آداب ایمنی از چشم زخم

 

چکیده

چشم زخم یا عین در اسلام پذیرفته است و وجود دارد؛ اما راه مقابله با آن را هم بیان کرده است. آداب ایمنی از چشم زخم بیانگر آن راه‌ها است و آدمی می‌تواند با رعایت آن آداب، خود و دیگران را از آسیب‌های آن دور نگهدارد.

 

واژه های مرتبط

چشم زخم، چشم بد، چشم زدن، عین، تعویذ، حرز، دعا، حسادت

 

۱- معنای چشم زخم

چشم زخم، به معنای آسیبی است که از چشم بد به کسی برسد. (فرهنگ فارسی ج ۱)

 

۲- اهمیّت و حقّانیت چشم زخم

اَللهُ تَعالى:‏ وَ لَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ  َقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ. (حجر/۱۴ و ۱۵)

و اگر [برای دریافت حقایق و معارف] دری از آسمان به روی آنان بگشاییم، که همواره از آن بالا روند. باز خواهند گفت: به یقین ما چشم‌بندی شده‌ایم، بلکه گروهی جادو شده هستیم.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ الْعَيْنَ لَيُدْخِلُ الرَّجُلَ الْقَبْرَ وَ الْجَمَلَ الْقِدْر. (بحار الانوار ج ۶۳ ص ۲۶)

چشم زخم {واقعیت دارد و} مرد را در قبر و شتر را در دیگ قرار می‌دهد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْعَيْنُ حَق. (مستدرک الوسائل ج ۱ ص ۴۲۲)

چشم زخم حق، است.

 

أَنَّ جَبْرَئِيلَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) نَزَلَ عَلَى النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَرَآهُ مُغْتَمّاً فَسَأَلَهُ عَنْ غَمِّهِ فَقَالَ لَهُ إِنَّ الْحَسَنَيْنِ علیهم السلام أَصَابَتْهُمَا عَيْنٌ فَقَالَ لَهُ يَا مُحَمَّدُ الْعَيْنُ حَقٌّ فَعَوِّذْهُمَا بِهَذِهِ الْعُوذَةِ وَ ذَكَرَهَا. (بحار الانوار ج ۶۰ ص ۱۸)

جبرئیل (علیه السلام) بر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نازل شد و حضرت را غمناک دیدند. جبرئیل از علّت اندوه پیامبر پرسید. آن حضرت پاسخ فرمود: بر حسن و حسین چشم زخم اصابت کرده است. جبرئیل عرض کرد: چشم زخم حقّ است پس آنان (حسنین علیهم السلام) را به این دعا تعویذ نما….

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوْ نُبِشَ لَكُمْ عَنِ الْقُبُورِ لَرَأَيْتُمْ أَنَّ أَكْثَرَ مَوْتَاهُمْ بِالْعَيْنِ لِأَنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ أَلَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قَالَ الْعَيْنُ حَقٌّ فَمَنْ أَعْجَبَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْ‏ءٌ فَلْيَذْكُرِ اللَّهَ فِي ذَلِكَ فَإِنَّهُ إِذَا ذَكَرَ اللَّهَ لَمْ يَضُرَّه‏. (بحار الانوار ج۶۰ ص۲۶)

اگر این قبرها شکافته شود، هر آیینه می‌بینید بیشتر مردگان به سبب چشم زخم مُرده‌اند، زیرا چشم زخم حق است، آگاه باشید که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: چشم زخم حق است، پس هرگاه چیزی از برادر {مومن} او موجب شگفتی شد، خدا را یاد کند، چرا که وقتی خداوند را به یاد آورد، ضرری به برادر مؤمنش نمی‌رسد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعَیْنُ حَقٌّ، وَ الرُّقَی حَقٌّ، وَ السِّحْرُ حَقٌّ، وَ الْفَأْلُ حَقٌّ، وَالطِّیرَهُ لَیْسَتْ بِحَقٍّ، وَالْعَدْوَی لَیْسَتْ بِحَقٍّ، وَالطِّیبُ نُشْرَهٌ، وَالْعَسَلُ نُشْرَهٌ، وَ الرُّکُوبُ نُشْرَهٌ، وَالنَّظَرُ إِلَی الْخُضْرَهِ نُشْرَهٌ. (نهج البلاغه حکمت ۴۰۰)

چشم زخم حقيقت دارد، استفاده از نيروهاى مرموز طبيعت حقيقت دارد، سحر و جادو وجود دارد، و فال نيك راست است، و رويداد بد را بد شگون دانستن، درست نيست، بوى خوش درمان و نشاط آور، عسل درمان كننده و نشاط آور، سوارى بهبودى آور، و نگاه به سبزه‌زار درمان كننده و نشاط آور است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوْ كَانَ شَيْ‏ءٌ يَسْبِقُ الْقَدَرَ لَسَبَقَهُ الْعَيْن‏. (بحار الانوار ج ۶۰ ص ۲۶)

اگر چیزی باشد که از مقدّرات خداوند پیشی بگیرد، همانا چشم زخم است.

 

۳- نقش حسد در چشم زخم

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَاسِدُ لَا يَشْفِيهِ‏ إِلَّا زَوَالُ النِّعْمَةِ. (غرر الحکم ص ۳۰۱)

حسود تا زوال نعمت از آنکه به او حسد شده است را نبیند، آرامش ندارد.

 

۴- راه های ایمنی از چشم زخم

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ فَاكْتُبْ فِي رُقْعَةٍ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْمُعَوِّذَتَيْنِ وَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ وَ اجْعَلْهَا فِي غِلَافِ الْقَارُورَة. (بحار الانوار ج  ۶۰  ص ۲۶)

چشم زخم حق است، پس برای رفع آن، سوره‌ی حمد و توحید و معوذتین و آیة الکرسی را در ورقی از کاغذ (چوبی) بنویس و در غلاف مخصوص عطر قرار بده تا در امان بمانی.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: …وَ لَيْسَ تَأْمَنُهَا مِنْكَ عَلَى نَفْسِكَ وَ لَا مِنْكَ عَلَى غَيْرِكَ فَإِذَا خِفْتَ شَيْئاً مِنْ ذَلِكَ فَقُلْ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ ثَلَاثا. (بحار الانوار ج ۶۰ ص ۲۶)

…و از آثار آن نه خود را در امان ببین و نه دیگران را، پس هرگاه احساس خطر از چشمی کردید، ذکر: مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ را سه بار بگویید.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ إِذَا تَهَيَّأَ أَحَدُكُمْ بِهَيْئَةٍ تُعْجِبُهُ فَلْيَقْرَأْ حِينَ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ الْمُعَوِّذَتَيْنِ فَإِنَّهُ لَا يَضُرُّهُ شَيْ‏ءٌ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى‏. (بحار الانوار ج ۹۲ ص ۱۳۳)

هرگاه به صورت زیبا و هیبت جالب درآمدید (لباس نو و زیبا پوشیده و خود را آراسته کردید.) هنگامی که می خواهید از منزل خارج شوید، معوذتین (سوره ناس و فلق) را بخوانید. به راستی که اگر چنین کنید، به حکم خداوند چیزی به شما ضرر نمی رساند.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اللَّهُم‏ … وَ أَعِذْنِي وَ ذُرِّيَّتِي مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، وَ مِنْ شَرِّ السَّامَّةِ وَ الْهَامَّةِ و الْعَامَّةِ وَ اللَّامَّة. (صحیفه سجادیه ص ۱۱۲)

خدایا! … مرا و فرزندان مرا از شر شیطان رجیم در پناه خود گیر و از شر هر جانور گزنده و کشنده و هر شر و از چشم بد و … حفظ کن.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَكْثَرَ قِرَاءَةَ قُلْ أُوحِيَ إِلَيَ‏ لَمْ يُصِبْهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا شَيْ‏ءٌ مِنْ أَعْيُنِ الْجِنِّ وَ لَا نَفْثِهِمْ وَ لَا سِحْرِهِمْ وَ لَا مِنْ كَيْدِهِمْ وَ كَانَ مَعَ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ فَيَقُولُ يَا رَبِّ لَا أُرِيدُ بِهِ بَدَلًا وَ لَا أُرِيدُ أَنْ أَبْغِيَ عَنْهُ حِوَلا. (بحار الانوار ج ۸۹ ص ۳۱۸)

هرکس سوره مبارکه‌ی جن را بسیار بخواند، هرگز در زندگی دنیا چشم زخمِ جن و جادو و سِحر و مَکر آنها به او نمی‌رسد، و با پیامبر (صلی الله علیه و آله) همراه خواهد بود، و می‌گوید: پروردگارا! من کسی را به جای او نمی‌خواهم و هیچ گاه از وی به دیگری متمایل نمی‌شوم.

 

4-1- تعویذ جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ بِسْمِ اللَّهِ أَرْقِيكَ مِنْ كُلِّ عَيْنٍ حَاسِدٍ اللَّهُ يَشْفِيكَ. (بحار الانوار ج ۹۲ ص ۱۳۳)

به نام خدا تو را پناه می‌دهم از شر چشم هر حسودی، خدا شفایت دهد.

 

4-2- تعویذ پیامبر به حسنین علیهم السلام

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رَقَى النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) حَسَناً وَ حُسَيْناً فَقَالَ أُعِيذُكُمَا بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ وَ أَسْمَائِهِ الْحُسْنَى كُلِّهَا عَامَّةً مِنْ شَرِّ السَّامَّةِ وَ الْهَامَّةِ وَ مِنْ شَرِّ كُلِّ عَيْنٍ لَامَّةٍ وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ ثُمَّ الْتَفَتَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) إِلَيْنَا فَقَالَ هَكَذَا كَانَ يُعَوِّذُ إِبْرَاهِيمُ- إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ علیه السلام. (کافی ج ۲ ص ۵۶۹)

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) برای امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) دعا كرد و فرمود: شما را در پناه کلمات تامه خداوند قرار می‌دهم از شر هر دیو و هر جنبنده و شر هر چشم زخمی. و شر حسود هنگامی‌ که حسد بورزد… سپس پیامبر (صلی ‌الله ‌علیه‌ وآله) به ما فرمودند: این‌ چنین ابراهیم (علیه‌السلام) برای اسماعیل و اسحاق تعویذ کرد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أُعِيذُكُمَا بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَ هَامَّةٍ وَ مِنْ كُلِّ عَيْنٍ لَامَّةٍ وَ يَقُولُ هَكَذَا كَانَ أَبِي إِبْرَاهِيمُ يُعَوِّذُ ابْنَيْهِ إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ. (بحار الانوار ج ۹۱ ص ۱۹۶)

شما را به تمام کلمات و اسمای نیکوی خداوند از شر مرگ و حیوانات موذی و هر چشم بد و حسود، آنگاه که حسد ورزد، می‌سپارم. سپس پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: این چنین حضرت ابراهیم دو فرزندش اسحاق و اسماعیل را تعویذ می‌کرد.

 

4-3- تعویذ امام صادق علیه السلام

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَللَّهُمََّ رَبَّ مَطَرٍ حَابِسٍ وَ حَجَرٍ يَابِسٍ وَ لَيْلٍ دَامِسٍ وَ رَطْبٍ وَ يَابِسٍ رُدَّ عَيْنَ الْعَيْنِ عَلَيْهِ فِي كَبِدِهِ وَ نَحْرِهِ وَ مَالِهِ فَارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسِير. (بحار الانوار ج ۹۲ ص ۱۳۱)

خدایا! ای پروردگارِ باران بازدارنده و سنگ سخت و شب تاریک و تر و خشک، چشم زخم او را بر خودش، عزیزانش، جسمش و مالش برگردان باز دوباره بنگر تا نگاهت زبون و درمانده به سویت باز گردد.

 

4-۴- حرزها

اَللهُ تَعالى:‏ …وَ إِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَ ذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ. (آل عمران/۳۶)

… و او و فرزندانش را از خطرات مُهلک و وسوسه های بنیان برانداز شیطانِ رانده شده به پناه تو می‌آورم.

 

اَللهُ تَعالى:‏ وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ. (مومنون/۹۷)

و بگو: پروردگارا! از وسوسه‌های شیطان‌ها به تو پناه می‌آورم.

 

اَللهُ تَعالى:‏ وَ إِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ. (قلم/۵۱).

و کافران چون قرآن را شنیدند، نزدیک بود تو را با چشمانشان بلغزانند [و از پای درآورند] و می‌گویند: بی‌تردید او دیوانه است!

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ رَأَى شَيْئاً يُعْجِبُهُ فَقَالَ اللَّهُ الصَّمَدُ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ لَمْ يَضُرَّ شَيْئاً. (بحار الانوار ج ۶۰ ص ۱۴)

هرکه چیزی را دید و مورد تعجّبش قرار گرفت، بگوید:« اللَّهُ الصَّمَدُ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ » تا به دیگری ضرری وارد نشود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَعْجَبَهُ شَيْ‏ءٌ مِنْ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ‏ فَلْيُثْمِدْ [فَلْيُكَبِّرْ] عَلَيْهِ فَإِنَّ الْعَيْنَ حَقٌ‏. (بحار الانوار ج ۶۰ ص ۲۵)

کسی که به برادر مومنش نگاه کرد و چیزی از او در نظرش جلوه کرد، به طوری که او را به شگفت آورد، حتما باید با گفتن «الله اکبر» بزرگی خدا را یادآور شود، چراکه نظر زدن و شورچشمی حقیقتی غیرقابل انکار است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَعْجَبَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْ‏ءٌ فَلْيُبَارِكْ عَلَيْهِ فَإِنَّ الْعَيْنَ حَقٌ‏. (بحار الانوار ج ۶۰ ص ۲۶)

هرگاه چیزی از برادرت (مؤمن) تو را به تعجب واداشت، باید برای او طلب برکت کند، زیرا چشم زخم واقعیت دارد.

 

4-5- دعا و یاد خدا

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ذِكْرُ اللَّهِ‏ رَأْسُ‏ مَالِ‏ كُلِ‏ مُؤْمِنٍ‏ وَ رِبْحُهُ‏ السَّلَامَةُ مِنَ‏ الشَّيْطَانِ‏. (عيون الحكم  ص 256)

یاد خدا سرمایه‌ی هر مؤمنی است و سود آن سالم ماندن از گزند شیطان است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الدُّعَاءُ سِلَاحُ الْمُؤْمِنِ وَ عَمُودُ الدِّينِ وَ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏. (کافی ج ۲ ص ۴۶۸)

دعا سلاح مومن و ستون دین و نور آسمان‌ها و زمین است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ادْفَعُوا أَمْوَاجَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاء. (نهج البلاغه حکمت 146)

امواج بلا را با دعا برطرف کنید.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَقَدَّمُوا بِالدُّعَاءِ قَبْلَ نُزُولِ الْبَلَاءِ. (مستدرک الوسائل ج ۵ ص۱۸۱)

قبل از آنکه بلا به شما نازل شود، دعا کنید که خداوند به واسطه‌ی دعا، بلا را دفع می‌کند.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الدُّعَاءَ وَ الْبَلَاءَ لَيَتَرَافَقَانِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ الدُّعَاءَ لَيَرُدُّ الْبَلَاءَ وَ قَدْ أُبْرِمَ إِبْرَاماً. (کافی ج ۲ ص ۴۶۹)

دعا و بلا، تا روز قیامت با هم هستند و دعا، بلا را دفع می‌کند، حتی اگر نزول آن قطعی شده باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الدُّعَاءُ يَرُدُّ الْقَضَاءَ الْمُبْرَمَ فَاتَّخِذُوهُ عُدَّة. (بحار الانوار  ج ۱۰ ص ۹۸)

دعا قضای حتمی را باز می‌گرداند، پس آن را ساز و برگ خود گیرید.

 

4-6- عدم ابراز خویشتن

اَللهُ تَعالى:‏ وَ قَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَ مَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ  إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ  عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ عَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ. وَ لَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ. (یوسف/۶۷ و۶۸)

و گفت: ای پسرانم! [در این سفر] از یک در وارد نشوید، بلکه از درهای متعدد وارد شوید و البته من [با این تدبیر] نمی‌توانم هیچ حادثه‌ای را که از سوی خدا برای شما رقم خورده از شما برطرف کنم، حکم فقط ویژه‌ی خداست، [تنها] بر او توکّل کرده‌ام، و [همه] توکل کنندگان باید به خدا توکّل کنند. هنگامی که فرزندان یعقوب از آنجایی که پدرشان دستور داده بود، وارد شدند، تدبیر یعقوب نمی‌توانست هیچ حادثه‌ای را که از سوی خدا رقم خورده بود، از آنان برطرف کند، جز خواسته‌ای که در دل یعقوب بود [که فرزندانش به سلامت و دور از چشم زخم وارد شوند.] که خدا آن را به انجام رساند. یعقوب به سبب آنکه تعلیمش داده بودیم از دانشی [ویژه] برخوردار بود، ولی بیشتر مردم [که فقط چشمی ظاهربین دارند، این حقایق را] نمی‌دانند.