آداب پرهیز از تنبلی و کسالت

 

چکیده

از صفات زشت آدمی سستی و تنبلی است. در آداب پرهیز از سستی و تنبلی پیامد‌های بد آن آمده است. ازجمله‌‌ی آن تضییع و از بین بردن حقّ است.

 

واژه های مرتبط

کسل، تنبل، کسالت، کسلی، بی حالی، سستی، ضعف، کوتاهی

 

1- معنی و مفهوم کسالت

كسل [كَ‌ سَ‌]، سستی و كاهلی كردن. سستی و كاهلی. (فرهنگ متوسط دهخدا  ج ۲ ص ۲۲۷۸)

كِسِل [اسم‏][عربی‏]سستی و كاهلی در كار.و فتور در چيزی. (فرهنگ نفیسی ج ۴ ص ۲۷۹۹)

كَسِلَ : تنبل و سست شد. (فرهنگ ابجدی  ص ۷۲۸)

 

2- اهمیت دوری از تنبلی و کسالت

اَللهُ تَعالی: وَ لا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَ هُمْ كُسالی. (توبه/ 54)

و جز با [حال‌] كسالت نماز به جا نمی‌آورند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ‌ : إِنْ كَانَ اَلثَّوَابُ مِنَ اَللَّهِ فَالْكَسَلُ لِمَا ذَا. (بحار الأنوار ج ۷۰ ص ۱۵۹)

اگر پاداش دادن [در برابر كار] از خداست، ديگر تنبلی چرا؟!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الصِّحَّةُ بِضَاعَةٌ وَ التَّوَانِي‏ إِضَاعَةٌ. (بحار الأنوار ج ‏78 ص 173)

تندرستی سرمایه است و ضعف و سستی ضرر و زیان.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ يَمْنَعَ نَفْسَهُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ فَهُوَ خَلِيقٌ بِأَنْ لَا يَنْزِلَ بِهِ مَكْرُوهٌ أَبَداً قِيلَ وَ مَا هُنَّ قَالَ الْعَجَلَةُ وَ اللَّجَاجَةُ وَ الْعُجْبُ‏ وَ التَّوَانِي‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 43)

هر كس بتواند چهار چيز را از خويشتن دور نگاه دارد، شايسته آن است كه هرگز به او بدی نرسد. پرسيدند: ای امير مؤمنان! آن چهار چيز چيست ؟ فرمود: عجله، لجبازی، خودخواهی و سستی در كار.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لاَ عَاجِزَ أَعْجَزُ مِمَّنْ أَهْمَلَ نَفْسَهُ فَأَهْلَكَهَا. (عیون الحکم  ج ۱ ص ۵۳۴)

ناتوان‌ترين مردم كسی است كه نفْس خود را واگذارد. پس نفْس، او را هلاك كند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَكْسَلُوا فِي‏ طَلَبِ‏ مَعَايِشِكُمْ‏ فَإِنَّ آبَاءَنَا كَانُوا يَرْكُضُونَ فِيهَا وَ يَطْلُبُونَهَا. (وسائل الشيعه  ج ‏17 ص 60)

در طلب روزی و معاش خودتان تنبلی نكنيد؛ و بدانيد كه پدران ما برای طلب معاش می‌دويدند و می‌كوشيدند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلرُّكُونُ إِلَی اَلدُّنْيَا مَعَ مَا تُعَايِنُ مِنْهَا جَهْلٌ وَ اَلتَّقْصِيرُ فِي حُسْنِ اَلْعَمَلِ إِذَا وَثِقْتَ بِالثَّوَابِ عَلَيْهِ غَبْنٌ وَ اَلطُّمَأْنِينَةُ إِلَی كُلِّ أَحَدٍ قَبْلَ اَلاِخْتِبَارِ عَجْزٌ. (بحار الأنوار ج ۶۸ ص ۱۹۰)

به دنيا آرامش يافتن در حالی كه ناپايداری آن مشاهده می‌گردد، از نادانی است؛ و كوتاهی در اعمال نيكو با وجود يقين به پاداش آن، زيانكاری است و قبل از آزمودن اشخاص، اطمينان پيدا كردن از عجز و ناتوانی است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ‏ الْعَجْزُ آفَةٌ وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ. (نهج البلاغه حکمت 3)

ناتوانی آفت و صبر شجاعت است.

 

وَ مِنْ جُمْلَةِ وَصِيَّتِهِ لِلْإِمَامِ اَلشَّهِيدِ سَيِّدِ شَبَابِ أَهْلِ اَلْجَنَّةِ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ‌ (عَلَيْهِمَا اَلسَّلاَمُ)‌: يَا بُنَيَّ‌ أُوصِيكَ بِتَقْوَی اَللَّهِ فِي اَلْغِنَی وَ اَلْفَقْرِ  وَ كَلِمَةِ اَلْحَقِّ فِي اَلرِّضَا وَ اَلْغَضَبِ‌ وَ بِالْعَدْلِ عَلَی اَلصَّدِيقِ وَ اَلْعَدُوِّ وَ بِالْعَمَلِ فِي اَلنَّشَاطِ وَ اَلْكَسَلِ وَ اَلرِّضَا عَنِ اَللَّهِ فِي اَلشِّدَّةِ وَ اَلرَّخَاءِ‌. (نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ج ۱ ص ۶۱)

از وصيّت امیر المؤمنین (عليه السلام) به امام شهيد سرور جوانان بهشت، ابو عبد اللّٰه، حسين بن علی (عليه السلام): پسر عزيزم! تو را به پروای خدا در توانگری و ناداری و حقّگويی در خوشنودی و خشم و دادورزی بر دوست و دشمن و كردار در نشاط و سستی و خشنودی از خدا در سختی و آسايش سفارش می‌كنم.

 

3- آثار کسالت و تنبلی

3-1- دوری از انجام حقوق الهی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ إِيَّاكُمْ وَ الْكَسَلَ فَإِنَّهُ مَنْ كَسِلَ لَمْ يُؤَدِّ حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏. (بحار الأنوار ج ‏70 ص 159)

از تنبلی بپرهیزید. به درستی که هر کس تنبلی کند، حقّ خدای عزیز و بلندمرتبه را ادا نمی‌کند.

 

3-2- نا امیدی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ دَامَ كَسَلُهُ خَابَ أَمَلُهُ وَ سَاءَ عَمَلُهُ‌. (غرر الحکم  ج ۱ ص ۵۸۶)

كسی كه كسالت و بی‌حاليش ادامه پيدا كند، آرزويش به نوميدی گرايد.

 

3-3- پشیمانی و شکست

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَطَاعَ اَلتَّوَانِيَ أَحَاطَتْ بِهِ اَلنَّدَامَةُ. (عیون الحکم  ج ۱ ص ۴۶۵)‌

هر كه از سستی پيروی كند، پشيمانی او را فرا گيرد.

 

‏ وَصِيَّتُهُ (اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ) لِجَابِرِ بْنِ يَزِيدَ الْجُعْفِيِ:… وَ إِيَّاكَ‏ وَ التَّوَانِيَ‏ فِيمَا لَا عُذْرَ لَكَ‏ فِيهِ‏ فَإِلَيْهِ‏ يَلْجَأُ النَّادِمُون‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 162)

سفارش امام باقر (علیه السّلام) به جابر بن یزید جعفی: ای جابر!… مبادا جایی که عذری نداری تنبلی کنی، زیرا که جماعت پشیمان به آن سنگر (تنبلی) پناه می برند…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَدُوُّ الْعَمَلِ‏ الْكَسَلُ‏. (کافی ج ‏5 ص 85)

تنبلی، دشمن كار كردن است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: آفَةُ النُّجْحِ‏ الْكَسَلُ‏. (عيون الحكم ص 181)

آفت پيروزی، كاهلی است.‏

 

3-4- از بین رفتن حقوق

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِيَّاكَ وَ اَلْكَسَلَ وَ اَلضَّجَرَ فَإِنَّكَ إِنْ كَسِلْتَ لَمْ تَعْمَلْ وَ إِنْ ضَجِرْتَ لَمْ تُعْطِ اَلْحَقَّ‌. (كافی ج ‏5 ص 85)

از تنبلی و بی‌حوصلگی بپرهيز! همانا اگر تنبل باشی به كار برنمی‌‏خيزی، و اگر بی‌حوصله باشی به حقّ خود نمی‌‏رسی.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِيَّاكَ وَ اَلضَّجَرَ وَ اَلْكَسَلَ إِنَّهُمَا مِفْتَاحُ كُلِّ سُوءٍ إِنَّهُ مَنْ كَسِلَ لَمْ يُؤَدِّ حَقّاً وَ مَنْ ضَجِرَ لَمْ يَصْبِرْ عَلَی حَقٍّ‌. (وسائل الشیعه  ج ۱۷ ص ۶۱)

بپرهيز از تنبلی و دلتنگی! زيرا اين دو كليد هر بدی است. هر كه تنبل باشد، حقّی را ادا نمی‌كند. هر كه دلتنگ باشد بر حقّ شكيبا نيست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَطَاعَ اَلتَّوَانِيَ ضَيَّعَ اَلْحُقُوق. (عیون الحکم  ج ۱ ص ۴۵۶)

هر كه از سستی پيروی كند، حقوق را تباه كند.

 

3-5- هلاکت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ فِي التَّوَانِي وَ الْعَجْزِ أُنْتِجَتِ الْهَلَكَةُ. (بحار الأنوار ج ‏68  ص 342)

و نتیجه‌ی سستی و بی کفایتی، هلاکت و از بین رفتن است.

 

3-6- ضرر به دین و دنیا و آخرت

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْكَسَلُ‏ يُضِرُّ بِالدِّينِ‏ وَ الدُّنْيَا. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 180)

تنبلی به دین و دنیا ضرر می زند.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ‏ أَبِي‏ لِبَعْضِ‏ وُلْدِهِ‏ إِيَّاكَ‏ وَ الْكَسَلَ‏ وَ الضَّجَرَ فَإِنَّهُمَا يَمْنَعَانِكَ مِنْ حَظِّكَ مِنَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ. (وسائل الشيعه ج ‏17 ص 59)

امام كاظم (علیه السلام): پدرم به يكی از پسرانش گفت: از تنبلی و بی‏‌حوصلگی بپرهيز، زيرا كه اين دو، تو را از رسيدن به بهره‌ی دنيا و آخرتت باز می‏‌دارند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ كَسِلَ عَنْ طَهُورِهِ وَ صَلَاتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ آخِرَتِهِ وَ مَنْ كَسِلَ عَمَّا يُصْلِحُ بِهِ أَمْرَ مَعِيشَتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ دُنْيَاهُ. (كافی ج ‏5 ص 85)

هر كس در باره‌ی پاكی و نماز خود تنبل باشد، در او خيری (و اميدی) برای كار آخرتش وجود ندارد. و هر كس در كار معيشت خود تنبل باشد، در او خيری برای كار دنيايش وجود ندارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْكَسَلُ يُفْسِدُ اَلْآخِرَةَ‌. (مستدرك الوسائل ج ۱۳ ص ۴۵)

کسالت و تنبلی، آخرت را از بین می‌برد.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنِّي لَأُبْغِضُ الرَّجُلَ أَوْ أُبْغِضُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَكُونَ كَسْلَاناً [كَسْلَانَ‏] عَنْ أَمْرِ دُنْيَاهُ وَ مَنْ كَسِلَ عَنْ أَمْرِ دُنْيَاهُ فَهُوَ عَنْ أَمْرِ آخِرَتِهِ أَكْسَلُ. (كافی ج ‏5 ص 85)

همانا من از مردی نفرت دارم كه در كار دنيای خود تنبل باشد. آن كس كه در كار دنيای خويش تنبل باشد، در كار آخرتش تنبل‌‏تر خواهد بود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلتَّوَانِي فِي اَلدُّنْيَا إِضَاعَةٌ وَ فِي اَلْآخِرَةِ حَسْرَةٌ‌. (مستدرك الوسائل ج ۱۲ ص ۶۷)

سستی و كاهلی كردن در كارها، در دنيا موجب از دست دادن فرصت‌ها و در آخرت موجب افسوس و حسرت است.

 

3-7- بی عملی

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَدُوُّ الْعَمَلِ الْكَسَلُ. (كافی ج ‏5 ص 85)

دشمنِ كار، تنبلی و كسالت است.

 

3-8- بی حوصلگی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْأَشْيَاءَ لَمَّا ازْدَوَجَتْ ازْدَوَجَ الْكَسَلُ وَ الْعَجْزُ فَنُتِجَا بَيْنَهُمَا الْفَقْرَ. (كافی ج ‏5 ص 86)

هنگامی كه هرچيزی با چيز ديگر ازدواج كرد (همراه شد) كسالت و تنبلی با بی‌حوصلگی در هم آميخته و فرزندی به نام فقر و تنگدستی برای صاحب خود به بار آوردند.

 

3-9- دوری از عجز و ناتوانی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعَجْزُ مَهَانَةٌ. (بحار الأنوار ج ‏70 ص 159)

ناتوانی، زبونی است.

 

3-10- عدم بکارگیری تنبلان در امور مهم

فاطِمَةُ الزَّهراءُ عَلیها سَلام:‏‏…وَ إِنْ تَعْجَبْ بَعْدَ الْحَادِثِ فَمَا بَالُهُمْ بِأَيِّ سَنَدٍ اسْتَنَدُوا أَمْ بِأَيَّةِ عُرْوَةٍ تَمَسَّكُوا {لَبِئْسَ الْمَوْلی‏ وَ لَبِئْسَ الْعَشِيرُ وَ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا.} (حج / 13) اسْتَبْدَلُوا الذُّنَابَی بِالْقَوَادِمِ وَ الْحَرُونَ بِالْقَاحِمِ وَ الْعَجُزَ بِالْكَاهِلِ‏ فَتَعْساً لِقَوْمٍ‏…(بحار الأنوار ج ‏43 ص 161)

شگفتا! به کدامین تکیه گاه پیوستند و به چه دستاویزی چنگ زده اند! {بد سرپرستی و بد گروهِ همراهی است و بد جایگزینی است برای ستمگران.} بر جای پیشتازان، سفله‌گان را نشاندند و چموشِ عصیانگر را با شجاعِ آماده، عوض کردند و وازده گان را جایگزین برجسته‌گان کردند. نابود باد گروهی که می پندارند کار نیکی به انجام رسانده اند!…

 

3-11- مشورت نگرفتن از تنبل و کسل

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لاَ تَسْتَعِنْ بِكَسْلاَنَ وَ لاَ تَسْتَشِيرَنَّ عَاجِزاً.  (کافی  ج ۵ ص ۸۵)

از فرد تنبل و کسل یاری مخواه و از فرد عاجز و ناتوان مشورت نخواه.

 

3-12- تضییع عقل

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ عَلَامَةُ الصَّابِرِ فِي‏ ثَلَاثٍ‏ أَوَّلُهَا أَنْ‏ لَا يَكْسَلَ‏ وَ الثَّانِيَةُ أَنْ لَا يَضْجَرَ وَ الثَّالِثَةُ أَنْ لَا يَشْكُوَ مِنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَنَّهُ إِذَا كَسِلَ فَقَدْ ضَيَّعَ الْحَقَّ وَ إِذَا ضَجِرَ لَمْ يُؤَدِّ الشُّكْرَ وَ إِذَا شَكَا مِنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ عَصَاهُ‏. (حار الأنوار ج ‏68 ص 86)

نشانه‌ی صابر و شکیبا در سه چیز است: هیچ وقت کسل و بی‌حال و حوصله نمی‌شود. هیچ وقت خستگی نمی‌کند. هیچ گاه از خدای عزیز و بلندمرتبه شکوه و شکایت ندارد. زیرا اگر کسالت و تنبلی کند، حق از دست می‌رود و اگر احساس خستگی کند، شکر نعمت را نکرده و اگر از خداوند متعال شکوه و شکایت داشته باشد، به طور حتم نافرمانی او را خواهد کرد.

 

4- زمینه های تنبلی و کسالت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنَ اَلتَّوَانِي يَتَوَلَّدُ اَلْكَسَلُ. (عیون الحکم  ج ۱ ص  472)

بی‌حالی و كسالت، از تنبلی و سستی زاييده می‌شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَانِي‏ سَجِيَّةُ النَّوْكَی‏. (عيون الحكم ص 39)

سستی و كاهلی، طبيعت كم عقلان است.

 

5- راه های مقابله با تنبلی و کسالت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ضَادُّوا اَلتَّوَانِيَ بِالْعَزْمِ‌. (غرر الحکم  ج ۱ ص ۴۲۷)

با پايداری به مخالفت با سستی بپردازيد.

 

6- آثار کنار گذاشتن تنبلی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ تَرَكَ اَلْعُجْبَ وَ اَلتَّوَانِيَ لَمْ يَنْزِلْ بِهِ مَكْرُوهٌ‌. (عیون الحکم  ج ۱ ص ۴۳۷)

هر كس خودپسندی و سستی را ترك كند، ناخوشايندی بر او فرود نمی‌آيد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِالْعَمَلِ يَحْصُلُ اَلثَّوَابُ لاَ بِالْكَسَلِ.‌ (غرر الحکم  ج ۱ ص ۳۰۲)

با انجام كار است كه پاداش به دست می‌آيد، نه با تنبلی.

 

7- نشانه‌های تنبل و کسل

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ أَمَّا عَلَامَةُ الْكَسْلَانِ‏ فَأَرْبَعَةٌ يَتَوَانَی حَتَّی يُفَرِّطَ وَ يُفَرِّطُ حَتَّی يُضَيِّعَ وَ يُضَيِّعُ حَتَّی يَأْثَمَ وَ يَضْجَر. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 117)

و امّا نشانه‌ی تنبل چهار است: سستی تا به کوتاهی کردن؛ کوتاهی تا وانهادن؛ وانهادن تا گناه کردن و دلتنگ شدن از انجام وظیفه.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ لِلْكَسْلَانِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ يَتَوَانَی حَتَّی يُفَرِّطَ وَ يُفَرِّطُ حَتَّی يُضَيِّعَ وَ يُضَيِّعُ حَتَّی يَأْثَمَ‏. (بحار الأنوار ج ‏70 ص 159)

لقمان به پسرش گفت:… آدم تنبل سه نشانه دارد: سستی می‌‏كند تا به حدّ افراط برسد، و افراط می‏‌كند تا به ضايع شدن (مال و كار) بينجامد و ضايع می‏‌كند تا جايی كه گناهكار شود.

 

8- عوامل تنبلی

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: شَعْرُ الْجَسَدِ إِذَا طَالَ قَطَعَ مَاءَ الصُّلْبِ وَ أَرْخَی الْمَفَاصِلَ وَ أَوْرَثَ الضَّعْفَ وَ الْكَسَلَ وَ إِنَّ النُّورَةَ تَزِيدُ مَاءَ الصُّلْبِ وَ تُقَوِّي الْبَدَنَ وَ تَزِيدُ فِي شَحْمِ الْكُلْيَتَيْنِ وَ سَمْنِ الْبَدَنِ‏. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 91)

چون موی تن دراز بماند، منی را ببرد، مفاصل را سست کند و ناتوانی و تنبلی آورد. و نوره، منی را می‌افزاید، تن را نیرو دهد، پیه قلوه‌ها را افزون می‌‌کند و تن را فربه می‌سازد.