آداب عید فطر

 

چکیده

یکی از اعیاد اسلامی، عید فطر است که از نظر زمان نخستین روز ماه شوال است. در راستای بزرگداشت این عید، توصیه‌های قرآنی و حدیثی وجود دارد که بعضی در آداب عید فطر گرد آورده‌ شده است. در عید فطر انسان‌ها به اصل خود برمی گردند و از خدا جایزه‌های معنوی دریافت می‌کنند.

 

واژه های مرتبط

فطر، عید فطر، زکات فطر، فطریه، عید، نماز عید فطر، غسل عید فطر

 

1- معنی و مفهوم کلمه «فِطر»

کلمه «فِطر» از ریشه‌ی فَطر، به ‌معنای شکافتن، ابتدا و اختراع، گرفته شده است. گفته شده که «عید فطر» نیز از همین ریشه است، زیرا روزه‌دار دهانش را در روز عید فطر بر خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها باز می‌کند. (لسان العرب، ذیل واژه «فطر»)

 

2- اهمیّت عید فطر

اَللهُ تَعالى:‏…وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون.  (بقره/185)

… تا شماره [مقرر] را تكميل كنيد و خدا را به پاس آنكه رهنمونيتان كرده است به بزرگى بستاييد و باشد كه شكرگزارى كنيد.

 

اَلهادی عَلَيْهِ السَّلَامُ:  إنَّمَا الأعیادُ أربَعَهٌ لِلشّیعَهِ : الفِطرُ و الأضحی و الغَدیرُ و الجُمُعَهُ. (بحار الأنوار  ج ۹۸  ص ۳۵۱)

شیعیان فقط چهار عید دارند: فطر، قربان، غدیر و جمعه.

 

سَعِیدٌ النَّقَّاشُ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): أَمَا إِنَّ فِی الْفِطْرِ تَکْبِیراً وَ لَکِنَّهُ مَسْنُونٌ. قَالَ قُلْتُ: وَ أَیْنَ هُوَ؟ قَالَ فِی لَیْلَهًِْ الْفِطْرِ فِی الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَهًِْ وَ فِی صَلَاهًِْ الْفَجْرِ وَ فِی صَلَاهًِْ الْعِیدِ ثُمَّ یَقْطَعُ. قَالَ قُلْتُ: کَیْفَ أَقُولُ؟ قَالَ: تَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا. (کافی ج ۴ ص ۱۶۶)

سعید نقاش: امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: باید در عید فطر تکبیر بگویی، ولی سنّت شده است. [نحوه‌ی گفتن آن طبق سنّت و روش خاصی است.] گفتم: چه زمانی؟ فرمود: در شب عید فطر، هنگام [خواندن نماز] مغرب و عشاءِ آخرین شب ماه رمضان و در نماز صبح روز عید و در خود نماز عید فطر [این تکبیر را بگویید] و سپس تمام کنی [و تکبیر گفتن کافی است] گفتم: چگونه؟ فرمود: بگو: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر الله اکبر و لله الحمد الله اکبر علی ما هدانا».

 

اَلرّضا عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّمَا جُعِلَ التَّکْبِیرُ فِیهَا أَکْثَرَ مِنْهُ فِی غَیْرِهَا مِنَ الصَّلَاهًِْ لِأَنَّ التَّکْبِیرَ إِنَّمَا هُوَ تَعْظِیمٌ لِلَّهِ وَ تَمْجِیدٌ عَلَی مَا هَدَی وَ عَافَی کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ {وَ لِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلی ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ} (بقره/185) وَ إِنَّمَا جُعِلَ فِیهَا اثْنَتَا عَشْرَهًَْ تَکْبِیرَهًًْ لِأَنَّهُ یَکُونُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ اثْنَتَا عَشْرَهًَْ تَکْبِیرَهًًْ وَ جُعِلَ سَبْعٌ فِی الْأُولَی وَ خَمْسٌ فِی الثَّانِیَهًِْ وَ لَمْ یُسَوَّ بَیْنَهُمَا لِأَنَّ السُّنَّهًَْ فِی الصَّلَاهًِْ الْفَرِیضَهًِْ أَنْ تُسْتَفْتَحَ بِسَبْعِ تَکْبِیرَاتٍ فَلِذَلِکَ بُدِئَ هَاهُنَا بِسَبْعِ تَکْبِیرَاتٍ وَ جُعِلَ فِی الثَّانِیَهًِْ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ لِأَنَّ التَّحْرِیمَ مِنَ التَّکْبِیرِ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَهًِْ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ… (بحارالأنوار ج ۳۶۲ ص ۸۷)

تکبیر در نماز عید [فطر] بیش از سایر نمازها است؛ زیرا جز این نیست که تکبیر برای بزرگداشت، تعظیم و تمجید الهی است؛ به پاس آنکه بندگان را هدایت فرموده و عافیت بخشیده است؛ چنانکه خداوند عزیز و بلندمرتبه خود فرمود: {تا شماره [مقرر ] را تكميل كنيد و خدا را به پاس آنكه رهنمونيتان كرده است به بزرگى بستاييد، و باشد كه شكرگزارى كنيد.} و امّا این نماز دوازده تکبیر دارد. زیرا در هر نماز دو رکعتی، دوازده تکبیر مقرّر است. هفت تکبیر در رکعت اوّل و پنج تکبیر در رکعت دوّم و از نظر تعداد تکبیرها دو رکعت را همسان نساخته‌اند؛ زیرا در نماز فریضه سنّت چنین است که نماز را با هفت تکبیر افتتاح می‌کنند. بنابراین هفت تکبیر در رکعت اوّل مقرّر ساختند و در رکعت دوّم پنج تکبیر مقرّر شد زیرا در پنج نوبتِ نمازهای فریضه شبانه و روز، پنج تکبیر از مجموع تکبیرها مخصوص تکبیر احرام (تکبیر آغاز نماز) است. بنابراین پنج تکبیر را در رکعت دوّم قرار دادند…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّکْبِیرُ فِی الْعِیدَیْنِ وَاجِبٌ أَمَّا فِی الْفِطْرِ فَفِی خَمْسِ صَلَوَاتٍ یُبْتَدَأُ بِهِ مِنْ صَلَاهًِْ الْمَغْرِبِ لَیْلَهًَْ الْفِطْرِ إِلَی صَلَاهًِْ الْعَصْرِ مِنْ یَوْمِ الْفِطْرِ وَ هُوَ أَنْ یُقَالَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَبْلَانَا لِقَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ {وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلی ما هَداکُمْ.} (بقره/185) (بحارالأنوار ج ۸۸ ص ۱۲۸)

تکبیر در دو عید (عید فطر و عید قربان) واجب است. امّا در عید فطر، در پنج نمازِ واجب [پی‌درپی] که تکبیرگفتن وارد است، ابتدای آن از نماز مغرب شب عید فطر شروع می‌شود تا نماز عصر روز عید و آن تکبیر چنین است: الله اکبر، الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر، الله اکبر و لله الحمد الله اکبر علی ما هدانا و الحمد لله علی ما ابلانا؛ چرا که خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: {تا شماره [مقرر ]را تكميل كنيد و خدا را به پاس آنكه رهنمونيتان كرده است به بزرگى بستاييد، و باشد كه شكرگزارى كنيد.}

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ : إِنَّ فِی الْفِطْرِ تَکْبِیراً. قَالَ: قُلْتُ: مَا تَکْبِیرٌ إِلَّا فِی یَوْمِ النَّحْرِ؟ قَالَ: فِیهِ تَکْبِیرٌ وَ لَکِنَّهُ مَسْنُونٌ فِی الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ وَ الْفَجْرِ وَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ رَکْعَتَیِ الْعِید. (بحارالأنوار ج ۸۸  ص۱۳۳)

روز عید فطر، تکبیر دارد. عرض کردم: [مگر نه این است که] تکبیر، مخصوصِ روز قربان (روز دهم ذی‌الحجّه) می‌باشد؟ حضرت پاسخ داد: برای عید فطر نیز تکبیری هست [امّا نه به آن شکل که در روز قربان است] که گفتن آن تکبیرها در نماز مغرب، عشاء، صبح، ظهر، عصر و دو رکعت نماز عید، سنّت شده است.

 

3- زکات دادن

اَللهُ تَعالى:‏ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى. (اعلی/ 15و 14)

به يقين كسی كه خود را پاكيزه ساخت، رستگار شد و [آن كس كه] نام پروردگارش را ياد كرد و نماز خواند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ مِنْ تَمَامِ الصَّوْمِ إِعْطَاءُ الزَّکَاهًِْ یَعْنِی الْفِطْرَهًَْ کَمَا أَنَّ الصَّلَاهًَْ عَلَی النَّبِیِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مِنْ تَمَامِ الصَّلَاهًِْ لِأَنَّهُ مَنْ صَامَ وَ لَمْ یُؤَدِّ الزَّکَاهًَْ فَلَا صَوْمَ لَهُ إِذَا تَرَکَهَا مُتَعَمِّداً وَ لَا صَلَاهًَْ لَهُ إِذَا تَرَکَ الصَّلَاهًَْ عَلَی النَّبِیِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) إِنَّ اللَّهَ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ قَدْ بَدَأَ بِهَا قَبْلَ الصَّلَاهًِْ قَالَ {قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی.} (اعلی/15و14) (وسایل الشیعه  ج ۶ ص ۴۰۷)

روزه با پرداخت زکات فطره کامل می‌شود، همچنان که نماز با درود فرستادن بر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به کمال خود می­‌رسد. پس هرکس روزه بگیرد، امّا به عمد زکات فطره را واگذارد، روزه­ای برایش نیست؛ و هرکس نماز بخواند، امّا بر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) درود نفرستند و آن را به عمد واگذارد، نمازی برایش نیست؛ چرا که خداوند عزیز و بلندمرتبه، زکات فطره را بر نماز مقدّم داشت و فرمود: {به يقين كسی كه خود را پاكيزه ساخت، رستگار شد و [آن كس كه] نام پروردگارش را ياد كرد و نماز خواند.}

 

‏سُئِلَ الصَّادِقُ )عَلَيْهِ السَّلَامُ( عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی.} (اعلی/14) قَالَ مَنْ أَخْرَجَ الْفِطْرَهًْ. (بحار الأنوار  ج‏87 ص 348)

از امام صادق (علیه السلام) در باره ی آیه (به يقين كسی كه خود را پاكيزه ساخت، رستگار شد. } سؤال شد. فرمود: منظور کسی است که زکات فطره را از مال خود بیرون کرد.

 

4- اهمیت شب عید فطر

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّمَا سُمِّيَ ذَلِكَ الْيَوْمُ الْيَوْمُ الْجَائِزَةِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَتَفَضَّلُ عَلَى عِبَادِهِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ يَغْفِرُ لَهُمْ. (تهذیب الاحکام ج ۳ ص۱۱۳)
این روز (عید فطر) به این دلیل «روز جایزه» نامیده شده که همانا خداوند در این روز به بندگانش تفضل می‌کند و آنان را می‌بخشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إنَّما هُوَ عِیدٌ لِمَن قَبِلَ اللَّهُ صِیامَهُ و شَکَرَ قِیامَهُ. (نهج البلاغه  حکمت ۴۲۸)

امروز تنها عید کسی است که خداوند روزه‌ی را پذیرفته و شب زنده ‏داری او را سپاس گزارده است.

 

5– استغفار و عبادت در شب عید فطر

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّمَا لَيْلَةُ الْفِطْرِ يُسَمَّى اللَّيْلَةَ الْجَائِزَةَ، وَ يُعْطِي اللَّهُ الْعَامِلِينَ فِيهَا أُجُورَهُمْ بِلَا حِسَابٍ. (من لا یحضره الفقیه ج۲ ص۹۴)
شب عید فطر «شب جایزه» نامیده می‌شود و خداوند در این شب، پاداش بندگان عبادت‌کننده را بی‌حساب عطا می‌کند.

 

6- غسل عید فطر

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ : اغْتَسِلْ يَوْمَ الْفِطْرِ وَ الْأَضْحَى. (تهذیب الاحکام ج ۱ ص ۱۱۳)

در روز عید فطر و عید قربان غسل کن.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْغُسْلُ يَوْمَ اَلْفِطْرِ سُنَّةٌ‌. (بحار الأنوار جلد ۷۸ صفحه ۲۱)

غسل كردن در روز فطر، سنّت و مستحب است.

 

7- پوشیدن لباس تمیز و آراستگی

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَلْبَسُ أَفْضَلَ ثِيَابِهِ فِي كُلِّ عِيدٍ، وَ يَتَطَيَّبُ وَ يَغْتَسِلُ. (کافی ج ۴ ص۱۶۸)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در هر عید بهترین لباس‌های خود را می‌پوشید، خود را معطر می‌ساخت و غسل می‌کرد.

 

8- افطار قبل از نماز عید

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ : تَفَطَّرْ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ إِلَى الْمُصَلَّى عَلَى طَعَامٍ حُلْوٍ. (مفاتیح الجنان، باب اعمال روز عید فطر)

قبل از رفتن به نماز عید، با غذای شیرین افطار کن.

 

9–  تکبیرهای روز عید فطر

اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَ اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ، اللَّهُ أَكْبَرُ عَلَى مَا هَدَانَا. (تهذیب الاحکام  ج ۳  ص ۱۳۴)

خدا بزرگ‌تر است، خدا بزرگ‌تر است، معبودی جز خدا نیست و خدا بزرگ‌تر است، خدا بزرگ‌تر است و برای خداست ستایش، خدا بزرگ‌تر است به پاس هدایت ما.

 

10- نماز عید فطر

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ صَلَاةَ الْعِيدَيْنِ فَرِيضَةٌ، وَ لَكِنَّهَا مَعَ الإِمَامِ. (تهذیب الاحکام  ج ۳  ص ۱۳۲)

نماز عید فطر و عید قربان واجب است، ولی این وجوب مشروط به حضور امام معصوم است.

 

11– شب‌زنده‌داری در شب عید فطر

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَحْیَا لَیْلَةَ الْفِطْرِ وَ لَیْلَةَ الْأَضْحَى لَمْ یَمُتْ قَلْبُهُ یَوْمَ تَمُوتُ الْقُلُوبُ. (وسائل الشیعه  ج ۷  ص ۴۶۲)
یعنی کسی که شب عید فطر و شب عید قربان را به عبادت زنده بدارد، قلبش در روزی که دل‌ها می‌میرند (قیامت)، زنده خواهد بود.

 

12- زیارت امام حسین علیه السلام در شبِ عید فطر

الْحُسَيْنُ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لَیْلَهً مِنْ ثَلَاثِ لَیَالِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ قَالَ قُلْتُ أَیُّ اللَّیَالِی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ لَیْلَهُ الْفِطْرِ أَوْ لَیْلَهُ الْأَضْحَی أَوْ لَیْلَهُ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ. (بحار الانوار ج 98 ص 95)

حسین: امام صادق (علیه السلام) فرمود: هر که مزار حسین بن علی (علیه السلام) را در یکی از سه شب زیارت کند، خداوند تمام گناهان گذشته و آینده‌ی او را می‌­بخشد. گوید: عرض کردم، فدایت شوم! کدام سه شب؟ فرمود: شب عید فطر، شب عید قربان و شب نیمه شعبان.

 

13- ثواب نماز عید فطر و اهمیّت آن

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ صَلَّى صَلَاةَ الْعِيدِ كُتِبَ لَهُ عِشْرُونَ حِجَّةً وَ عِشْرُونَ عُمْرَةً. (بحار الانوار ج 88  ص 122)

هر کس نماز عید را به جای آورد، پاداش بیست حج و بیست عمره برای او نوشته می‌شود!

 

14- پرداخت زکات فطره 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَدُّوا فِطْرَتَكُمْ، فَإِنَّهَا سُنَّةُ نَبِيِّكُمْ. (تحف العقول  ص235)

زكات فطره‌ی خود را بپردازيد، زيرا كه آن سنّت پيامبرتان، و فريضه‌ی واجبى از جانب پروردگارتان است.