آداب جنگ

چکیده

جنگ درگیری بین دو جبهه است که انسان‌ها در میانه‌ی آن دچار آسیب‌های جانی، مالی و روانی می‌شوند. آداب جنگ مجموعه‌ای از دستورات پیشوایان دین درباره چگونگی آن است. و هدف آن در اسلام دفاع و اشاعه دیانت است و برای جهان گشایی نیست. رعایت این آداب موجب کاهش آسیب‌ها می‌شود. البته در صورت امکان و تامین منافع اسلام و مسلمین همواره صلح بهتر از آن است.

1- واژه های مرتبط

جهاد، قتال، دفاع

2- معنی و مفهوم جنگ

کلمه “جنگ” در زبان فارسی به معنای درگیری نظامی استفاده می‌شود…. (لغت نامه دهخدا)

در زبان عربی، واژه مرتبط کلمه جهاد است. که از ریشه‌ی «جَهد و جُهد» به فتح اول و ضم آن، به معنای سختی و مشقت و هر گونه تلاشِ توأم با رنج است. (مفردات راغب اصفهانی)

3- اهمیّت جنگ

اَللهُ تَعالی: فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَی اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ اللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْكِيلًا. (نساء/84)

پس در راه خدا پيكار كن، كه جز شخص تو (كسی بر آن) مكلّف نيست و مؤمنان را (به جهاد) ترغيب كن، باشد كه خداوند از گزند كافران جلوگيری كند و خداوند قدرتمندتر و مجازاتش دردناك‌تر است.

اَللهُ تَعالی: وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ وَ آخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْ‏ءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ. (انفال/60)

و برای (آمادگی مقابله با) دشمنان، هرچه می‏توانيد از نيرو و از اسبان سواری فراهم كنيد تا دشمن خدا و دشمن خودتان و نيز (دشمنانی) غير از اينان را كه شما آنان را نمی‏شناسيد، ولی خداوند آنها را می‏شناسد، به وسيله‌ی آن بترسانيد، و در راه خدا (و تقويت بنيه‏ی دفاعی اسلام) هرچه انفاق كنيد، پاداش كامل آن به شما می‏رسد و به شما ستم نخواهد شد.

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اغْزُوا تُورِثُوا أَبْنَاءَكُمْ مَجْداً. (کافی ج ‏5 ص 8)

جهاد و پیکاركنيد تا مجد و عظمت را برای فرزندانتان به ميراث بگذاريد.

4- شرایط جنگ و تکالیف

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏… إِذَا لَقِيتُمْ عَدُوّاً لِلْمُسْلِمِينَ فَادْعُوهُمْ إِلَی إِحْدَی ثَلَاثٍ فَإِنْ هُمْ أَجَابُوكُمْ إِلَيْهَا فَاقْبَلُوا مِنْهُمْ وَ كُفُّوا عَنْهُمْ وَ ادْعُوهُمْ إِلَی الْإِسْلَامِ فَإِنْ دَخَلُوا فِيهِ فَاقْبَلُوهُ مِنْهُمْ وَ كُفُّوا عَنْهُمْ وَ ادْعُوهُمْ إِلَی الْهِجْرَةِ بَعْدَ الْإِسْلَامِ فَإِنْ فَعَلُوا فَاقْبَلُوا مِنْهُمْ وَ كُفُّوا عَنْهُمْ… فَإِنْ أَبَوْا هَاتَيْنِ فَادْعُوهُمْ إِلَی إِعْطَاءِ الْجِزْيَةِ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صَاغِرُونَ فَإِنْ أَعْطَوُا الْجِزْيَةَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَ كُفَّ عَنْهُمْ وَ إِنْ أَبَوْا فَاسْتَعِنِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِمْ وَ جَاهِدْهُمْ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ… (بحار الأنوار  ج ‏19 ص 179)

وقتی با دشمنان مسلمین روبرو شدید، آنان را به یکی از سه چیز فرا بخوانید، اگر اجابت کردند، از آنان بپذیرید و درگذرید:   اوّل به اسلام دعوت کنید پس اگر اسلام آوردند، از آنها قبول کنید و درگذرید.   دوم اینکه بعد از اسلام دعوت به هجرت کنید، پس اگر به جا آوردند قبول کنید و درگذرید،….   اگر هر دو را نپذیرفتند، آنان را به دادن جزیه با دست خود در حالی که پست تر به نظر آیند فرا بخوانید پس اگر جزیه دادند، قبول کنید. و از جنگ دست نگهدارید. و اگر امتناع ورزیدند، در جنگ با آنان از خدا کمک بخواه و حق جهاد در راه خدا را ادا کن،…

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  وَ الْجِهَادُ فَرْضٌ‏ عَلَی‏ جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ لِقَوْلِ اللَّهِ‏: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ…‏} (بقره/216) فَإِنْ قَامَتْ بِالْجِهَادِ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَسِعَ سَائِرَهُمُ التَّخَلُّفُ عَنْهُ مَا لَمْ يَحْتَجِ الَّذِينَ يَلُونَ الْجِهَادَ إِلَی الْمَدَدِ فَإِنِ احْتَاجُوا لَزِمَ الْجَمِيعَ أَنْ يُمِدُّوهُمْ حَتَّی يَكْتَفُوا… (بحار الأنوار ج ‏97 ص 48)

و جهاد بر تمام مسلمانان واجب است، به دلیل این فرمایش خداوند متعال: {پیکار و جهاد بر شما واجب شده است…} پس اگر گروهی از مسلمانان به جهاد برخاستند و نیازی به مدد و یاری نداشتند، سایر مسلمانان اجازه دارند که درنگ کنند و به جهاد برنخیزند. ولی اگر گروه مجاهدان به کمک نیاز داشته باشند، بر جمیع مسلمانان واجب است که آنان را یاری رسانند تا بی نیاز گردند…

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  حرُبَّ حَربٍ أعْوَدُ مِن سِلْمٍ. (غررالحکم ص 382)

بسا جنگی كه سودمندتر از صلح است.

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ كَتَبَ اللَّهُ الْجِهَادَ عَلَی‏ رِجَالِ‏ أُمَّتِي وَ الْغَيْرَةَ عَلَی نِسَاءِ أُمَّتِي فَمَنْ صَبَرَ مِنْهُنَّ وَ احْتَسَبَ أَعْطَاهَا اللَّهُ أَجْرَ شَهِيدٍ. (جامع احادیث شیعه ج 25 ص 584)

خداوند جهاد را بر مردان و غیرت را بر زنان امت من لازم (واجب) داشته است. پس هر زنی از زنان امّتم شکیبایی کند و برای رضای خدا غیرت بخرج دهد پاداش شهید برایش منظور می‌گردد.

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خَرَجَ‏ بِالنِّسَاءِ فِي‏ الْحَرْبِ‏ حَتَّی‏ يُدَاوِينَ‏ الْجَرْحَی‏ وَ لَمْ يَقْسِمْ لَهُنَّ مِنَ الْفَيْ‏ءِ وَ لَكِنَّهُ نَفَّلَهُنَّ. (بحار الأنوار  ج ‏19 ص 184)

رسول خدا (که درود خداوند بر او و خاندانش باد) زنان را برای مداوای مجروحین همراه برد، ولی از غنایم جنگی برای آنان سهمی منظور نکرد، بلکه عطیه ای به آنان مرحمت فرمود.

5- حکمت های  جنگ

اَللهُ تَعالی: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَ عَسی‏ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسی‏ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‏. (بقره/216)

جهاد بر شما مقرّر شد، در حالی كه برای شما ناخوشايند است. و چه بسا چيزی را ناخوش داريد، در حالی كه خير شما در آن است. و چه بسا چيزی را دوست داريد، در حالی كه ضرر و شرّ شما در آن است. و خداوند (صلاح شما را) می‏داند و شما نمی‏دانيد.

اَلحَسَینُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:…ألا تَرَون أنَّ الحَقَّ لا يُعمَلُ بِهِ‌، والباطِلَ لا يُتَناهی عَنهُ لِيَرغَبِ المؤمِنُ في لِقاءِ اللّٰهِ‌ فَإنّي لا أری المَوتَ إلّا سَعادةً‌، والحَياةَ مَعَ الظالِمِينَ إلّابَرَماً. (نزهة الناظر ترجمه مسعودی ص ۱۳۸)

…آيا نمی‌بينيد كه به حقّ عمل و از باطل نهی نمی‌شود تا مؤمن به ديدار خدا رغبت بيابد؟ من مرگ را جز سعادت و زندگی با ستمكاران را جز مايه‌ی دلتنگی نمی‌بينم.

 

5-1- شیطان ستیزی

اَللهُ تَعالی: الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً. (نساء/76)

كسانی كه ايمان آورده‌‏اند، در راه خدا جهاد می‏كنند و كسانی كه كافر شده‌‏اند در راه طاغوت می‏جنگند. پس با دوستان و ياران شيطان بجنگيد (و بيم نداشته باشيد.) زيرا حيله‏‌ی شيطان ضعيف است‏.

 

5-2- نابودی فتنه

اَللهُ تَعالی: وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ…‏ (بقره/191)

و آنها را (مشرکانی كه از هيچ جنايتی ابا ندارند،) هركجا يافتيد بكشيد و از (مكّه) همان جايی كه شما را بيرون كردند، آنها را بيرون كنيد [چرا كه‌] فتنه [شرك‌] از قتل بدتر است…

اَللهُ تَعالی: وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَی الظَّالِمِينَ‏. (بقره/193)

و با آنان بجنگید تا فتنه ای [چون شرک] بر جای نماند و دین فقط ویژه خدا باشد. پس اگر بازایستند [به جنگ با آنان پایان دهید و از آن پس] تجاوزی جز بر ضد ستمکاران جایز نیست.

 

5-3- مبارزه با کفر، نفاق و سرکشی

اَللهُ تَعالی: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ. (تحریم/9)

ای پيامبر! با كفّار و منافقان جهاد كن و بر آنان سخت‏گير و جايگاه آنان دوزخ است و بد جای بازگشتی است.

اَللهُ تَعالی: فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً. (فرقان/52)

پس، از كافران پيروی نكن و به وسيله‏‌ی قرآن (يا ترك پيروی از آنان) با آنان به جهادی بزرگ بپرداز.

اَللهُ تَعالی: قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ لا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّی يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ. (توبه/29)

با كسانی از اهل كتاب (يهود، نصاری، مجوس، صابئين،) كه به خدا و روز قيامت ايمان نمی‏آورند و آنچه را خدا و رسولش حرام كرده‏اند، حرام نمی‏شمرند و به دين حقّ گردن نمی‏نهند بجنگيد، تا با خواری و ذلّت، به دست خود جزيه بپردازند.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:…أَلَا وَ قَدْ قَطَعْتُمْ قَيْدَ الْإِسْلَامِ وَ عَطَّلْتُمْ حُدُودَهُ وَ أَمَتُّمْ أَحْكَامَهُ أَلَا وَ قَدْ أَمَرَنِيَ‏ اللَّهُ‏ بِقِتَالِ‏ أَهْلِ الْبَغْيِ وَ النَّكْثِ وَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ فَأَمَّا النَّاكِثُونَ فَقَدْ قَاتَلْتُ وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَقَدْ جَاهَدْتُ وَ أَمَّا الْمَارِقَةُ فَقَدْ دَوَّخْتُ وَ… (بحار الأنوار ج ‏14 ص 475)

… بدانید که شما رشته‌ی اسلام را از گردن جان برداشتید، حدود آن را واگذاشتید، و احکامش را می  راندید. اگاه باشید که خداوند مرا به جنگ با ستم پیشگان، سرکشان، شورشیان (اهل بغی) و پیمان شکنان و آنان که در زمین اهل فسادند امر فرموده است. بر این اساس با پیمان شکنان جنگیدم، و با متجاوزان به نبرد بر خاستم، و بیرون شدگان از مدار دین را خوار و زبون ساختم، و…

 

5-4- حمایت از مظلومان

اَللهُ تَعالی: وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً. (نساء/ 75)

شما را چه شده كه در راه خدا و (در راه نجات) مردان و زنان و كودكان مستضعف نمی‏جنگيد! آنان كه می‏گويند: پروردگارا! ما را از اين شهری كه مردمش ستمگرند بيرون بَر و از جانب خود رهبر و سرپرستی برای ما قرار ده و از سوی خودت، ياوری برای ما تعيين فرما.

 

6- رمز پیروزی

اَلحُسَیْنُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ أَنْتُمُ… أَلَا إِنَّ الْحَرْبَ شَرُّهَا ذَرِيعٌ وَ طَعْمُهَا فَظِيعٌ‏ وَ هِيَ جُرَعٌ مُتَحَسَّاةٌ فَمَنْ أَخَذَ لَهَا أُهْبَتَهَا وَ اسْتَعَدَّ لَهَا عُدَّتَهَا وَ لَمْ يَأْلَمْ كُلُومَهَا عِنْدَ حُلُولِهَا فَذَاكَ صَاحِبُهَا وَ مَنْ عَاجَلَهَا قَبْلَ أَوَانِ فُرْصَتِهَا وَ اسْتِبْصَارِ سَعْيِهِ فِيهَا فَذَاكَ قَمَنٌ أَنْ لَا يَنْفَعَ قَوْمَهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏32 ص 405)

ای مردم کوفه! شما… آگاه باشید که جنگ شرّی سریع و طعمی ناگوار و جرعه هایی تلخ و گزنده دارد. پس هر کس که برای آن بسیج بسازد و برای تهیه ساز و برگش آماده باشد و به هنگام فرا رسیدنش از زخم‌های جانکاه آن نرنجد، و هراسناک نشود، در آن پیروز خواهد بود. هر که پیش از رسیدن لحظه مناسب و بدون کوشش بصیرانه آن را پیش اندازد، سزایش آن است که قومش زیان می‌بینند.

 

7- رعایت حدود

اَللهُ تَعالی: وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ‏. (بقره/190)

و در راه خدا، با كسانی كه با شما می‏جنگند، بجنگيد. ولی از حدّ تجاوز نكنيد، كه خداوند تجاوزكاران را دوست نمی‏دارد.

الله تعالی: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلی‏ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ. (حج/39)

به كسانی كه همواره و مظلومانه مورد تهاجم و قتل عام قرار گرفته‏اند، اجازه دفاع و جهاد داده شده است و البتّه خداوند بر ياری آنان قادر است.

 

7-1- حمایت از مجروحان و واپس ماندگان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا لَقِيتُمْ عَدُوَّكُمْ فِي الْحَرْبِ فَأَقِلُّوا الْكَلَامَ وَ أَكْثِرُوا ذِكْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ فَتُسْخِطُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ وَ تَسْتَوْجِبُوا غَضَبَهُ وَ إِذَا رَأَيْتُمْ‏ مِنْ‏ إِخْوَانِكُمْ‏ فِي‏ الْحَرْبِ‏ الرَّجُلَ الْمَجْرُوحَ أَوْ مَنْ قَدْ نُكِلَ أَوْ مَنْ قَدْ طَمِعَ عَدُوُّكُمْ فِيهِ فَقُوهُ بِأَنْفُسِكُمْ. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 21)

هنگامی که در میدان جنگ با دشمنانتان مواجهه می‌شوید، از سخن گفتن بکاهید و بیشتر به ذکر خداوند متعال مشغول شوید،  و به دشمنان خویش پشت نکنید که پروردگارتان را خشمگین ساخته و مستوجب غضب او می شوید. هرگاه در میدان جنگ و از برادران خود کسی را مشاهده کردید که مجروح است، یا به او آسیب رسیده و به دشمن پشت کرده و یا دشمن در او طمع کرده است، او را با جان خویش (دریابید) مصون نگاه دارید.

 

8- پایداری و ذکر خدا

اَللهُ تَعالی: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ. (انفال/45)

ای كسانی كه ايمان آورده‏ايد! هرگاه با گروهی (از دشمن) روبرو شديد، ثابت‏ قدم باشيد و خدا را بسيار ياد كنيد، تا شما رستگار شويد.

اَللهُ تَعالی: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ. (صف/14)

همانا خداوند كسانی را دوست دارد كه صف بسته در راه او پيكار كنند، چنانكه گويی بنای بسيار مستحكم سُربی هستند.

اَللهُ تَعالی: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَی الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ. (انفال/56)

ای پيامبر! مؤمنان را بر جنگ (با كفّار) تشويق كن، اگر بيست نفر از شما پايدار باشند، بر دويست نفر پيروز می‏شوند و اگر از شما صد نفر (مقاوم) باشند، بر هزار نفر از كافران غلبه می‏يابند، زيرا آنان گروهی هستند كه (آثار ايمان را) نمی‏فهمند.

 

9- اطاعت از فرماندهی، دوری از تفرقه

اَللهُ تَعالی: وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ. (انفال/46)

و از خداوند و فرستاده‏اش اطاعت كنيد و با يكديگر نزاع نكنيد، كه سست می‏شويد و مهابت و قوّتتان از بين می‏رود، و صبر كنيد، همانا خداوند با صابران است.

اَللهُ تَعالی:… وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ. (توبه/36)

… و جملگی با همه‏ی مشركان بجنگيد، آنگونه كه آنان همگی با شما می‏جنگند و بدانيد كه خداوند با پرهیزکاران است.

 

10- دوری از غرور و ریا

اَللهُ تَعالی: وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النَّاسِ وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ. (انفال/47)

و مثل كسانی نباشيد كه از روی سرمستی و خودنمايی و غرور و ريا در برابر مردم، از خانه‏های خود (به سوی جبهه) خارج شدند و مردم را از راه خدا بازمی‏داشتند و حال آنكه خداوند، به آنچه انجام می‏دهند، احاطه دارد.

 

11- هوشیار از نیرنگ دشمن

اَللهُ تَعالی: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ‏. (بقره/173)

مؤمنان كسانی هستند كه (چون) مردم (منافق) به ايشان گفتند: بی‌شك مردم (كافر مكّه) بر ضد شما گرد آمده‌اند، پس از آنان بترسيد، (آنها به جای ترس) بر ايمانشان بيافزود و گفتند: خداوند ما را كفايت می‏كند و او چه خوب نگهبان و ياوری است.

 

12- صلابت و سرسختی

اَللهُ تَعالی: فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّی إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً حَتَّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها ذلِكَ وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ. (محمد/4)

پس هرگاه با كسانی كه كافر شدند (در ميدان جنگ) روبرو شديد، گردن‏هايشان را بزنيد تا آنكه آنان را از پا درآوريد. (و چون در دست شما اسير شوند) پس آنان را سخت ببنديد (تا فرار نكنند). سپس، يا بر آنان منّت نهيد (و آزادشان كنيد) و يا با گرفتن فديه و عوض، رهايشان كنيد تا جنگ بار سنگين خود را بر زمين نهد. اين است (دستور خداوند) و اگر خداوند اراده می‏كرد، (از طريق صاعقه و زلزله و ديگر بلايا) از آن كفّار انتقام می‏كشيد، ولی خدا (فرمان جنگ داد) تا برخی از شما را به وسيله‌ی برخی ديگر بيازمايد و كسانی كه در راه خدا كشته شدند، هرگز خداوند اعمالشان را از بين نمی‏برد.

اَللهُ تَعالی: فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ. (انفال/57)

پس (ای پيامبر!) هرگاه در جنگ به آنان دست‏يافتی، (با برخوردهای قاطع) افراد پشت جبهه‏ی آنان را به وحشت افكنده و متفرّق ساز. باشد كه پند گيرند (و دست از توطئه بردارند).

 

13- امیدواری به پاداش

اَللهُ تَعالی: فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَ مَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً. (نساء/74)

پس بايد در راه خدا كسانی بجنگند كه زندگی دنيا را به آخرت می‏فروشند و كسی كه در راه خدا می‏جنگد، كشته شود يا پيروز گردد، بزودی پاداشی بزرگ به او خواهيم داد.

الله تعالی: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ‏. (بقره/218)

همانا كسانی كه ايمان آورده‏اند و كسانی كه مهاجرت کرده و در راه خدا جهاد كرده‏اند، آنها به رحمت پروردگار اميداوار هستند و خدا آمرزنده و مهربان است.

 

14- امیدواری به امداد الهی

اَللهُ تَعالی: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً. (فتح/4)

اوست كه آرامش را به دل‏های مؤمنان نازل كرد، تا ايمانی بر ايمانشان بيفزايند و لشكريان آسمان‏ها و زمين برای خداست و خداوند، دانای حكيم است.

 

15- میدان جنگ

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَلَا وَ…، فَوَ اللَّهِ مَا غُزِيَ قَوْمٌ قَطُّ فِي عُقْرِ دَارِهِمْ إِلَّا ذَلُّوا. فَتَوَاكَلْتُمْ وَ تَخَاذَلْتُمْ حَتَّی شُنَّتْ عَلَيْكُمُ الْغَارَاتُ، وَ مُلِكَتْ عَلَيْكُمُ الْأَوْطَانُ… ( بحار الأنوار  ج ‏34 ص 64 )

آگاه باشید! و… به خدا سوگند! هر ملّتی که درون خانه خود مورد هجوم قرار گیرد، ذلیل خواهد شد.   با این حال! شما سُستی به خرج دادید، و خواری و ذلّت پذیرفتید. تا آنجا که دشمن پی در پی به شما حمله کرد و سرزمین‌های شما را تصرّف کرد…

 

16- بخش بندی سپاه

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اعْلَمْ‏ أَنَ‏ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ‏ عُيُونُهُمْ‏ وَ عُيُونَ الْمُقَدِّمَةِ طَلَائِعُهُمْ فَإِذَا أَنْتَ خَرَجْتَ مِنْ بِلَادِكَ وَ دَنَوْتَ مِنْ عَدُوِّكَ فَلَا تَسْأَمْ مِنْ تَوْجِيهِ الطَّلَائِعِ فِي كُلِّ نَاحِيَةٍ وَ فِي بَعْضِ الشِّعَابِ وَ الشَّجَرِ وَ الْخَمَرِ وَ فِي كُلِّ جَانِبٍ حَتَّی لَا يُغِيرَكُمْ عَدُوُّكُمْ وَ يَكُونَ لَكُمْ كَمِينٌ… (بحار الأنوار ج ‏97 ص 24)

بدان، گروهی كه در صف مقدّم دشمن قرار دارند ديده‏بان آنانند، و ديده‏بان‌های صف مقدّم چشمان پیشروان هستند. بنا بر اين هر گاه كه از شهرت خارج شدی و به نزديكی دشمن رسيدی بی‏درنگ جماعتی از ديده‏بان‌ها را به هر ناحيه و بعضی از درّه‏ها و درختان و مخفيگاه‌ها و هر سو اعزام كن تا مبادا دشمن بر شما شبيخون زند و در كمين شما باشد…

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  فَقَدِّمُوا الدَّارِعَ وَ أَخِّرُوا الْحَاسِرَ وَ عَضُّوا عَلَي الْأَضْرَاسِ فَإِنَّهُ أَنْبَي لِلسُّيُوفِ عَنِ الْهَامِ وَ الْتَوُوا فِي أَطْرَافِ الرِّمَاحِ فَإِنَّهُ أَمْوَرُ لِلْأَسِنَّةِ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ فَإِنَّهُ أَرْبَطُ لِلْجَأْشِ وَ أَسْكَنُ لِلْقُلُوبِ وَ أَمِيتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ وَ رَايَتَكُمْ فَلَا تَمِيلُوهَا وَ لَا تُخَلُّوهَا وَ لَا تَجْعَلُوهَا إِلَّا بِأَيْدِي شُجْعَانِكُمْ وَ الْمَانِعِينَ الذِّمَارَ مِنْكُمْ فَإِنَّ الصَّابِرِينَ… (بحار الأنوار ج‏97 ص 40)

زره پوشیده‌ها را در پیشاپیش لشکر قرار دهید و آنها که کلاهخود ندارند در پشت سر قرار گیرند؛ دندان‌ها را در نبرد روی هم بفشارید که تأثیر ضربت شمشیر را بر سر کمتر می‌کند. در برابر نیزه‌های دشمن به خود پیچ و خم دهید که نیزه‌ها را می‌لغزاند و کمتر به هدف اصابت می‌کند. چشم‌ها را فروهشته دارید که بر دلیری شما می‌افزاید و دل را آرام می‌کند. صداها را آهسته و خاموش سازید که سستی را می‌زداید. پرچم لشکر را بالا دارید و پیرامون آن را خالی مگذارید و جز به دست دلاوران و مدافعان سرسختش مسپارید، زیرا آنان در حوادث سخت ایستادگی می‌کنند،…

 

17- بهره مندی از سلاح دعا

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اللّهُمَّ إنَّكَ أنتَ عِصْمَتي و ناصِري و مُعِيني اللّهُمَّ بكَ أصولُ و بكَ اُقاتِلُ. (دعائم الإسلام  ج ‏1  ص 371)

خدايا! تو نگهدارنده و يار و ياور من هستی. خدايا! به كمك تو یُورش می‌برم و با ياری تو می‌جنگم.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ )عَلَيْهِ السَّلَامُ( كَانَ‏ إِذَا أَرَادَ الْقِتَالَ‏ قَالَ‏ هَذِهِ‏ الدَّعَوَاتِ‏ اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَعْلَمْتَ سَبِيلًا مِنْ سُبُلِكَ جَعَلْتَ فِيهِ رِضَاكَ وَ نَدَبْتَ إِلَيْهِ أَوْلِيَاءَكَ وَ جَعَلْتَهُ أَشْرَفَ سُبُلِكَ عِنْدَكَ ثَوَاباً وَ أَكْرَمَهَا لَدَيْكَ مَآباً وَ أَحَبَّهَا إِلَيْكَ مَسْلَكاً ثُمَّ اشْتَرَيْتَ فِيهِ‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ‏ وَعْداً عَلَيْكَ حَقّاً… (بحار الأنوار ج ‏33 ص 452)

امیرمؤمنان )علیه السلام  (زمانی که قصد جنگ داشت، این دعاها را بر زبان می‌آورد: خدایا! همانا تو راهی از راه‌های خود را فراهم ساختی، و خوشنودی خویش را در آن مقرر داشتی، و دوستان خود را بدان تشویق کردی، و آن را در نزد ما، شریف‌ترین راه‌ها از نظر ثواب، و در نزد خود، گرامی‌ترین راه‌ها از نظر ورودی و محبوب‌ترین آنها از نظر پیمودن و سلوک، قرارش دادی. آنگاه دراین باره از مردمان با ایمان، جان و مالشان را خریداری فرمودی که در مقابل، بهشت جاوید از آن ایشان باشد. که در راه تو پیکار کنند، که در این‌صورت بِکُشند و کشته شوند. و این وعده ای است که بر عهده تو محقق است…

 

18- انواع جهاد

18-1- جهاد با نفس

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏…أَفْضَلُ‏ الْجِهَادِ مَنْ‏ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْهِ. (بحار الأنوار ج ‏67 ص 65)

… بهترینِ جهادها، جهاد کسی است که با همان نفسی که همراه اوست جهاد و پیکار کند.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: غَايَةُ الْمُجَاهَدَةِ أَنْ يُجَاهِدَ الْمَرْءُ نَفْسَهُ. (غررالحکم ص 469)

نهایت مجاهدت و کوشش اینست که انسان با نفس خویش بجنگد.

 

18-2- جهاد حق گویی

ابْنِ صَدَقَةَ: سُئِلَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنِ الْحَدِيثِ الَّذِي جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَ‏ أَفْضَلَ‏ الْجِهَادِ كَلِمَةُ عَدْلٍ‏ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ مَا مَعْنَاهُ قَالَ هَذَا عَلَی أَنْ يَأْمُرَهُ بِقَدْرِ مَعْرِفَتِهِ وَ هُوَ مَعَ ذَلِكَ يَقْبَلُ مِنْهُ وَ إِلَّا فَلَا. (بحار الأنوار ج‏97 ص 75)

ابن صدقه: از امام جعفر صادق (علیه السلام) در مورد معنای حدیثی که از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) روایت شده: «برترین جهاد گفتن کلمه عدالت در نزد حاکم ستمگر است.» سؤال شد. حضرت فرمود: این به شرطی است که او را به اندازه‌ی شناختش امر کند و او با این وجود از او بپذیرد در غیر این صورت در مورد آن صدق نمی‌کند.

 

18-3- جهاد انتظار

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ أَفْضَلُ جِهَادِ أُمَّتِي انْتِظَارُ الْفَرَجِ‏. (تحف العقول ص 37)

برترین جهاد امّت من، انتظار فرج و گشایش است.

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْحَجُ‏ جِهَادُ الضَّعِيفِ‏. (كافي ج ‏8 ص 197)

حجّ، جهاد هر ناتوان است.

 

18-4- جهاد مالی

اَللهُ تَعالی: الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ. (توبه/20)

كسانی‏كه ايمان آورده و هجرت كردند و در راه خدا با اموال و جان‏های خويش جهاد كردند، بزرگ‏ترين درجه را نزد خداوند دارند و اينان همان رستگارانند.

 

19- ممنوعیت های جنگ

19-1- ماه‌های حرام

اَللهُ تَعالی: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ… (بقره/217)

(ای پيامبر) از تو درباره‏ی جنگ در ماه حرام سؤال می‏كنند. بگو: جنگ در آن ماه‌ها (ذی‏القعدة، ذی‏الحجة، محرم و رجب) گناهی بزرگ است،…

اَللهُ تَعالی: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدی‏ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی‏ عَلَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ‏. (بقره/194)

ماه حرام در برابر ماه حرام است [اگر دشمن حرمت آن را رعایت نکرد و با شما در آن جنگید، شما هم برای حفظ کیان خود در همان ماه با او بجنگید.] و همه‌ی حرمت‌ها دارای قصاص‌اند. پس هر که بر شما تعدّی کرد، شما هم به مثل آن بر او تعدّی کنید، و از خدا پروا کنید، و بدانيد كه خداوند با پرهيزگاران است.

 

19-2- کودکان، پناه بُردگان، درختان، کشتزارها، حیوانات و…

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏…ثُمَّ يَقُولُ اغْزُوا بِسْمِ اللَّهِ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَی قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ وَ لَا تَغْدِرُوا وَ لَا تَغُلُّوا وَ لَا تُمَثِّلُوا وَ لَا تَقْتُلُوا وَلِيداً وَ لَا مُتَبَتِّلًا فِي شَاهِقٍ وَ لَا تُحْرِقُوا النَّخْلَ وَ لَا تُغْرِقُوهُ‏ بِالْمَاءِ وَ لَا تَقْطَعُوا شَجَرَةً مُثْمِرَةً وَ لَا تُحْرِقُوا زَرْعاً لِأَنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ لَعَلَّكُمْ تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ وَ لَا تَعْقِرُوا مِنَ الْبَهَائِمِ مِمَّا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ إِلَّا مَا لَا بُدَّ لَكُمْ مِنْ أَكْلِهِ وَ… (بحار الأنوار  ج ‏19 ص 179)

…و سپس می‌فرمود: به نام خدا و در راه خدا با کسی که به خدا کفر ورزیده جنگ کنید. پیمان شکنی نکنید. کینه جویی نکنید. مُثْله نکنید. کودک را نکشید. و کسی را که از دنیا بریده و به بلندی‌ها پناه برده است، نکشید. نخل‌ها را آتش نزنید و در آب هم غرق نکنید، درخت میوه‌دار را قطع نکنید، کشتزارها را آتش نزنید، حیوانات حلال گوشت را هم نکشید، مگر آن مقداری را که برای خوردن نیاز دارید،و…

 

19-3- سُمُوم

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَهی‏ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَنْ‏ يُلْقَی‏ السَّمُ‏ فِي بِلَادِ الْمُشْرِكِينَ. (كافي ج ‏9 ص 409)

فرستاده خداوند (که درود خداوند بر او و خاندانش باد) از مَسموم كردن شهرهای مشركان نهی فرمود.

 

19-4- آغازگری، مجروحان، آزار زنان، گریختگان، فرستادگان، گروگان‌ها

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ ‏ لَا يُقْتَلُ‏ الرُّسُلُ‏ وَ لَا الرُّهُنُ‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 31)

فرستادگان و گروگان‌ها در جنگ نباید کشته شوند.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّی يَبْدَءُوكُمْ فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَی حُجَّةٍ وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّی يَبْدَءُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَی لَكُمْ عَلَيْهِمْ فَإِذَا كَانَتِ‏ الْهَزِيمَةُ بِإِذْنِ‏ اللَّهِ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُصِيبُوا مُعْوِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَی جَرِيحٍ وَ لَا تَهِيجُوا النِّسَاءَ بِأَذًی وَ إِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ وَ سَبَبْنَ أُمَرَاءَكُمْ… ( بحار الأنوار ج ‏33 ص 458)

با دشمن جنگ را شما آغاز نکنید تا آنها شروع کنند، زیرا بحمد اللّه حجّت با شماست. و آغازگر جنگ نبودنتان، تا آنکه دشمن به جنگ روی آورد، حجّت دیگر بر حقّانیت شما خواهد بود. اگر به اذن خدا شکست خوردند و گریختند، آن کس را که پشت کرده، نکشید، و آن را که قدرت دفاع ندارد، آسیب نرسانید، و مجروحان را به قتل نرسانید. زنان را با آزار دادن تحریک نکنید، هر چند آبروی شما را بریزند، یا امیران شما را دشنام دهند…

19-5- مسجد الحرامر، حرم خانه خدا

اَللهُ تَعالی:… لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّی يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ. (بقره/191)

… و نزد مسجدالحرام با آنها جنگ نكنيد، مگر آنكه آنها در آنجا با شما بجنگند، پس اگر با شما جنگ كردند، آنها را (در آنجا) به قتل برسانيد. چنين است جزای كافران.

19-6- در راه طاغوت

اَللهُ تَعالی: الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً. (نساء/76)

كسانی كه ايمان آورده‏اند، در راه خدا جهاد می‏كنند و كسانی كه كافر شده‏اند در راه طاغوت می‏جنگند. پس با دوستان و ياران شيطان بجنگيد (و بيم نداشته باشيد) زيرا حيله‏ی شيطان ضعيف است.

19-7- جنگ با مؤمنان

اَللهُ تَعالی: وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری‏ فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّی تَفِي‏ءَ إِلی‏ أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِين‏. (حجرات/9)

و اگر دو گروه از مؤمنان به نزاع و جنگ پرداختند. پس ميان آنان صلح و آشتی برقرار كنيد. سپس اگر يكی از دو گروه بر ديگری تجاوز كرد، با متجاوز بجنگيد تا به فرمان خداوند بازگردد. پس اگر متجاوز بازگشت (و دست از تجاوز برداشت)، ميان آن دو گروه به عدالت صلح برقرار كنيد. و عدالت ورزيد كه خداوند عدالت‏پيشگان را دوست دارد.

19-8- فرار از میدان جنگ

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏… فَمَنْ‏ تَرَكَ‏ الْجِهَادَ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ذُلًّا فِي نَفْسِهِ وَ فَقْراً فِي مَعِيشَتِهِ وَ مَحْقاً فِي دِينِهِ… (امالی ص577)

…هر کس جهاد را واگذارد، خداوند جامه خواری بر جان او پوشاند. و زندگیش را دستخوش فقر و دینش را از بین برد…

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… فَعَاوِدُوا الْكَرَّ وَ اسْتَحْيُوا مِنَ الْفَرِّ فَإِنَّهُ عَارٌ فِي الْأَعْقَابِ وَ نَارٌ يَوْمَ الْحِسَابِ وَ طِيبُوا عَنْ أَنْفُسِكُمْ نَفْساً وَ امْشُوا إِلَی‏ الْمَوْتِ‏ مَشْياً سُجُحاً وَ… (غرر الحكم ص 721)

… پس پی در پی حمله کنید و از فرار شرم داشته باشید که ننگی برای آیندگان شما است، و در روز حساب، سبب رفتن به آتش دوزخ است. از دادن جان بیم نداشته باشید، آسان به جانب مرگ روانه شوید…

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ:…حَرَّمَ‏ اللَّهُ‏ الْفِرَارَ مِنَ‏ الزَّحْفِ‏ لِمَا فِيهِ مِنَ الْوَهْنِ فِي الدِّينِ وَ الِاسْتِخْفَافِ بِالرُّسُلِ وَ الْأَئِمَّةِ الْعَادِلَةِ وَ… (وسائل الشيعه ج‏15 ص 87)

خداوند فرار از ميدان جنگ و جهاد را حرام كرده است. چون باعث ضعف دين و خفيف شدن پيامبران و پيشوايان عادل است.

20- معافیت های جنگ

اَللهُ تَعالی: لَيْسَ عَلَی الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَی الْمَرْضی‏ وَ لا عَلَی الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ ما عَلَی الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ. (توبه/91)

بر ناتوانان و بيماران (كه نمی‏توانند در جهاد شركت كنند) و تهيدستانی كه چيزی برای خرج كردن (در راه جهاد) نمی‏يابند، ايرادی نيست، به شرط آن كه خيرخواه خدا و پيامبرش باشند، (و از آنچه در توان دارند مضايقه نكنند.) (زيرا) بر نيكوكاران راه سرزنش و مؤاخذه‏ای نيست. و خداوند بخشنده‏ی مهربان است.

نكته‏: در اسلام فرمانی برای فوق طاقت نيست، اسلام انعطاف پذير است و بن‏بست ندارد. ممكن است مراد از ناداری اين باشد كه آنان نمی‏توانند بدون حضور خود در خانواده، هزينه‏ی زندگی زن و فرزند خود را تأمين كنند و اگر به جبهه بروند، آنان گرسنه می‏مانند.