آداب هدایتگری

چکیده

پرودگار جهانیان به لحاظ احاطه به انسان‌ها هدایتگری آنان را نیز عهده دار شده است. در آداب هدایتگری اهمیت این کار و همرنگی دیگران و آثار آن بیان شده است. هدایتگری در اهمیت، برابر با احیای همه‌ی مردم است و ثواب اخروی بالاترین پاداش را حایز است.

 

1- معنی و مفهوم هدایت

هدايت: نمايش راه راست و راه نمايى و دلالت و نجات از گمراهى. (فرهنگ نفیسی ج ۵ ص ۳۹۱۹)

هدايت به معناى ارشاد و راهنمايى، بيان راه رشد، و کمال و خیر و صواب و در مقابل گمراهی و ضلالت است.

 

2- اهمیّت هدایتگری

اَللهُ تَعالی: وَ لا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَ ادْعُ إِلى‏ رَبِّكَ.‏ (قصص‏/87)

و البته نباید تو را از آیات خدا -بعد از آنکه بر تو نازل شده است- باز دارند، و به سوی پروردگارت دعوت کن.

 

اَللهُ تَعالی: وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ. (عصر/3)

و همدیگر را به حقّ سفارش و به شکیبایی توصیه کرده‌اند.

 

أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: سَأَلْتُهُ‏ عَنْ‏ قَوْلِهِ‏ تَعَالَى }وَ مَنْ‏ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ‏ جَمِيعاً.} ‏(مائده/32)  قَالَ مَنِ اسْتَخْرَجَهَا مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 21)

ابوبصیر: از امام صادق (علیه السلام) درباره آیه {و هر كس كه به او حيات بخشد، چون كسى است كه همه مردم را حيات بخشيده باشد.} پرسیدم، فرمود: مقصود خارج کردن از کفر به سوی ایمان است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ مَا أَهْدَى الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ عَلَى أَخِيهِ هَدِيَّةً أَفْضَلَ مِنْ كَلِمَةِ حِكْمَةٍ يَزِيدُهُ اللَّهُ بِهَا هُدًى وَ يَرُدُّهُ عَنْ رَدًى. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 25)

مرد مسلمان بر برادرش هدیه‌ای بهتر از کلمه‌ی حکمت که خدا هدایتش را بر آن بیافزاید یا او را از پستی برگرداند، نداده است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ أَشَدُّ مِنْ يُتْمِ الْيَتِيمِ الَّذِي انْقَطَعَ عَنْ أَبِيهِ يُتْمُ يَتِيمٍ انْقَطَعَ عَنْ إِمَامِهِ وَ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْوُصُولِ إِلَيْهِ وَ لَا يَدْرِي كَيْفَ حُكْمُهُ فِيمَا يُبْتَلَى بِهِ مِنْ شَرَائِعِ دِينِهِ أَلَا فَمَنْ كَانَ مِنْ شِيعَتِنَا عَالِماً بِعُلُومِنَا وَ هَذَا الْجَاهِلُ بِشَرِيعَتِنَا الْمُنْقَطِعُ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا يَتِيمٌ فِي حِجْرِهِ أَلَا فَمَنْ هَدَاهُ وَ أَرْشَدَهُ وَ عَلَّمَهُ شَرِيعَتَنَا كَانَ مَعَنَا فِي الرَّفِيقِ الْأَعْلَى. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 2)

ناگوارتر از یتیمیِ فرد بی مادر و پدر، یتیمیِ آن کسی است که از امامش دور افتاده است و توان وصول به او را ندارد، و پاسخ مسائل مورد نیازش را نمی‌داند. پس بدانید! که شیعه‌ی ما دانای به علوم ما است، و افرادی که – به دلیل عدم دیدار – از علم ما بی خبر مانده‌اند، همچون یتیمی تحت حمایت ایشانند. بدانید! جایگاه کسی که هدایت و ارشاد کرده و دستورات ما را تعلیم می‌کند، همراه ما در گروه انبیاء در اعلی علّیین خواهد بود.

 

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِعَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لَأَنْ‏ يَهْدِيَ‏ اللَّهُ‏ عَلَى‏ يَدَيْكَ‏ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ مِنْ مَشَارِقِهَا إِلَى مَغَارِبِهَا. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 215)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به علی (علیه السلام) فرمود: هدايت كردن تو بنده‌اى از بندگان خدا را به راه حقّ‌، بهتر است نزد پروردگار از هر چه آفتاب بر بنده از مشرق تا به مغرب بتابد.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لِيَكُنْ‏ شِعَارُكَ‏ الْهُدَى‏. (عيون الحكم ص 405)

بايد شعار تو هدايت و راهنمايى باشد.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا دَلِيلَ‏ أَرْشَدُ مِنَ‏ الْهُدَى‏. (عيون الحكم ص 537)

هيچ راهنمايى راه راست‌تر از هدايت نيست.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ‏ الذُّخْرِ الْهُدَى‏. (عيون الحكم ص 117)

برترين اندوخته‌ها هدايت است.

 

3- هدایت پذیری

عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ‌‌: سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ‌) رَجُلٌ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى {فَمَنِ اِتَّبَعَ هُدٰايَ فَلاٰ يَضِلُّ وَ لاٰ يَشْقىٰ‌.} (طه / 123 ) قَالَ مَنْ قَالَ بِالْأَئِمَّةِ (عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ)‌ وَ اِتَّبَعَ أَمْرَهُمْ وَ لَمْ يَجُزْ عَنْ طَاعَتِهِمْ‌. (بحار الأنوار ج ‏24 ص 147)

علی بن عبد اللَّه: مردی از حضرت صادق (علیه السّلام) این آیه را پرسید: {هر کس از هدایتم پیروی کند، نه گمراه می‌شود و نه تیره‌ بخت.} فرمود: یعنی کسی که معتقد به ائمه (علیهم السلام) باشد و پیرو دستورات آنها و از اطاعت ایشان سرپیچی نکند.

 

أَبِي جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)‌ فِي قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ‌: {وَ إِنِّي لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ثُمَّ اِهْتَدىٰ.}‌ (طه/82) قَالَ إِلَى وَلاَيَةِ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ‌). (بحار الأنوار ج ‏24 ص 148)

حضرت باقر (علیه السّلام) در باره‌ی آیه: {هر كس كه توبه كند و ايمان آورد و كار شايسته كند و به راه هدايت بيفتد، مى‌آمرزمش.} فرمود: هدایت به ولایت امیر المؤمنین (علیه السلام) پیدا کند.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَدْ أُمْهِلُوا فِي‏ طَلَبِ‏ الْمَخْرَجِ‏ وَ هُدُوا سَبِيلَ‏ الْمَنْهَج.‏ (نهج البلاغه خطبه 83)

(بندگان خدا) در اين چند روزه مهلت داده شده‌اند كه در جستجوى راه صحيح برآيند، و به راه نجات هدايت گشته‌اند.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلَيْكَ‏ بِطَاعَةِ مَنْ‏ يَأْمُرُكَ‏ بِالدِّينِ‏ فَإِنَّهُ يَهْدِيكَ وَ يُنْجِيكَ. (عيون الحكم ص 334)

بر تو باد! به فرمانبردارى كسى كه تو را به دين دستور دهد. زيرا چنين كسى تو را هدايت كند و نجات بخشد.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: طُوبَى‏ لِمَنْ‏ رَكِبَ‏ الطَّرِيقَةَ الْغَرَّاءَ وَ لَزِمَ الْمَحَجَّةَ الْبَيْضَاءَ وَ تَوَلَّهَ بِالْآخِرَةِ وَ أَعْرَضَ عَنِ الدُّنْيَا. (عيون الحكم ص 314)

خوشا به حال كسى كه طريقه‌ی روشن و راه نورانى (ايمان) را بپيمايد، و به آخرت دلباخته گشته و از دنيا روى بگرداند.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: هُدِيَ‏ مَنْ‏ أَطَاعَ‏ رَبَّهُ‏ وَ خَافَ‏ ذَنْبَهُ‏. (عيون الحكم ص 511)

هدايت يافت كسی كه خدايش را اطاعت و از گناهش سخت بترسيد.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَعْصِ‏ نَفْسِكَ‏ إِذَا هِيَ‏ أَرْشَدَتْكَ‏. (عيون الحكم ص 522)

نافرمانى نكن از نفس خويش، هرگاه تو را به راه راست وادارد.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: طُوبَى‏ لِمَنْ‏ بَادَرَ الْهُدَى‏ قَبْلَ‏ أَنْ‏ تُغْلَقَ‏ أَبْوَابُهُ‏. (عيون الحكم ص 314)

خوشا به حال كسى كه بشتابد به سوى هدايت پيش از آنكه (با رسيدن اجل) درهاى آن بسته شود.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ‏ اهْتَدَى‏ نَجَا. (عيون الحكم ص 452)

كسى كه راه يافت، رستگار گرديد.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: هُدِيَ‏ مَنْ‏ أَشْعَرَ قَلْبَهُ‏ التَّقْوَى‏. (عيون الحكم ص 512)

هر كه تقوا را به دل خود فهمانيد، آنگاه هدايت يافت.

 

4- آثار هدایت

4-1- آثار هدایت پذیری

اَللهُ تَعالی: وَ يَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً‏. (مریم‏/ 76)

و خداوند کسانی را که هدایت یافته اند بر هدایتشان می‌افزاید.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِالْهُدَى‏ يَكْثُرُ الِاسْتِبْصَارُ. (عيون الحكم ص 187)

به وسيله‌ی هدايت بينايى بسيار گردد.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ‏ اهْتَدَى‏ بِهُدَى‏ اللَّهِ‏ فَارَقَ‏ الْأَضْدَادَ. (عيون الحكم ص 447)

كسى كه به راهنمايى خداوند راهنمايى جويد، از دشمنى‌ها جدا شود.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: طَاعَةُ الْهُدَى‏ تُنْجِي‏. (عيون الحكم ص 318)

فرمانبردارى از هدايت، نجات بخش است.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: هُدِيَ‏ مَنْ‏ تَجَلْبَبَ‏ جِلْبَابَ‏ الدِّينِ‏. (عيون الحكم ص 512)

هر كه تن پوش دين را پوشيد، هدايت يافت.

 

4-2- پاداش و ثواب هدایت

اَلْعَسْكَرِيُّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: حَضَرَتِ امْرَأَةٌ عِنْدَ الصِّدِّيقَةِ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ (عَلَيْها سَلَامُ) فَقَالَتْ إِنَّ لِي وَالِدَةً ضَعِيفَةً وَ قَدْ لُبِسَ عَلَيْهَا فِي أَمْرِ صَلَاتِهَا شَيْ‏ءٌ وَ قَدْ بَعَثَتْنِي إِلَيْكِ أَسْأَلُكِ فَأَجَابَتْهَا فَاطِمَةُ (عَلَيْها سَلَامُ) عَنْ ذَلِكَ فَثَنَّتْ فَأَجَابَتْ ثُمَّ ثَلَّثَتْ إِلَى أَنْ عَشَّرَتْ فَأَجَابَتْ ثُمَّ خَجِلَتْ مِنَ الْكَثْرَةِ فَقَالَتْ لَا أَشُقُّ عَلَيْكِ يَا ابْنَةَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَتْ فَاطِمَةُ هَاتِي وَ سَلِي عَمَّا بَدَا لَكِ أَ رَأَيْتِ مَنِ اكْتُرِيَ يَوْماً يَصْعَدُ إِلَى سَطْحٍ بِحِمْلٍ ثَقِيلٍ وَ كِرَاهُ مِائَةُ أَلْفِ دِينَارٍ يَثْقُلُ عَلَيْهِ فَقَالَتْ لَا فَقَالَتْ اكْتُرِيتُ أَنَا لِكُلِّ مَسْأَلَةٍ بِأَكْثَرَ مِنْ مِلْ‏ءِ مَا بَيْنَ الثَّرَى إِلَى الْعَرْشِ لُؤْلُؤاً فَأَحْرَى أَنْ لَا يَثْقُلَ عَلَيَّ… (بحار الأنوار ج ‏2 ص 3)

زنی نزد فاطمه زهرا) علیها السلام( آمده وعرض کرد: مادر ناتوانی دارم که در نمازش دچار اشتباه شده است. مادرم مرا به سوی شما فرستاده است که مشکلش را بپرسم. پس فاطمه زهرا (علیها السلام) آن مشکل را پاسخ داد و او دوباره یک مسئله دیگر پرسید. فاطمه زهرا (علیها السلام) جواب داد. پس مسئله سوم را پرسید. حضرت جواب داد. سائل خجل شد. آن زن گفت: ای دختر رسول خدا! بر شما سخت نمی‌گیرم. فاطمه زهرا (علیها السلام)فرمود: بیا از آنچه به دلت افتاده بپرس. به من بگو، آیا کسی که به باربری کرایه بدهد که بار سنگینی را بالای بام ببرد و کرایه آن صد هزار دینار باشد، آیا این بار بردن برای وی سنگین است؟ گفت: نه! حضرت زهرا (علیها السلام) فرمود: من برای هر جواب مسئله، به بیشتر از آنچه میان زمین و آسمان تا عرش است، با لؤلؤ اجر گرفته‌ام! پس سزاوارترم از اینکه [جواب به تو] بر من سنگین نشود…

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ عَلَّمَ بَابَ هُدًى كَانَ لَهُ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَا يُنْقَصُ أُولَئِكَ مِنْ أُجُورِهِمْ وَ مَنْ عَلَّمَ بَابَ ضَلَالٍ كَانَ لَهُ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَا يُنْقَصُ أُولَئِكَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 19)

کسی که باب هدایت را بداند، اجر و پاداش عمل کننده به آن را دارد و از پاداششان کاسته نخواهد شد و کسی که باب گمراهی را می‌داند، وزر وبال عمل کننده به آن را دارد و از بار گناهان آنها چیزی کم نمی‌شود.

 

اَلحَسَنُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَضْلُ كَافِلِ يَتِيمِ آلِ مُحَمَّدٍ الْمُنْقَطِعِ عَنْ مَوَالِيهِ النَّاشِبِ فِي رُتْبَةِ الْجَهْلِ يُخْرِجُهُ مِنْ جَهْلِهِ وَ يُوضِحُ لَهُ مَا اشْتَبَهَ عَلَيْهِ عَلَى فَضْلِ كَافِلِ يَتِيمٍ يُطْعِمُهُ وَ يَسْقِيهِ كَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَى السُّهَا. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 3)

فضیلت کسی که یتیمی از آل محمد را – که از والیانش دور افتاده و گرفتار حیرت جهل شده – کفالت و سرپرستی کرده و از تاریکی جهل بیرون سازد و شبهات او را بر طرف کند، همچون فضیلت خورشید بر “سُها” – کم سوترین ستاره – است.

 

5- عوامل هدایت

5-1- هدایت الهی

اَللهُ تَعالی: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ. (بقره/213)

‏ خداوند آنان را که ایمان آورده بودند به توفیق خویش، به حقیقت آنچه که در آن اختلاف داشتند، هدایت کرد و خدا هر که را بخواهد، به راه راست هدایت می‌کند.

 

اَللهُ تَعالی: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ. (بقره/257)

خداوند سرور کسانی است که ایمان آورده‌اند، آنان را از تاریکی­‌ها به سوی روشنایی به در می‌برد.

 

اَللهُ تَعالی:  قُلْ إِنَّ الْهُدى‏ هُدَى اللَّهِ‏. (انعام/71)

بگو همانا هدایت، هدایت خداست.

 

‏ اَللهُ تَعالی:  وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ‏. (صف/61)

و خداوند قوم ستمکار را هدایت نمی‌کند.

 

اَللهُ تَعالی: إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً. (دهر/3)

.{ما راه را به او نشان دادیم؛ خواه شاکر باشد و پذیرا گردد یا ناسپاس}

 

‏ اَللهُ تَعالی: اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ‏. (شوری/13)

خدا هر که را بخواهد به سوی خود برمی‌گزیند و هر که را که از در توبه درآید به سوی خود راه می‌نماید.

 

قَالَ اَلصَّادِقُ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ‌) فِي قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ مٰا كٰانَ اَللّٰهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَدٰاهُمْ حَتّٰى يُبَيِّنَ لَهُمْ مٰا يَتَّقُونَ‌ قَالَ حَتَّى يُعَرِّفَهُمْ مَا يُرْضِيهِ وَ مَا يُسْخِطُهُ‌. (بحار الأنوار ج ‏5 ص 196)

امام صادق (علیه السلام) درباره این سخن خداوند عزیز و بلندمرتبه: {و خدا بر آن نیست که گروهی را پس از آنکه هدایتشان کرد، بی راه بگذارد، مگر آنکه چیزی را که باید از آن پروا کنند، برایشان بیان کرده باشد.} فرمود: یعنی مگر اینکه چیزهایی که موجب رضایت یا خشم او می‌­شود را برایشان بیان کرده باشد.

 

‏

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ‏ اهْتَدَى‏ بِهُدَى‏ اللَّهِ‏ أَرْشَدَهُ‏. (عيون الحكم ص 432)

كسى كه از راهنمايى خدا راهنمايى جويد، خداوند او را ارشاد كند.

 

(اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ ) فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ‌: {فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا.} (شمس/8)  قَالَ بَيَّنَ لَهَا مَا تَأْتِي وَ مَا تَتْرُكُ‌. (بحار الأنوار ج ‏5 ص 196)

امام صادق (علیه السلام) درباره این سخن خداوند عزیز و بلندمرتبه: {سپس پلیدکاری و پرهیزگاری‌اش را به آن الهام کرد.} فرمود: یعنی کارهایی که باید انجام دهد و کارهایی که باید ترک کند را برایش بیان کرد.

 

وَ سُئِلَ‌ (اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ )عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ‌: {وَ هَدَيْنٰاهُ اَلنَّجْدَيْنِ.}‌ (بلد/10) قَالَ نَجْدَ اَلْخَيْرِ وَ نَجْدَ اَلشَّرِّ. (بحار الأنوار ج ‏5 ص 196)

و درباره‌ی این سخن خداوند عزیز و بلندمرتبه: {و هر دو راه [خیر و شر] را به او نمایاندیم .} از ایشان (امام صادق علیه السلام) سؤال شد. حضرت فرمود: یعنی راه خیر و راه شر را.

 

5-2- قرآن

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: {الم‏} هُوَ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ الْمُقَطَّعِ‏ فِي الْقُرْآنِ الَّذِي يُؤَلِّفُهُ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَوِ الْإِمَامُ فَإِذَا دَعَا بِهِ أُجِيبَ‏ {ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ.}‏ (بقره/ 2) قَالَ بَيَانٌ لِشِيعَتِنَا {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ.}‏ (بقره/3) قَالَ مِمَّا عَلَّمْنَاهُمْ يَبُثُّونَ وَ مِمَّا عَلَّمْنَاهُمْ مِنَ الْقُرْآنِ يَتْلُونَ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 16)

{الم} یک حرف از بعض حروف اسم اعظم خدا است که هر جزئی از آن در جایی از قرآن مجید آمده است، و پیامبر (صلی الله علیه و آله) امام (علیه السلام) که به مکان آنها آگاهی دارند، هرگاه خواسته باشند خدا را به نام اعظمش بخوانند، آن حروف تقطیع شده را با هم تلفیق کرده و دعا می کنند، خدا نیز اجابت می فرماید. { این است کتابی که در [حقانیت] آن هیچ تردیدی نیست؛ [و] مایه هدایت تقواپیشگان است.}، فرمود: یعنی برای پیروان ما روشنگر اس.{آنان که به غیب ایمان می آورند، و نماز را بر پا می‌دارند، و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند} از آنچه به آنان می‌آموزیم آگاهی پیدا می‌کنند و همان مقدار از قرآن را که به آنها آموخته‌ایم، خود می‌خوانند، و به دیگران یاد می‌دهند.

 

الْعَلَاءِ بْنِ سَيَابَةَ‌ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّٰهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فِي قَوْلِهِ تَعَالىٰ‌: {إِنَّ هٰذَا اَلْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ‌. } (اسرا/ ٩) قَالَ‌: يَهْدِي إِلَى الْإِمَامِ‌. (كافی ج ‏1 ص 216)

علاء بن سيابه، از امام جعفر صادق (عليه السلام) روايت كرده است در قول خداى تعالى: {بی تردید این قرآن به استوارترین آیین هدایت می‌کند.} حضرت فرمود: رهنمايى مى‌كند به سوى امام.

 

5-3- ولایت اهل بیت

اَللهُ تَعالی: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا. (انبیاء/73)

و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند.

 

{وَ اَلَّذِينَ جٰاهَدُوا فِينٰا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنٰا.} (عنکبوت/69)  فِي رِوَايَةِ أَبِي اَلْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)‌ قَالَ‌: هَذِهِ اَلْآيَةُ لِآلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ‌ وَ أَشْيَاعِهِمْ‌ . (تفسير قمی ج ‏2 ص 151)

{و کسانی که در راه ما کوشیده‌اند، به یقین راه‌های خود را بر آنان می‌نماییم.} در روایت ابی الجارود از حضرت باقر (علیه السّلام) نقل شده است: این آیه اختصاص به آل محمّد و پیروان آنها دارد.

 

6- نشانه هدایت پذیری

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: هُدِيَ‏ مَنْ‏ سَلَّمَ‏ مَقَادَتَهُ‏ إِلَى‏ اللَّهِ‏ وَ رَسُولِهِ‏ وَ وَلِيِ‏ أَمْرِهِ‏. (عيون الحكم ص 512)

راه يافته و هدايت شده است كسى كه زمام كار خود را به خدا و پيامبر و ولى امر او واگذار كرده باشد.

 

7- آداب دعوتگری

‏اَللهُ تَعالی: ادْعُ إِلى‏ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ. (نحل/125)

[مردم را] با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن.

 

8- هدایت نزدیکان

سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) إِنَّ لِي أَهْلَ بَيْتٍ وَ هُمْ يَسْمَعُونَ مِنِّي أَ فَأَدْعُوهُمْ إِلَى هَذَا الْأَمْرِ قَالَ نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ‏ {يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ.} (تحریم / 6)  الْمُرَادُ بِهَا الْأَصْنَامُ أَوْ حِجَارَةُ الْكِبْرِيتِ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 20)

سلیمان بن خالد: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: من اهل بیتی دارم که حرف مرا می‌پذیرند، آیا آنان را به امامت شما دعوت کنم؟ فرمود: بلی، خداوند در کتاب خود می‌فرماید: {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خودتان و کسانتان را از آتشی که سوختِ آن، مردم و سنگ‌هاست حفظ کنید.} که مراد از سنگ‌ها، بت‌ها یا سنگ آتش زنه است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: دَخَلَ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) رَجُلٌ فَقَالَ رَحِمَكَ اللَّهُ أُحَدِّثُ أَهْلِي قَالَ نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ‏ {يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ.} (تحریم/ 6) وَ قَالَ‏ {وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها.} (طه/132)  (بحار الأنوار ج ‏2 ص 25)

شخصی بر امام باقر (علیه السلام) وارد شد و گفت: خدا تو را رحمت کند، در مورد خانواده‌ام به من حدیث کن. فرمود: بله! خدا در قرآن فرموده: {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن، مردم و سنگهاست، حفظ کنید.} و فرموده: { و کسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش.}

 

9- شیوه های هدایت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كُونُوا دُعَاةَ اَلنَّاسِ بِأَعْمَالِكُمْ وَ لاَ تَكُونُوا دُعَاةً بِأَلْسِنَتِكُمْ فَإِنَّ اَلْأَمْرَ لَيْسَ حَيْثُ يَذْهَبُ إِلَيْهِ اَلنَّاسُ إِنَّهُ مَنْ أَخَذَ مِيثَاقَهُ أَنَّهُ مِنَّا فَلَيْسَ بِخَارِجٍ مِنَّا وَ لَوْ ضَرَبْنَا خَيْشُومَهُ بِالسَّيْفِ وَ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنَّا ثُمَّ حَبَوْنَا لَهُ اَلدُّنْيَا لَمْ يُحِبَّنَا. (بحار الأنوار ج ‏5 ص 198)

مردم را با اعمال خود دعوت [به حق] کنید، با زبان­‌های‌تان آنان را دعوت نکنید؛ حقیقت چیزی نیست که مردم به آن معتقدند. اگر کسی را میثاق از ما بودن گرفته باشند، حتی اگر بینی او را با شمشیر بزنیم از ما خارج نمی­‌ماند، و اگر کسی از ما نباشد، اگر تمام دنیا را نیز به او ببخشیم، ما را دوست نخواهد داشت.

 

الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ: لَقِيَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فِي بَعْضِ طُرُقِ الْمَدِينَةِ لَيْلًا فَقَالَ لِي يَا حَارِثُ فَقُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ أَمَا لَتَحْمِلُنَّ ذُنُوبَ سُفَهَائِكُمْ عَلَى عُلَمَائِكُمْ ثُمَّ مَضَى قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُهُ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ لِمَ قُلْتَ لَتَحْمِلُنَّ ذُنُوبَ سُفَهَائِكُمْ عَلَى عُلَمَائِكُمْ فَقَدْ دَخَلَنِي مِنْ ذَلِكَ أَمْرٌ عَظِيمٌ فَقَالَ نَعَمْ مَا يَمْنَعُكُمْ إِذَا بَلَغَكُمْ عَنِ الرَّجُلِ مِنْكُمْ مَا تَكْرَهُونَهُ مِمَّا يَدْخُلُ بِهِ عَلَيْنَا الْأَذَى وَ الْعَيْبُ عِنْدَ النَّاسِ أَنْ تَأْتُوهُ فَتُؤَنِّبُوهُ‏ وَ تَعِظُوهُ وَ تَقُولُوا لَهُ قَوْلًا بَلِيغاً فَقُلْتُ لَهُ إِذًا لَا يَقْبَلُ مِنَّا وَ لَا يُطِيعُنَا قَالَ فَقَالَ فَإِذًا فَاهْجُرُوهُ عِنْدَ ذَلِكَ وَ اجْتَنِبُوا مُجَالَسَتَهُ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 22)

حارث بن مغیره: شبی در یکی از راه‌های مدینه، امام صادق (علیه السلام) مرا دید، فرمود: گناه نادانان خود را به گردن علمایتان می‌اندازید. سپس حضرت رفت و من با فاصله‌ای نزد حضرت آمدم و عرض کردم: فرمایش شما بر من گران تمام شد. فرمود: بلی! مردی از شما ما را اذیت و نزد مردم از ما عیب‌جویی می‌کند، چرا شما او را با زبان رسا نصیحت نمی‌کنید؟ عرض کردم: قبول نمی‌کند. فرمود: در این صورت از وی دوری کرده و از مجالست با او بپرهیزید.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ فَإِنَّ النَّاسَ لَوِ اسْتَطَاعُوا أَنْ يُحِبُّونَا لَأَحَبُّونَا. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 19)

با مردم مجادله و دشمنی نکنید، چون مردم اگر بتوانند ما را دوست داشته باشند، دوست خواهند داشت.

 

10- درخواست هدایت برای خود و دیگران

اَللهُ تَعالی: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ. (حمد/7-5)

[بار الها!] تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم. ما را به راه راست هدایت فرما.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَللَّهُمَّ أَنْتَ … وَ قَبْلَ اَلضَّلاَلِ بِالرَّشَادِ، وَ اِكْفِنِي مَؤُونَةَ مَعَرَّةِ اَلْعِبَادِ، وَ هَبْ لِي أَمْنَ يَوْمِ اَلْمَعَادِ ، وَ اِمْنَحْنِي حُسْنَ اَلْإِرْشَادِ. (صحيفه سجادیه دعای 20)

پروردگارا! … و پيش از گمراهى، ما راهنمایی گردان، و مرا از عيب جويى بندگان كفايت فرما، و ايمنى و راحتى روز قيامت را بر من ببخشاى و به من خوبى ارشاد و راهنمايى كردن را عطا فرما.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ وَفِّقْنَا فِی یوْمِنَا هَذَا وَ لَیلَتِنَا هَذِهِ وَ فِی جَمِیعِ أَیامِنَا لِاسْتِعْمَالِ الْخَیرِ، وَ هِجْرَانِ الشَّرِّ، وَ شُکرِ النِّعَمِ، وَ اتِّبَاعِ السُّنَنِ، وَ مُجَانَبَةِ الْبِدَعِ، وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکرِ، وَ حِیاطَةِ الْإِسْلَامِ، وَ انْتِقَاصِ الْبَاطِلِ وَ إِذْلَالِهِ، وَ نُصْرَةِ الْحَقِّ وَ إِعْزَازِهِ، وَ إِرْشَادِ الضَّالِّ، وَ مُعَاوَنَةِ الضَّعِیفِ، وَ إِدْرَاک اللَّهِیفِ.‏ (صحيفه سجادیه دعای 6)

بارخدایا! بر محمد و آلش درود فرست و ما را در این روزمان و در این شبمان و در تمام ایاممان برای انجام خیر و دوری از شر و شکر نعمت‌ها و پیروی سنّت‌ها و دوری از بدعت‌ها و امر به معروف و نهی از منکر و پاسداری اسلام و عیب‌جویی از باطل و خوارساختن آن و یاری حق و گرامیداشت آن و ارشاد گمراه و یاری ناتوان و پناه‌دادن به ستمدیده موفق بدار.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ مَتِّعْنِی بِالاقْتِصَادِ، وَ اجْعَلْنِی مِنْ أَهْلِ السَّدَادِ، وَ مِنْ أَدِلَّةِ الرَّشَادِ، وَ مِنْ صَالِحِ الْعِبَادِ، وَ ارْزُقْنِی فَوْزَ الْمَعَادِ، وَ سلَامَةَ الْمِرْصَادِ. (صحيفه سجادیه دعای 20)

بار خدایا! درود بفرست بر‌ محمد ‌و‌ خاندانش ‌و‌ مرا از‌ میانه‌روى بهره‌مند ساز ‌و‌ در‌ زمره اهل صواب درآور. مرا از‌ راهنمایان طریق حق قرار ده‌ ‌و‌ در‌ شمار بندگان صالح. در‌ قیامت رستگارى را‌ نصیب من‌ فرماى ‌و‌ از‌ آتش دوزخم در‌ امان دار.

 

11- آثار دور شدن از هدایت

‏اَللهُ تَعالی: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ‏ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ‏. (مائده/49)

پس اگر پشت کردند، بدان که خدا می‌خواهد آنان را فقط به [سزای] پاره‌ای از گناهانشان برساند.

 

‏اَللهُ تَعالی: وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَ فَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَ لَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ‏. (یونس/44-42)

و برخی از آنان کسانی‌اند که به تو گوش فرا می‌دهند، آیا تو کران را هر چند در نیابند شنوا خواهی کرد؟! و از آنان کسی است که به سوی تو می‌نگرد، آیا تو نابینایان را هر چند نبینند، هدایت توانی کرد؟! خدا به هیچ وجه به مردم ستم نمی‌کند، لیکن مردم خود بر خویشتن ستم می‌کنند.

 

اَللهُ تَعالی: وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَ لْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ وَ ما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ وَ لَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ وَ لَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَمَّا كانُوا يَفْتَرُونَ‏. (عنكبوت/12)‏

و کسانی که کافر شده‌اند، به کسانی که ایمان آورده‌اند، می‌گویند: راه ما را پیروی کنید و گناهانتان به گردن ما! و[لی] چیزی از گناهانشان را به گردن نخواهند گرفت؛ براستی آنان دروغگویانند. و براستی بارهای گران خودشان و بارهای گران [دیگر] را با بارهای گران خود برخواهند گرفت، و به طور حتم روز قیامت، از آنچه به دروغ برمی‌بستند، پرسیده خواهند شد.

اَللهُ تَعالی: وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ. (فصلت/ 26)

کافران گفتند: گوش به این قرآن فرا ندهید، و به هنگام تلاوت آن جنجال کنید تا پیروز شوید!

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ضَلَ‏ مَنِ‏ اهْتَدَى‏ بِغَيْرِ هُدَى‏ اللَّهِ‏. (عيون الحكم ص 309)

گمراه گشته كسى كه به جز هدايت خداوند، از ديگرى هدايت جويد.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ‏ اسْتَهْدَى‏ الْغَاوِيَ‏ عَمِيَ‏ عَنْ‏ نَهْجِ‏ الْهُدَى‏. (عيون الحكم ص441)

كسى كه از آدم گمراه راهنمايى جويد، از راه راست گمراه شود.

 

12- موانع هدایت

اَللهُ تَعالی: إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفَّارٌ. (زمر/3)

در حقیقت خدا آن کسی را که دروغ پرداز ناسپاس است، هدایت نمی‌کند.

 

13- کیفر گمراه سازی

اَللهُ تَعالی: وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ‏. (فصلت/29)

کافران گفتند: پروردگارا! آنهایی را که از جن و انس ما را گمراه کردند به ما نشان ده تا زیر پای خود بگذاریم (و لگدمالشان کنیم ) تا از پست‌ترین مردم باشند!

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَتَكَلَّمُ الرَّجُلُ بِكَلِمَةِ حَقٍّ يُؤْخَذُ بِهَا إِلَّا كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ أَخَذَ بِهَا وَ لَا يَتَكَلَّمُ بِكَلِمَةِ ضَلَالٍ يُؤْخَذُ بِهَا إِلَّا كَانَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ أَخَذَ بِهَا. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 19)

هیچ کس سخن حقّی نگوید و دیگران به آن عمل کنند، جز آنکه او را پاداشی همانند پاداش عمل کننده به آن باشد، و هیچ کس سخن گمراه کننده‌ای نگوید که به آن عمل کنند، جز آنکه او را بار گناهی همانند بار گناه عمل کننده به آن باشد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ مَنْ دَعَا إِلَى ضَلَالٍ لَمْ يَزَلْ فِي سَخَطِ اللَّهِ حَتَّى يَرْجِعَ مِنْهُ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 21)

کسی که به سوی گمراهی دعوت کند، همیشه در غضب خدا است، تا از آن برگردد.