آداب اموات

 

چکیده

انسان پس از مرگ، مرحله‌ای جدید را در پیش دارد که دیگر انسان‌ها وظیفه دارند او را در این مرحله طبق دستورات پیشوایان دین، همراهی کنند. آداب اموات، مجموعه‌ای از آن دستورات است که با رعایت آنها خشنودی خداوند به دست می‌آید.

 

۱-معنی و مفهوم اموات

اموات ج ِ میت. مردگان. درگذشتگان. (لغت نامه دهخدا)

 

۲- واقعه مرگ

اَللهُ تَعالی: كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (عنکبوت/۵۷)

هر جانداری چشنده مرگ خواهد بود. سپس به سوی ما بازگردانده می‌شوید.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّهُ إِذَا بَلَغَتِ النَّفْسُ الْحُلْقُومَ أُرِيَ مَكَانَهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَيَقُولُ رُدُّونِي إِلَی الدُّنْيَا حَتَّی أُخْبِرَ أَهْلِي بِمَا أَرَی فَيُقَالُ لَهُ لَيْسَ إِلَی ذَلِكَ سَبِيلٌ. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص ۱۳۶)

چون جان مؤمن به گلوگاهش رسد، مقام او را در بهشت به او می‌نمايند. او خواهد گفت: مرا به دنيا باز گردانيد تا خويشانم را به آنچه ديده‌‏ام خبر دهم. پس به او گفته می‏‌شود: راهی برای اين كار نيست!

 

۳- عوامل مرگ آسان

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏… أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً هَوَّنَ اللَّهُ عَلَيْهِ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ وَ جَعَلَ قَبْرَهُ رَوْضَةً مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّة… (بحار الانوار ج ۷ ص ۲۲۲)

آگاه باشید، بدانيد! هر كس علی را دوست بدارد، خداوند شدّت و سختی جان دادن را بر او آسان می‏‌كند و قبرش را باغی از باغ‌های بهشت قرار می‏‌دهد.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ قَرَأَ “يس” فِي عُمُرِهِ مَرَّةً وَاحِدَة… َ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ وَ أَهْوَالَهُ وَ وَلِيَ قَبْضَ رُوحِه… (ثواب الاعمال ص ۱۱۲)

هر كس سوره‌ی ياسين را در عمر خود يك بار تلاوت كند… خداوند سختی‌ها و دشواری‌های مرگ را برای او آسان می‏‌كند و خودش جان او را می‌‏گيرد…

 

۴- اِحتضار

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا مِنْ أَحَدٍ يَحْضُرُهُ الْمَوْتُ إِلَّا وَكَّلَ بِهِ إِبْلِيسُ مِنْ شَيَاطِينِهِ مَنْ يَأْمُرُهُ بِالْكُفْرِ وَ يُشَكِّكُهُ فِي دِينِهِ حَتَّی يَخْرُجَ نَفْسُهُ فَإِذَا حَضَرْتُمْ مَوْتَاكُمْ فَلَقِّنُوهُمْ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ حَتَّی يَمُوتُوا. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص ۱۳۳)

هيچ كس نيست كه مرگش فرا رسد و در حال احتضار باشد، مگر اينكه ابليس يكی از افراد خود را بر او موكّل كند تا به كافر شدنش دعوت كند و وی را در دينش به شك اندازد تا جان از تنش بيرون رود! پس هر گاه بر سر شخصی از كسان خود رفتيد كه مرگش فرا رسيده به او شهادتين را تلقين كنيد (كه او بگويد): اشهد ان لا إله إلّا اللَّه و اشهد انّ محمّدا رسول اللَّه، تا هنگامی كه از دنيا برود (و شيطان بر او دست نيابد.).

 

وَ قَالَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فِي آخِرِ خُطْبَةٍ خَطَبَهَا: مَنْ تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ السَّنَةَ لَكَثِيرَةٌ مَنْ تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ… وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَكَثِيرَةٌ وَ مَنْ تَابَ وَ قَدْ بَلَغَتْ نَفْسُهُ هَذِهِ وَ أَهْوَی بِيَدِهِ إِلَی حَلْقِهِ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ‏. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص ۱۳۳)

هر كس يك سال پيش از آنكه بميرد توبه كند، خداوند توبه او را بپذيرد. سپس فرمود: يك سال زياد است! هر كس يك ماه قبل از فوتش توبه كند، خداوند توبه او را قبول می‌كند بعد اضافه فرمود:… يك ساعت هم بسيار است! هر كس توبه كند، در حالی كه نفسش به اينجا رسيده- و در اين حال با دست مباركش به حلق خود اشاره فرمود- خداوند توبه او را قبول می‌كند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ نَابِذُوا عِنْدَ الْمَوْتِ فَقِيلَ كَيْفَ نُنَابِذُ قَالَ قُولُوا:« قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ- لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ‏ إِلَی آخِرِ السُّورَةِ.» (بحارالانوار ج ۷۸ ص ۲۴۱)

در وقت مرگ، منابذه (طرد و دور) کنید. عرض کردند: چگونه منابذه کنیم! (و شیطان را طرد کرده و از خود برانیم؟!) فرمود: بگویید: { قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ- لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ}‏تا آخر سوره.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ كَانَ زَيْنُ الْعَابِدِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَقُولُ عِنْدَ الْمَوْتِ «اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي فَإِنَّكَ كَرِيمٌ، اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي فَإِنَّكَ رَحِيمٌ » فَلَمْ يَزَلْ يُرَدِّدُهَا حَتَّی تُوُفِّيَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْه‏. (بحارالانوار ج۷۸ص۲۴۱)

حضرت سجاد (علیه السلام) این دعا را، در زمان رحلت، پی در پی می‌گفت تا از دنیا رحلت فرمود: « بار الها! به من رحم نما! به درستی که تو کریمی، بار پروردگارا! مرا مشمول رحمتت قرار ده، به درستی که تو رحیم هستی!»

 

وَ سُئِلَ الصَّادِقُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنْ تَوْجِيهِ الْمَيِّتِ‏ فَقَالَ اسْتَقْبِلْ بِبَاطِنِ قَدَمَيْهِ الْقِبْلَةَ. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص ۱۳۳)

از امام صادق (عليه السّلام) در باره اينكه روی ميّت را به كدام جهت و چگونه بايد قرار داد؛ سؤال شد، آن حضرت فرمود: دو كف پاهای او را به جانب قبله بگردان.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ مَا مِنْ أَحَدٍ يَحْضُرُهُ الْمَوْتُ‏ إِلَّا مُثِّلَ لَهُ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وَ الْحُجَجُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ حَتَّی يَرَاهُمْ فَإِنْ كَانَ مُؤْمِناً يَرَاهُمْ بِحَيْثُ يُحِبُّ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ مُؤْمِنٍ يَرَاهُمْ بِحَيْثُ يَكْرَهُ‏ وَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی: {فَلَوْ لا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ وَ أَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَ لكِنْ لا تُبْصِرُونَ‏.} (واقعه/۸۳-۸۵). (کتاب من لا یحضره الفقیه ج۱ص۱۳۶)

و كسی نیست كه مرگ نزد او حاضر می‏‌شود، به جز اینکه حضرت رسول خدا (صلی اللَّه عليه و آله) و ائمه معصومين صلوات اللَّه عليهم به عنوان (صورت) مثالی در برابر او حاضر می‌شوند، پس اگر مؤمن است، ايشان را بر آن نحوی كه دوست می‏‌دارد، می‌‏بيند (يعنی به صورت‌های خوب می‏‌بيند و ايشان او را به بهشت بشارت می‏‌دهند.) و اگر مؤمن نباشد، ايشان را می‏‌بيند به عنوانی كه دشمن او باشد با بشارت به جهنم. و خداوند بزرگ و برتر فرمود: { پس چرا آنگاه كه [جان شما] به گلو می‌رسد، و در آن هنگام خود نظاره گريد – و ما به آن [محتضر] از شما نزديك‌تريم ولی نمی‌بينيد-.}

 

۵- تلقین

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» فَإِنَّ مَنْ كَانَ آخِرُ كَلَامِهِ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» دَخَلَ الْجَنَّةَ. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص ۱۳۲)

مردگانتان را پيش از مرگ، (به گفتن) «لا إله إلّا اللَّه» تلقين كنيد، هر كس آخرين سخن زندگيش كلمه‌ی «لا إله الّا اللَّه» باشد، داخل بهشت خواهد شد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) دَخَلَ عَلَی رَجُلٍ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ- وَ هُوَ فِي النَّزْعِ فَقَالَ لَهُ قُلْ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ‏ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ‏ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ‏ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ‏ وَ رَبِّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ‏ وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ مَا تَحْتَهُنَّ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ‏ وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِينَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ‏ » فَقَالَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْقَذَهُ مِنَ النَّارِ. وَ هَذِهِ الْكَلِمَاتُ هِيَ كَلِمَاتُ الْفَرَجِ‏.(کتاب من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص ۱۳۲)

رسول خدا (صلّی اللَّه عليه و آله) بر مردی از بنی هاشم كه در حال نزع و احتضار بود، وارد شدند و به او فرمود: اين دعا را بخوان: «هيچ معبودی نيست كه در خور پرستش باشد، جز الله كه حليم و بردبار و كريم است. نيست معبودی جز خدای يگانه بلند مرتبه و عظيم. منزّه و پاك می‌دانم پروردگار آسمان‌های هفتگانه را و آنچه در آنهاست و آنچه در ميان آنها و زير آنها است و او پروردگار عرش عظيم است و درود بر فرستادگان الهی و حمد و ثنا مخصوص پروردگار عالميان است.» آن مرد كه در حال نزع و احتضار بود، اين دعا را خواند و پيغمبر خدا (صلّی اللَّه عليه و آله) فرمود: سپاس خدای را كه او را از آتش دوزخ رهانيد. و اين كلمات همان كلمات فرج و گشایش است.

 

۶- غسل میّت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا مَاتَ لِأَحَدِكُمْ مَيِّتٌ فَسَجُّوهُ‏ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ وَ كَذَلِكَ إِذَا غُسِّلَ يُحْفَرُ لَهُ مَوْضِعُ الْمُغْتَسَلِ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ فَيَكُونَ مُسْتَقْبِلُ بَاطِنِ‏ قَدَمَيْهِ وَ وَجْهُهُ إِلَی الْقِبْلَةِ. (وسائل الشيعة ج ‏۲ ص ۴۵۲)

هرگاه یکی از شما فوت کرد، او را رو به قبله بخوابانید. همچنین، هنگامی که او را غسل می‌دهند، جایی برای شستن رو به قبله حفر کنید، به طوری که کف پاهایش رو به قبله باشد.

 

سُئِلَ الصَّادِقُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ):‏ لِأَيِّ عِلَّةٍ يُغْسَلُ الْمَيِّتُ؟ قَالَ: تَخْرُجُ مِنْهُ النُّطْفَةُ الَّتِي خُلِقَ مِنْهَا تَخْرُجُ مِنْ عَيْنَيْهِ أَوْ مِنْ فِيهِ‏ وَ مَا يَخْرُجُ أَحَدٌ مِنَ الدُّنْيَا حَتَّی يَرَی مَكَانَهُ مِنَ الْجَنَّةِ أَوْ مِنَ النَّارِ. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج۱ص۱۳۸)

از امام صادق (عليه السّلام) پرسيده شد: به چه علّتی مرده را غسل بايد داد؟ آن حضرت فرمود: چون آن نطفه‌‏ای كه از آن آفريده شده از چشمان او و يا از دهانش خارج می‏‌شود، و هيچ كس از اين دنيا بيرون نمی‌رود، تا زمانی كه جايگاه خود را در بهشت يا در جهنّم ببيند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ يَغْسِلُ مَيِّتاً مُؤْمِناً وَ يَقُولُ وَ هُوَ يَغْسِلُهُ «رَبِّ عَفْوَكَ عَفْوَكَ» إِلَّا عَفَا اللَّهُ عَنْه‏. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص ۱۴۱)

هيچ مؤمنی نيست كه جنازه‌ی مؤمنی را غسل دهد و در حالی كه او را غسل می‌دهد، بگويد: «رَبِّ عَفْوَكَ عَفْوَكَ» مگر آنكه خداوند او را و يا آن ميّت را می‌بخشد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ غَسَّلَ مَيِّتاً فَسَتَرَ وَ كَتَمَ‏ خَرَجَ مِنَ الذُّنُوبِ‏ كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّه‏. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج۱ ص ۱۴۱)

هر كس مرده‌‏ای را غسل دهد و عورت او را بپوشاند و چنانچه عيبی در بدن اوست از ديگران پنهان دارد، از گناهان خود بيرون آيد، همچون روزی كه مادرش او را زاده است.

 

اِبنِ مُسکانَ عَن اَبی عَبدِاللهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ):‏ سَأَلْتُهُ عَنْ غُسْلِ الْمَيِّتِ فَقَالَ اغْسِلْهُ بِمَاءٍ وَ سِدْرٍ ثُمَّ اغْسِلْهُ عَلَی أَثَرِ ذَلِكَ غَسْلَةً أُخْرَی بِمَاءٍ وَ كَافُورٍ وَ ذَرِيرَةٍ إِنْ كَانَتْ وَ اغْسِلْهُ الثَّالِثَةَ بِمَاءٍ قَرَاحٍ قُلْتُ ثَلَاثَ غَسَلَاتٍ لِجَسَدِهِ كُلِّهِ قَالَ نَعَمْ… (کافی ج ۳ ص ۱۳۹)

ابن مسکان: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی شستن میّت پرسیدم. فرمود: او را با آب و سدر بشویید. سپس در صورت امکان، دوباره با آب و کافور و عطر بشویید. و بار سوم با آب خالص بشویید. گفتم: سه ​​بار تمام بدنش را بشویند؟ فرمود: بله…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا غَسَّلْتُمُ‏ الْمَيِّتَ‏ مِنْكُمْ‏ فَارْفُقُوا بِهِ وَ لَا تَعْصِرُوهُ وَ لَا تَغْمِزُوا لَهُ مَفْصِلًا. (وسائل الشیعه ج ۲ ص ۴۹۷)

هرگاه میّتی از خودتان را غسل دادید، در حقّ او رفق و نرمش بخرج دهید و فشار بر او وارد نیاورید و مفاصل او را با دست میازارید.

 

۷- سرعت در خاکسپاری

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ كَرَامَةُ الْمَيِّتِ تَعْجِيلُهُ‏. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص ۱۴۰)

بزرگداشت ميّت آن است كه او را هر چه زودتر تجهيز كرده و به قبر رسانده و كار او را پايان بخشند.

 

۸- همراهی با میّت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَدَعَنَّ مَيِّتَكَ وَحْدَهُ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَعْبَثُ بِهِ فِي جَوْفِه‏. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص ۱۴۲)

هرگز مرده خود را تنها مگذاريد كه شيطان با او بازی می‌كند و به اندرون او ضرر می‌رساند. (ممكن است منظور اين باشد كه شيطان حشرات يا حيوانات را مانند گربه و موش و سوسك و مورچه و امثال اينها را برانگيزد تا بر جسد ميّت راه يابند).

 

۹- عدم ترس

اَلمَعصُومُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَنْبَغِي فِي حَالَةِ الْمَرَضِ خُصُوصاً مَرَضَ الْمَوْتِ أَنْ يَزِيدَ الرَّجَاءَ عَلَی الْخَوْفِ. (بحار الانوار ج ۷۸ ص ۲۴۲)

در مورد بیماری، به ویژه بیماری مرگ، امید باید بر ترس غلبه کند.

 

۱۰- دعاهای اموات

وَ رُوِيَ‏ أَنَّهُ تَقْرَأُ عِنْدَ الْمَرِيضِ وَ الْمَيِّتِ آيَةَ الْكُرْسِيِّ وَ تَقُولُ: « اللَّهُمَّ أَخْرِجْهُ إِلَی رِضًی مِنْكَ وَ رِضْوَانٍ» «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ ذَنْبَهُ، جَلَّ ثَنَاءُ وَجْهِكَ» ثُمَّ تَقْرَأُ آيَةَ السُّخْرَةِ {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَیٰ عَلَی الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ  أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ  تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ » (اعراف/۵۴) ثُمَّ تَقْرَأُ ثَلَاثَ آيَاتٍ مِنْ آخِرِ الْبَقَرَةِ-« لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ‏ » ثُمَّ يَقْرَأُ سُورَةَ الْأَحْزَابِ. (بحار الانوار ج ۷۸ ص ۲۴۱)

روایت شده است که برای بیمار یا مُرده، آیةُ الکرسی می‌خوانی و می‌گویی: «خدایا! او را به سوی خشنودی و رضایت خود بیرون آور.» «خدایا! گناهانش را ببخش، ثناء و ستایشِ وجه تو بزرگ و جلیل است» سپس بخوان آيَةَ السُّخْرَةِ {به یقین پروردگار شما خداست که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید، سپس بر تخت [فرمانروایی و تدبیر امور آفرینش] چیره و مسلط شد، شب را در حالی که همواره با شتابْ روز را می‌جوید بر روز می پوشاند، و خورشید و ماه و ستارگان را که مُسخّر فرمان اویند [پدید آورد]؛ آگاه باشید که آفریدن و فرمان [نافذ نسبت به همه موجودات] مخصوص اوست! پروردگار عالمیان همیشه سودمند و با برکت است.}

سپس سه آیه‌ی آخرسوره‌ی بقره بخوان: « لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ» سپس سوره‌ی احزاب را بخوان.

 

۱۱- ذکر تسلیت

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْمَوْتُ‏ صَرْعٌ‏ فَإِذَا بَلَغَ‏ أَحَدَكُمْ وَفَاةُ أَخِيهِ فَلْيَقُلْ:{إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ} (بقره/157) وَ إِنَّا إِلَی رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ اللَّهُمَّ اكْتُبْهُ عِنْدَكَ فِي الْمُخِفِّينَ وَ اجْعَلْ كِتَابَهُ فِي عِلِّيِّينَ وَ اخْلُفْهُ عَلَی عَقِبِهِ فِي الْآخِرِينَ وَ لَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ وَ لَا تَفْتِنَّا بَعْدَهُ. (مستدرك الوسائل ج‏۲ ص۴۸۷)

مرگ، ناگهانی است، پس هرگاه خبر مرگ یکی از شما به برادرش رسید، بگوید: «{ما از خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم} و همانا ما، به سوی پروردگارمان بازمی‌گردیم.» خدایا! او را نزد خود در زمره‌ی غایبان بنویس و نامه‌ی اعمالش را در آسمان‌ها در علّیین قرار ده و او را جانشین نسل‌های آینده قرار ده و ما را از پاداش او محروم مکن و ما را پس از او آزمایش مکن.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ أُمَّتِي تَبْلُغُهُ وَفَاةُ أَحَدٍ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُ قَرَابَةٌ أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ وَ يَسْتَرْجِعُ‏ ثُمَّ يَقُولُ: « اللَّهُمَّ اخْلُفْهُ عَلَی تَرِكَتِهِ فِي الْغَابِرِينَ وَ اغْفِرْ لَهُ وَ لَنَا يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ» ثُمَّ يَقُولُ: « اللَّهُمَّ نَوِّرْ لَهُ فِي قَبْرِهِ وَ افْسَحْ لَهُ فِي لَحْدِهِ وَ لَقِّنْهُ حُجَّتَهُ » إِلَّا شَفَّعَهُ اللَّهُ فِيهِ وَ كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ صَبَرَ. (مستدرك الوسائل ج‏۲ ص۴۸۸)

هیچ کس از امّت من نیست که خبر مرگ یکی از بستگان یا غیر بستگانش را بشنود و از خدا یاری بخواهد  و سپس بگوید: «خدایا! جانشین او را در میان آیندگان قرار ده و او و ما را بیامرز. ای پروردگار جهانیان!» سپس بگوید: «خدایا! قبرش را برایش روشن کن؛ قبرش را برایش وسیع گردان و حجتش را به او بیاموز» مگر اینکه خداوند شفاعتش را در حقّش می‌پذیرد و پاداشی مانند پاداش صابران خواهد داشت.

 

۱۲-گواهی بر میّت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ فَحَضَرَ جَنَازَتَهُ أَرْبَعُونَ رَجُلًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ قَالُوا: « اللَّهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَيْراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا»- قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی قَدْ أَجَزْتُ شَهَادَاتِكُمْ وَ غَفَرْتُ لَهُ مَا عَلِمْتُ مِمَّا لَا تَعْلَمُونَ. (کتاب من لا يحضره الفقيه ج‏۱ ص۱۶۵)

هر گاه مؤمنی از دنيا برود و چهل نفر از مؤمنان بر جنازه او حضور يافته و بگويند: “بار خدايا! ما جز خير و خوبی چيزی از او نمی‌دانيم و تو نسبت به او از ما داناتر هستی.” خداوند تبارك و تعالی فرمايد: من گواهی‌های شما را بر خوبی او پذيرفتم و او را در مورد آنچه كه خود می‌دانم و شما از آن بی‌خبريد، آمرزيدم.

 

۱۳-پاداش تشییع

وَ رُوِيَ أَنَّ دَاوُدَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: إِلَهِي مَا جَزَاءُ مَنْ يُعَزِّي الْحَزِينَ وَ الْمُصَابَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِكَ قَالَ: جَزَاؤُهُ أَنْ أَكْسُوَهُ رِدَاءً مِنْ أَرْدِيَةِ الْإِيمَانِ أَسْتُرُهُ مِنَ النَّارِ وَ أُدْخِلُهُ بِهِ الْجَنَّةَ قَالَ: يَا إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ شَيَّعَ الْجَنَائِزَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِكَ قَالَ: جَزَاؤُهُ أَنْ تُشَيِّعَهُ الْمَلَائِكَةُ يَوْمَ يَمُوتُ إِلَی قَبْرِهِ وَ أَنْ أُصَلِّيَ عَلَی رُوحِهِ فِي الْأَرْوَاحِ. (بحار الأنوار ج ‏۷۹ ص ۹۵)

در روايت است كه حضرت داود (عليه السّلام) در مناجاتش با خدای خويش چنين گفت: پروردگارا! پاداش و ثواب كسی كه برای رضای تو به شخص محزون و مصيبت ديده تسليت گويد چيست؟ خطاب رسيد: پاداشش اين است كه او را لباس امن و امان می‌پوشانم و از آتش جهنم حفظش می‌‏كنم و او را داخل بهشت می‌کنم. سپس حضرت داود (عليه السّلام) عرض كرد: پروردگارا! پاداش كسی كه جنازه‏‌های مؤمنين را برای رضای تو تشييع كند، چه خواهد بود؟ خطاب رسيد: پاداشش آن است، روزی كه بميرد، ملائكه او را تا  كنار قبرش تشييع می‌‏كنند و روحش را در زمره‌ی ارواح پاكان داخل می‏‌كنند.

 

۱۴- تشییع

أَبِي بَرْدَةَ: مَرُّوا بِجِنَازَةٍ تُمْخَضُ‏ كَمَا يُمْخَضُ‏ الزِّقُّ فَقَالَ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ عَلَيْكُمْ بِالْقَصْدِ فِي الْمَشْيِ بِجَنَائِزِكُم‏. (مستدرك الوسائل ج ‏۲ ص ۳۷۸)

ابی برده: جنازه‌ای را می‌بردند، در حالی که مانند مَشکی که تکان می‌دهند، تکان می‌خورد. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: بر شما باد سکینه و آرامش! بر شما باد میانه روی در راه رفتن و بردن جنازه‌ها!

 

مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا (الباقر او الصادق(عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) قَالَ: سَأَلْتُهُ‏ عَنِ‏ الْمَشْيِ‏ مَعَ‏ الْجَنَازَةِ فَقَالَ بَيْنَ يَدَيْهَا وَ عَنْ يَمِينِهَا وَ عَنْ شِمَالِهَا وَ خَلْفِهَا. (كافی ج ‏3 ص 169 )

محمد ابن مسلم: از امام باقر یا امام صادق (علیهما السلام) سؤال شد: راه‏ رفتن با جنازه، چه ترتيبی دارد؟ آن حضرت فرمود: راه‏ رفتن در پيشاپيش جنازه و سمت راست و سمت چپ و پشت سر آن يكسان است.

 

۱۵- نکوهش فرار از مرگ

اَللهُ تَعالی: قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا. (احزاب/۱۶)

بگو: اگر از مرگ یا کشته شدن بگریزید، گریز شما هرگز سودتان نمی دهد، و در این صورت جز اندکی برخوردار نخواهید شد.

 

۱۶- حتمی بودن مرگ

اَللهُ تَعالی: أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ. (نساء/۷۸)

هر کجا باشید، هر چند در قلعه‌های مرتفع و استوار، مرگ شما را درمی یابد!

 

‏۱۷- پِیک مرگ

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمَشِيبُ‏ رَسُولُ‏ الْمَوْتِ‏. (تصنيف غرر الحكم ص ۱۶۰)

سفيدی مو پيغام ‏آور مرگ است؛ پس بعد از آن تأخير در تهيّه‌ی سفر آخرت كمال سفاهت و بی‏‌عقلی است.

 

۱۸- امید به رحمت الهی هنگام مرگ

أَنَسٍ: مَرِضَ‏ رَجُلٌ‏ مِنَ‏ الْأَنْصَارِ فَأَتَاهُ‏ النَّبِيُ‏ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَعُودُهُ فَوَافَقَهُ وَ هُوَ فِي الْمَوْتِ فَقَالَ كَيْفَ تَجِدُكَ قَالَ أَجِدُنِي أَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّي وَ أَتَخَوَّفُ مِنْ ذُنُوبِي فَقَالَ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مَا اجْتَمَعَتَا فِي قَلْبِ عَبْدٍ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْطِنِ إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ رَجَاءَهُ وَ آمَنَهُ مِمَّا يَخَافُهُ. (بحار الأنوار ج ‏۷۸ ص ۲۳۹)

انس: مردی از انصار بیمار شد. پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به عیادت او آمد و آمدن ایشان با حالت احتضار آن مرد همراه گشت. حضرت فرمود: احوال خود را چگونه می‌یابی؟ گفت: خود را در حالی می‌بینم که به رحمت پروردگار امیدوارم و بر گناهانم بیمناک! پیامبر (صلّی الله علیه و آله) فرمود: این دو حالت در چنین موقعیتی در قلب هیچ بنده‌ای جمع نمی‌گردند، مگر اینکه خداوند امیدواریش را به او می‌بخشد و از آنچه بیمناک است، او را در امان نگه‌می‌دارد.

 

۱۹- فشار قبر

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… يَا عِبَادَ اللَّهِ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ‏ لِمَنْ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ أَشَدُّ مِنَ الْمَوْتِ الْقَبْرَ فَاحْذَرُوا ضِيقَهُ وَ ضَنْكَهُ وَ ظُلْمَتَهُ وَ غُرْبَتَه‏ إِنَّ الْقَبْرَ يَقُولُ كُلَّ يَوْمٍ أَنَا بَيْتُ الْغُرْبَةِ أَنَا بَيْتُ التُّرَابِ أَنَا بَيْتُ الْوَحْشَةِ أَنَا بَيْتُ الدُّودِ وَ الْهَوَامِّ وَ الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ إِذَا دُفِنَ قَالَتِ الْأَرْضُ لَهُ مَرْحَباً وَ أَهْلًا قَدْ كُنْتَ مِمَّنْ أُحِبُّ أَنْ يَمْشِيَ عَلَی ظَهْرِي فَإِذَا تَوَلَّيْتُكَ فَسَتَعْلَمُ كَيْفَ صُنْعِي بِكَ‏ فَتَتَّسِعُ لَهُ مَدَّ الْبَصَرِ وَ إِنَّ الْكَافِرَ إِذَا دُفِنَ قَالَتِ الْأَرْضُ لَهُ لَا مَرْحَباً وَ لَا أَهْلًا قَدْ كُنْتَ مِنْ أَبْغَضِ مَنْ يَمْشِي عَلَی ظَهْرِي فَإِذَا تَوَلَّيْتُكَ فَسَتَعْلَمُ كَيْفَ صُنْعِي بِكَ فَتَضُمُّهُ حَتَّی تَلْتَقِيَ أَضْلَاعُهُ وَ إِنَّ الْمَعِيشَةَ الضَّنْكَ‏ الَّتِي حَذَّرَ اللَّهُ مِنْهَا عَدُوَّهُ عَذَابُ الْقَبْرِ… (امالی مفید ص ۲۶۵)

بندگان خدا! آن كس كه آمرزيده نشده پس از مردن چيزی دشوارتر از آن در پيش دارد و آن قبر است! پس از تنگی و فشار و تاريكی و تنهایی آن بيم داريد. قبر هر روز می‌‏گويد: من خانه‌ی تنهایی‌‏ام. خانه‌ی خاكی‌‏ام. من خانه‌ی وحشتم. من خانه‌ی كرم‌ها و گزندگانم. قبر يا باغی از باغ‌های بهشت، يا چاهی از چهاه‌های دوزخ است. بنده‌ی مؤمن چون به خاك سپرده شود، زمين به او گويد: آفرين! خوش آمدی! تو از جمله كسانی هستی كه دوست داشتم بر پشت من راه رود. حال كه تو را در برگرفتم، خواهی دانست كه چگونه با تو عمل می‏‌كنم! پس تا آنجا كه چشم كار می‏‌كند برای او گشاده گردد. و كافر چون به خاك سپرده شود، زمين به او گويد: تو را آفرين و خوشامد مباد! تو از دشمن‌‏ترين كسانی هستی كه دوست نداشتم بر پشت من راه رود، حال كه تو را در بر گرفتم، خواهی دانست كه چگونه با تو عمل می‏‌كنم! پس چنان او را بفشارد كه استخوان‌های پهلويش به هم برخورد. و همانا آن زندگی سخت و دشواری كه خداوند دشمن خود را از آن بيم داده عذاب قبر است.

 

۲۰- نماز میت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ وَ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَلَی عَشَرَةِ أَوْجُهٍ صَلَاةَ الْحَضَرِ وَ السَّفَرِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ الصَّلَاةَ عَلَی الْمَيِّتِ. (مستدرک الوسائل ج ۲ ص ۲۸۶)

خداوند نماز را واجب فرمود و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ده نوع نماز را واجب کرد؛ از جمله، نماز در خانه و در سفر، تا اینکه فرمود: و نماز بر مردگان.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ فَرْضٌ عَلَی أُمَّتِي غُسْلُ مَوْتَاهَا وَ الصَّلَاةُ عَلَيْهَا. (مستدرک الوسائل ج ۲ ص ۲۸۶)

بر امّت من واجب است که مردگان خود را غسل دهند و بر آنها نماز جنازه بخوانند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا اجْتَمَعَتِ الْجَنَائِزُ صُلِّيَ عَلَيْهَا مَعاً صَلَاةٌ وَاحِدَةٌ وَ يُجْعَلُ الرِّجَالُ مِمَّا يَلِيهِ وَ النِّسَاءُ مِمَّا يَلِي الْقِبْلَةَ. (مستدرک الوسائل ج ۲ ص ۲۸۵)

اگر جنازه‌ها جمع شدند، باید بر همه آنها یک نماز خوانده شود و مردان در نزدیک‌‌ترین جایگاه به او و زنان در نزدیک‌‌ترین جایگاه به قبله قرار گیرند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) كَانَ إِذَا وَقَفَ عَلَی جِنَازَةِ الرَّجُلِ لِلصَّلَاةِ عَلَيْهِ قَامَ بِحِذَاءِ صَدْرِهِ فَإِذَا كَانَتِ امْرَأَةً قَامَ بِحِذَاءِ رَأْسِهَا. (مستدرک الوسائل ج ۲ ص ۲۸۲)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) وقتی بالای جنازه مردی می‌ایستاد تا بر او نماز بخواند، همسطح سینه‌ی او می‌ایستاد. اگر زن بود، همسطح سر او می‌ایستاد.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَحَقُّ النَّاسِ بِالصَّلَاةِ عَلَيْهَا إِذَا مَاتَتْ زَوْجُهَا. (مستدرک الوسائل ج ۲ ص ۲۸۱)

سزاوارترین کس به نماز خواندن بر او هنگام مرگ، شوهرش است.