آداب توسّل

آداب توسّل

 

چکیده

توسّل از آموزه‌های قرآنی است که انسان می‌تواند با بهره‌گیری از آن به اهداف مادی و معنوی خود نایل شود. وسیله‌ی توسّل می‌تواند اعمال یا اشخاص صالح باشد و البته نظام و سنّت آفرینش هم با واسطه قرار یافته است؛ امّا در آداب توسّل آمده است که اهل بیت علیهم السلام واسطه‌ی‌ آفرینش می‌باشند.

 

1- معنی و مفهوم توسّل

توسّل از ریشه وسل به معنی وسیله‌جویی است و آن عمل یا شخصی است که به واسطه آن به خدا نزدیک می‌شوند و وسیله‌ی رسیدن به چیزی است از روی اشتیاق و میل و معنای رغبت و میل را در بر دارد. خدای تعالی فرمود: «وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ‌ الْوَسِيلَةَ‌». (مفردات الفاظ قرآن)

 

2- اهمیت توسّل

الله تعالی: أُوْلَٰئِكَ ٱلَّذِينَ يَدعُونَ يَبتَغُونَ إِلَیٰ رَبِّهِمُ ٱلوَسِيلَةَ أَيُّهُم أَقرَبُ وَيَرجُونَ رَحمَتَهُۥ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحذُوراً. (اسراء/۵۷)

آن كسانی را كه ايشان می‌خوانند [خود] به سوی پروردگارشان تقرب می‌جويند [تا بدانند] كدام يك از آنها [به او] نزديكترند، و به رحمت وی اميدوارند، و از عذابش می‌ترسند، چرا كه عذاب پروردگارت همواره در خور پرهيز است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَقَالَ إِنِّي دَعَوْتُ اللَّهَ فَلَمْ أَرَ الْإِجَابَةَ فَقَالَ لَقَدْ وَصَفْتَ اللَّهَ بِغَيْرِ صِفَاتِهِ وَ إِنَ‏ لِلدُّعَاءِ أَرْبَعَ‏ خِصَالٍ‏ إِخْلَاصَ السَّرِيرَةِ وَ إِحْضَارَ النِّيَّةِ وَ مَعْرِفَةَ الْوَسِيلَةِ وَ الْإِنْصَافَ فِي الْمَسْأَلَةِ فَهَلْ دَعَوْتَ وَ أَنْتَ عَارِفٌ بِهَذِهِ الْأَرْبَعَةِ قَالَ لَا قَالَ فَاعْرِفْهُن. (مجموعه ورام  ج ‏1 ص 302)

مردی خدمت امير المؤمنين (علیه السلام) رسيد، عرض كرد: هر چه من خدا را می‌‏خوانم اجابتی نمی‏‌بينم؟ فرمود: خدا را به صفاتی خوانده‌‏ای كه در خور او نيست، دعا چهار ويژگی دارد: اخلاص قلبی، حضور نيت و توجه كامل، شناخت وسيله و انصاف داشتن در مورد درخواستی كه می‌‏شود، آيا تو دعايی كه كردی با اين چهار ويژگی آشنا بودی؟ عرض كرد: نه. فرمود: پس آنها را بشناس.

 

3- راه توسّل

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إذا كان لكَ يا سَمَاعَةُ إلی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَاجَةٌ فقُل:« اَللَّهُمَّ إنِّي أسألُكَ بِحَقِّ محمدٍ و عليٍّ فَإنَّ لَهُمَا عِندَكَ شَأنًا مِنَ الشَّأْنِ وَ قَدْراً مِنَ الْقَدْرِ فَبِحَقِّ ذَلِكَ الشَّأْنِ وَ بِحَقِّ ذَلِكَ الْقَدْرِ أنْ تُصَلِّيَ عَلَی محمدٍ وَ آلِ محمدٍ و أن تَفعلَ بِي كَذا و كَذا» فَإنَّهُ إذَا كانَ يومُ القِيامةِ لمْ يَبْقَ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لاَ نَبيٌّ مُرسَلٌ وَ لاَ مُؤمِنٌ مُمتَحَنٌ إلاَّ وَ هُو يَحتاجُ إلَيهِمَا فِي ذَلِكَ اليَومِ. (کافی ج ۲ ص ۵۶۲)

ای سماعه! هر گاه برای تو نزد خدای عزیز و بلندمرتبه حاجتی است، پس بگو: «اللهم انی اسالک بحق محمد و علی…» یعنی، خدایا! به حق محمد و علی تو را می‌خوانم، به درستی که نزد تو شأن و منزلت والایی دارند. پس به حق این منزلت و رتبه از تو می‌خواهم بر محمد و آل محمد درود فرستی و حاجت مرا بر آورده ساز. (و به جای تفعل بی كذا و كذا حاجت خود را بگويد.) زيرا همانا چون روز قيامت شود هيچ فرشته‌ی مقرب و نه پيغمبر مرسل و نه مؤمن آزمايش شده نماند، جز آنكه در آن روز به آن دو (يعنی محمد و علی عليهما السلام) نياز دارند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَبَدَ اللهَ حَبرٌ مِن أَحْبَارِ بَني إسرائيلَ حَتّٰی صَارَ مِثلَ الخِلالِ فَأَوحَی اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلی نبِيِّ زَمانهِ قُلْ لَهُ: وَ عِزَّتي وَ جَلالِي وَ جَبَرُوتي لَوْ أَنَّكَ عَبَدْتَنِي حتّیٰ تَذُوبَ كَمٰا تَذُوبُ الألْيَةُ فِي الْقِدْرِ مٰا قَبِلْتُ مِنْكَ حَتّیٰ تَأتِيَنِي مِنَ الْبٰابِ الَّذِي أَمَرْتُكَ. (بحارالانوار  ج ۲۷ص ۱۷۶)

عالمی از علمای بنی اسرایيل آنقدر عبادت كرد كه همچون خلالی (نازك) شد. خداوند عزیز و بلندمرتبه به پيامبر زمان او وحی كرد كه به او بگو به عزت و جلال و جبروتم سوگند! اگر آنقدر مرا عبادت كنی كه همچون چربی در ديگ آب شوی، از تو نخواهم پذيرفت، مگر از آن راهی بيايی كه به تو دستور داده‌‏ام.

 

4- انواع توسّل

4-1- توسّل به خدا و اسامی و صفات او

اَللهُ تَعالی: وَ لِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی فَادْعُوهُ بِهَا. (اعراف/۱۸۰)

و نیکوترین نام‌ها ویژه‌ی خداست. پس او را با آن نام‌ها بخوانید.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… بِسمِ اللهِ الرّحمنِ الرّحيمِ‏ اللهُ أكبرُ اللهُ أكبرُ اللهُ أكبرُ أعلیٰ و أجَلُّ مِمَّا أخَافُ… ‏اَللّٰهُمَّ احْرُسْنِي بِعَيْنِكَ الَّتِي لَا تَنَامُ و اكْنُفْنِي بِرُكْنِكَ الَّذِي لَا يُرَامُ‏… اَللّٰهُمَّ بِكَ أَسْتَفْتِحُ وَ بِكَ أَسْتَنْجِحُ… (مهج الدعوات ص۲۷)

به نام خداوند بخشنده مهربان، خدای بزرگ‌‏تر است، خدای بزرگ‏‌تر است، خدای بزرگ‏تر است، بلندتر و عظيم‌تر است پناه می‌برم از آن چيزی كه می‌‏ترسم،… خداوندا، پاسبانی كن مرا به چشم خود كه نمی‌‏خوابد و محافظت کن مرا به قوّت خود كه زايل نمی‏‌گردد… بار خدايا! از تو طلب ياری می‏‌کنم و از تو طلب ظفر می‏‌كنم‏…

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… اللَّهُمَّ قَدْ تَرَی مَكَانِي وَ تَسْمَعُ دُعَائِي وَ كَلَامِي وَ تَعْلَمُ حَاجَتِي أَسْأَلُكَ بِجَمِيعِ أَسْمَائِكَ أَنْ تَقْضِيَ لِي كُلَّ حَاجَةٍ مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ… (مصباح المتهجد ج ۲ ص۵۰۴)

پروردگارا، تو مكان مرا می‏‌بينی و كلامم را می ‏شنوی و حاجتم را می دانی، از تو می‌خواهم به خاطر همه نام‌های خود، تمام درخواست‌های مرا از حوایج دنیا و آخرت، برآورده سازی.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَسأَلُکَ… وَ بِأَحَبِّ أَسمَائِكَ إلَيكَ وَ أَكرَمِهَا عَلَيكَ وَ أَشرَفِهَا لَدَيكَ مَنزِلَةً وَ أَقرَبِهَا إلَيكَ وَسِيلَةً وَ أجْزَلِهَا عِندَكَ ثَوَاباً وَ أسرَعِهَا مِنكَ إجَابَةً وَ أدْعُوكَ دُعَاءً مَنِ اشْتَدَّتْ فَاقَتُهُ… ‏(مصباح المتهجد ج ۲ ص ۴۸۶)

بار خدایا‌! به محبوب‌ترین و گرامی‌ترین و شریف‌ترین نام‌هایت، درخواست دارم، به وسیله‌ی آن نام‌ها، به تو تقرّب می‌جویم. به آن نام‌ها، ثواب نزد خودت را پاداش می‌خواهم. از تو می‌خواهم به آن نام‌ها که درخواست‌هایم را سرعت ببخشی. من تو را به دعای کسی می‌خوانم که به شدت پیشی گرفته است…

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ وَسِيلَتِي إِلَيْكَ التَّوْحِيدُ… (صحیفه سجادیه دعای ۴۹)

وسیله و دستاويزم به سوی تو، توحيد و يگانه دانستن تو است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… بَلْ كَانَ اَللَّهُ وَ لاَ خَلْقَ ثُمَّ خَلَقَهَا وَسِيلَةً بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَلْقِهِ يَتَضَرَّعُونَ بِهَا إِلَيْهِ وَ يَعْبُدُونَهُ وَ هِيَ ذِكْرُهُ …(کافی ج ۱ ص ۱۱۶)

بلكه خدا بود و خلقی نبود، و سپس آنها را خلق كرد (اسماء و صفات خود را) وسيله‌ی ميان خود و خلق خود ساخت تا به وسيله‌ی آنها به درگاهش تضرّع و دعا کنند و او را بپرستند و اينها ذكر او باشند.

 

4-2- توسّل به قرآن

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ اجْعَلِ الْقُرْآنَ وَسِيلَةً لَنَا إِلَی أَشْرَفِ مَنَازِلِ الْكَرَامَةِ ، وَ سُلَّماً نَعْرُجُ فِيهِ إِلَی مَحَلِّ السَّلَامَةِ، وَ سَبَباً نُجْزَی بِهِ النَّجَاةَ فِي عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ، وَ ذَرِيعَةً نَقْدَمُ بِهَا عَلَی نَعِيمِ دَارِ الْمُقَامَةِ. (صحیفه سجادیه دعای ۴۲)

(خدایا) و قرآن را برای ما وسیله‌ی رسیدن به بالاترین جایگاه‌های کرامت قرار ده و نردبانی که به سوی محل سلامت بالا رویم و سببی که به وسیله‌ی آن، رهایی در عرصه قیامت را پاداش داده شویم و واسطه و شفیعی که از برکت آن در نعمت‌های سرای اقامت وارد گردیم، قرار ده.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… وَ هَوِّنْ بِالْقُرْآنِ عِنْدَ الْمَوْتِ عَلَی أَنْفُسِنَا كَرْبَ السِّيَاقِ ، وَ جَهْدَ الْأَنِينِ ، وَ تَرَادُفَ الْحَشَارِجِ إِذَا بَلَغَتِ النُّفُوسُ التَّرَاقِيَ… وَ ارْحَمْ بِالْقُرْآنِ فِي مَوْقِفِ الْعَرْضِ عَلَيْكَ ذُلَّ مَقَامِنَا، وَ ثَبِّتْ بِهِ عِنْدَ اضْطِرَابِ جِسْرِ جَهَنَّمَ يَوْمَ الْمجَازِ عَلَيْهَا زَلَلَ أَقْدَامِنَا… (صحیفه سجادیه دعای ۴۲)

و چون مرگ فرا رسد، به سبب و مدد قرآن، بر ما آسان کن، سختی جان دادن، دشواری ناله کردن و به شماره افتادن نفس را؛ آن هم وقتی که جان‌ها به گلو می‌رسد… و به سبب قرآن، در جایگاه ارایه اعمال به تو، بر ذلّت و پستی وضع ما ترحّم فرما؛ و به هنگام گذشتن از پل لرزان جهنم، لغزش گام‌های ما را به وقت عبور از آن، به وسیله قرآن، استوار ساز…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَی أَحَدٍ بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فَاقَةٍ وَ لَا لِأَحَدٍ قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنًی فَاسْتَشْفُوهُ مِنْ أَدْوَائِكُمْ وَ اسْتَعِينُوا بِهِ عَلَی لَأْوَائِكُمْ فَإِنَّ فِيهِ شِفَاءً مِنْ أَكْبَرِ الدَّاءِ وَ هُوَ الْكُفْرُ وَ النِّفَاقُ وَ الْغَيُّ وَ الضَّلَالُ فَاسْأَلُوا اللَّهَ بِهِ وَ تَوَجَّهُوا إِلَيْهِ بِحُبِّهِ وَ لَا تَسْأَلُوا بِهِ خَلْقَهُ إِنَّهُ مَا تَوَجَّهَ الْعِبَادُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی بِمِثْلِهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ وَ قَائِلٌ مُصَدَّقٌ وَ أَنَّهُ مَنْ شَفَعَ لَهُ الْقُرْآنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُفِّعَ فِيهِ… (نهج البلاغه خطبه ۱۷۶)

آگاه باشيد كسی با داشتن قرآن، نيازی ندارد و بدون قرآن بی‌نياز نخواهد بود. پس درمان خود را از قرآن بخواهيد، و در سختی‌ها از قرآن ياری بطلبيد، كه در قرآن درمان بزرگ‌ترين بيماری‌ها يعنی كفر و نفاق و سركشی و گمراهی است، پس به وسيله‌ی قرآن خواسته‌های خود را از خدا بخواهيد، و با دوستی قرآن به خدا روی آوريد، و به وسيله‌ی قرآن از خلق خدا چيزی نخواهيد، زيرا وسيله‌ای برای تقرّب بندگان به خدا، بهتر از قرآن وجود ندارد.آگاه باشيد، كه شفاعت قرآن پذيرفته، و سخنش تصديق می‌گردد، آن كس كه در قيامت، قرآن شفاعتش كند بخشوده می‌شود.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَللّٰهُمَّ … وَ بِكِتَابِكَ أتَوَسَّلُ أنْ تَلْطُفَ لِي بِلُطْفِكَ الْخَفِيِّ‏ ، إنَّكَ عَلَی كُلِّ شي‏ءٍ قديرٌ. (مهج الدعوات ص۲۷)

بار خدايا! … ‏ و به كتاب تو متوسّل می‏شوم، تا آنكه، مهربانی کنی برای من، به مهربانیت  كه پنهان است‏، به درستی که تو بر هر چیز قادری.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَللّهُمَّ اِنّی اَسْئَلُكَ بِكِتابِكَ الْمُنْزَلِ… اَنْ تَجْعَلَنی مِنْ عُتَقائِكَ مِنَ النّارِ. (کافی ج ۲ ص ۶۲۹)

بارخدایا! از تو درخواست می‏‌كنم، به حق كتاب نازل شده‏‌ات… اينكه مرا از آزادشدگان از آتش دوزخ قرار دهی.

 

4-3- توسّل به اهل بیت علیهم السلام

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… رَبِّ صَلِّ عَلَی أَطَایبِ أَهْلِ بَیتِهِ الَّذِینَ اخْتَرْتَهُمْ لِأَمْرِكَ، وَ جَعَلْتَهُمْ خَزَنَةَ عِلْمِكَ، وَ حَفَظَةَ دِینِكَ، وَ خُلَفَاءَكَ فِی أَرْضِكَ، وَ حُجَجَكَ عَلَی عِبَادِكَ، وَ طَهَّرْتَهُمْ مِنَ الرِّجْسِ وَ الدَّنَسِ تَطْهِیراً بِإِرَادَتِكَ، وَ جَعَلْتَهُمُ الْوَسِیلَةَ إِلَیكَ، وَ الْمَسْلَكَ إِلَی جَنَّتِكَ… ‏(صحیفه سجادیه دعای۴۷)

خداوندا، درود فرست بر پاکیزه‌ترین از اهل بیت او که ایشان را برای اجرای فرمان خود انتخاب کرده‌ای، و آنان را گنجینه داران علم و حافظان دین و خلفای خود در زمین، و حجت‌های خویش بر بندگانت قرار داده‌ای، و به اراده خود، ایشان را از پلیدی به تمام معنی پاک کرده‌ای، و آنان را وسیله‌ای به سوی خود، و راه بهشت خودکرده‌ای.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:…وَ طَهَّرْتَهُمْ مِنَ الرِّجْسِ وَ الدَّنَسِ تَطْهِيراً بِإِرَادَتِكَ، وَ جَعَلْتَهُمُ الْوَسِيلَةَ إِلَيْكَ، وَ الْمَسْلَكَ إِلَی جَنَّتِكَ…  وَ تَصُدُّ عَنِ ابْتِغَاءِ الْوَسِيلَةِ إِلَيْكَ…  وَ انْزِعْ مِنْ قَلْبِي حُبَّ دُنْيَا دَنِيَّةٍ تَنْهَی عَمَّا عِنْدَكَ، وَ تَصُدُّ عَنِ ابْتِغَاءِ الْوَسِيلَةِ إِلَيْكَ ، وَ تُذْهِلُ عَنِ التَّقَرُّبِ مِنْكَ. (صحیفه سجادیه دعای ۴۷)

و آنان را به اراده‌ات، از پلیدی و آلودگی به طور کامل پاک کردی؛ و وجود مبارکشان را وسیله‌ای به سوی خود و راه مستقیم به جانب بهشت خود قرار دادی… و از سویدای قلبم، حبّ دنیای پست را که مرا از آنچه نزد توست باز می‌دارد و از طلب وسیله برای رسیدن به پیشگاهت مانع می‌شود و از به دست آوردن مقام قرب به تو بی‌خبر می‌کند، ریشه‌کن ساز.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ الأئمّةُ مِن وُلْدِ الحُسينِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَن أطاعَهُم فَقَد أطاعَ اللّه َ، و مَن عَصاهُم فقد عَصَی اللّه َعَزَّ و جلَّ، هُم العُروَةُ الوُثقی، و هُمُ الوَسيلَةُ إلی اللّه ِ عَزّ و جلّ. (عیون اخبار الرضا ج 2 ص 58)

امامان، از نسل حسين (عليه السلام) هستند. هر كه آنان را اطاعت كند، خدا را اطاعت كرده است و هر كه آنان را نافرمانی كند، خدای عزیز و بلندمرتبه را نافرمانی كرده است. آنان دستگيره محكم، و وسيله‌ی تقرّب به خدای عزیز و بلندمرتبه هستند.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اللَّهُمَّ فَإِنِّي أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِالْمُحَمَّدِيَّةِ الرَّفِيعَةِ، وَ الْعَلَوِيَّةِ الْبَيْضَاءِ، وَ أَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِهِمَا أَنْ تُعِيذَنِي مِنْ شَرِّ كَذَا وَ كَذَا، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَضِيقُ عَلَيْكَ فِي وُجْدِكَ، وَ لَا يَتَكَأَّدُكَ فِي قُدْرَتِكَ وَ أَنْتَ عَلَی كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ. (صحیفه سجادیه دعای ۴۹)

بار خدایا! به وسیله‌ی مقام بلند محمدی، و ولایت روشن علوی، به تو تقرب می‌جویم، و به واسطه آن دو به سویت رو می‌کنم که مرا از شر فلان و فلان پناه دهی؛ زیرا این پناه دادن، در کنار توانگر بودن، تو را دچار سختی نمی‌کند، و در کنار قدرتت تو را به زحمت نمی‌اندازد، و تو بر همه چیز توانایی.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا مُحَمَّدُ يَا أَبَا الْقَاسِمِ‏ يَا رَسُولَ‏ اللَّهِ‏ يَا عَلِيُّ‏ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏ أَنَا عَبْدُكُمَا وَ مَوْلَاكُمَا غَيْرُ مُسْتَنْكِفٍ‏ وَ لَا مُسْتَكْبِرٍ بَلْ خَاضِعٌ ذَلِيلٌ عَبْدٌ مُقِرٌّ مُتَمَسِّكٌ بِحَبْلِكُمَا مُعْتَصِمٌ مِنْ ذُنُوبِي بِوَلَايَتِكُمَا أَتَضَرَّعُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی بِكُمَا وَ أَتَوَسَّلُ إِلَی اللَّهِ بِكُمَا وَ أُقَدِّمُكُمَا بَيْنَ يَدَيْ حَوَائِجِي إِلَی اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ فَاشْفَعَا لِي فِي فَكَاكِ رَقَبَتِي مِنَ النَّارِ وَ غُفْرَانِ ذُنُوبِي وَ إِجَابَةِ دُعَائِي‏… (مصباح المتهجد ج ۱ ص ۳۱۴)

ای محمد، ای ابوالقاسم، ای رسول خدا! ای علی، ای امیرالمؤمنین! من غلام و پیرو شما (دو نفر) هستم. مخالفت نمی کنم و استکبار نمی ورزم، بلکه بنده ای هستم که تسلیم و فرومایه و ثابت قدم و به ریسمان شما (دو نفر) چنگ زده‌ام و برای گناهانم به ولایت شما چنگ می زنم و به ولایت شما به خداوند تضرّع می کنم و به وسیله شما (دونفر) به خدا متوسّل می‌شوم و مقدّم می دارم شما را در حاجت‌هایم به خدای بلندمرتبه و عزیز. پس مرا شفاعت کنید در رهایی‌ام از آتش جهنم و بخشودگی گناهانم و استجابت دعاهایم.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: {وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} أَنَا وَسِيلَتُهُ‏. (مناقب آل أبي طالب عليهم السلام ج ‏۳ ص ۷۵)

{و به سوی او وسیله جویید.} (فرمود:) من وسيله‌ی او هستم.

 

4-4- توسّل به ایمان، عمل صالح و غیر آن…

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ… فَيَجْعَلُهُمُ‏ الْمُصَلِّي‏ وَسِيلَةً إِلَی‏ اللَّهِ‏ تَعَالَی‏ ذِكْرُهُ‏ لِأَنَّهُ‏ بِهِمْ‏ وَصَلَ‏ إِلَی‏ مَعْرِفَةِ اللَّهِ‏ تَعَالَی… ‏(من لايحضره الفقيه  ج ‏۱ ص ۳۱۵)

نمازگزار آنان را وسيله‌ی خود در پيشگاه خداوند متعال قرار می‌دهد و متوسّل به ايشان می‏‌شود، زيرا به وسيله‌ی ايشان به شناخت و معرفت خدای متعال رسيده است.

 

أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ : لَا وَسِيلَةَ أَنْجَحُ‏ مِنَ‏ الْإِيمَانِ‏. (تصنیف غرر الحکم ص۶۲)

هیچ وسیله‌ای برای نجات و رستگاری سودمندتر از ایمان نیست.

 

أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ : نِعْمَ الْوَسِيلَةُ الطَّاعَةُ (تصنیف غرر الحکم ص۱۸۲)

اطاعت و فرمانبرداری از خدا، وسيله‌ی خوبی است.

 

أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ : نِعْمَ الْوَسِيلَةُ اَلْاِستِغفَارُ(تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۵)

استغفار و طلب آمرزش‏ از خدا، وسيله‌ی خوبی است.

 

أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ : إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی: الْإِيمَانُ بِهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِهِ فَإِنَّهُ ذِرْوَةُ الْإِسْلَامِ وَ كَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا الْمِلَّةُ وَ إِيتَاءُ الزَّكَاةِ فَإِنَّهَا فَرِيضَةٌ وَاجِبَةٌ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ الْعِقَابِ وَ حَجُّ الْبَيْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَ يَرْحَضَانِ الذَّنْبَ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِي الْمَالِ وَ مَنْسَأَةٌ فِي الْأَجَلِ وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُكَفِّرُ الْخَطِيئَةَ وَ صَدَقَةُ الْعَلَانِيَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِيتَةَ السُّوءِ وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِي مَصَارِعَ الْهَوَانِ.(نهج البلاغه خطبه ۱۱۰)

همانا بهترين چيزی كه انسان‌ها می‌توانند با آن به خدای سبحان نزديك شوند، ايمان به خدا و ايمان به پيامبر (صلّی اللّه عليه و آله) و جهاد در راه خداست، كه جهاد قلّه بلند اسلام، و يكتا دانستن خدا بر اساس فطرت توحیدی است. بر پاداشتن نماز آيين ملّت اسلام، و پرداختن زكات تكليف واجب الهی، و روزه ماه رمضان، سپری برابر عذاب الهی است، و حج و عمره، نابود كننده فقر و شستشو دهنده گناهان است. و صله‌ رحم مايه فزونی مال و طول عمر، و صدقه‌های پنهانی نابود كننده گناهان است، و صدقه‌ی آشكارا، مرگ‌های ناگهانی و زشت را باز می‌دارد، و نيكوكاری، از ذلّت و خواری نگه می‌دارد.

 

4-5- توسل در برزخ

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ الْمَيِّتَ‏ لَيَفْرَحُ‏ بِالتَّرَحُّمِ‏ عَلَيْهِ‏ وَ الِاسْتِغْفَارِ لَهُ‏ كَمَا يَفْرَحُ‏ الْحَيُ‏ بِالْهَدِيَّةِ تُهْدَی‏ إِلَيْهِ‏.(وسائل الشیعه ج ۲ ص ۴۴۴)

همانا مُرده خوشحال می‏‌شود به سبب طلب رحمت و استغفاری كه برای او می‌كنند؛ آن چنان كه شخص زنده با هديه‌‏ای كه به او تقديم می‌‏شود، شادمان می‌گردد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ عَمِلَ‏ مِنَ‏ الْمُسْلِمِينَ‏ عَنْ‏ مَيِّتٍ‏ عَمَلًا صَالِحاً أَضْعَفَ‏ اللَّهُ‏ لَهُ‏ أَجْرَهُ‏ وَ نَفَعَ‏ اللَّهُ‏ بِهِ‏ الْمَيِّتَ‏. (وسائل الشیعه ج ۲ ص۴۴۴)

هر كس از مسلمانان برای مُرده‌ای عمل نيكويی انجام دهد، پاداش او دو چندان شود و خداوند متعال آن مرده را از آن عمل خير و ثوابش بهره‏‌مند گرداند.

 

4-6- توسّل در قیامت

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّهُ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَ سَكَنَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ- وَ أَهْلُ النَّارِ النَّارَ مَكَثَ عَبْدٌ فِي النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفاً وَ الْخَرِيفُ سَبْعُونَ سَنَةً ثُمَّ إِنَّهُ يَسْأَلُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ يُنَادِيهِ فَيَقُولُ يَا رَبِّ أَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ لَمَّا رَحِمْتَنِي … فَيَقِفُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی يَا عَبْدِي كَمْ لَبِثْتَ فِي النَّارِ تُنَاشِدُنِي فَيَقُولُ يَا رَبِّ مَا أَحْصَيْتُهُ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ أَمَا وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي لَوْ لَا مَا سَأَلْتَنِي بِحَقِّهِمْ عِنْدِي لَأَطَلْتُ هَوَانَكَ فِي النَّارِ وَ لَكِنَّهُ حَتْمٌ عَلَی نَفْسِي‏ أَنْ لَا يَسْأَلَنِي عَبْدٌ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ إِلَّا غَفَرْتُ لَهُ مَا كَانَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ‏ وَ قَدْ غَفَرْتُ لَكَ الْيَوْمَ ثُمَّ يُؤْمَرُ بِهِ إِلَی الْجَنَّة. (أمالی مفيد ص ۲۱۸)

چون روز قيامت شود، و اهل بهشت در بهشت، و اهل دوزخ در دوزخ جای گيرند، بنده‏‌ای هفتاد خريف- كه هر خريف هفتاد سال است- در آتش بماند، سپس از خدای عزیز و بلندمرتبه درخواست كند و خدا را بخواند و بگويد: پروردگارا! به حق محمد و اهل بيتش از تو می‏‌خواهم كه به من رحم كنی… خدای متعال می‌‏فرمايد: ای بنده‌ی من! چه مدت است كه در آتش مانده‌‏ای و مرا سوگند می‏‌دهی؟ گويد: پروردگارا، حسابش را ندارم. خدای عزیز و بلندمرتبه به او می‏‌فرمايد: به عزت و جلالم سوگند! اگر به حق آنان از من درخواست نمی‌‏كردی، هر آينه خفت و خواری تو را در آتش طولانی می‏‌ساختم. اما اين مطلب بر من، حتم و واجب گشته است كه بنده‏‌ای از من به حق محمد و اهل بيتش درخواست نكند، جز اين كه آن گناهانی را كه بين من و او بوده است بيامرزم (يعنی اگر حق الناس نباشد)، همانا امروز تو را بخشيدم.سپس به او فرمان داده شود كه به بهشت برود.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوْ كَانَتْ فَزْعَةٌ مِنَ السَّمَاءِ فَزِعَ كُلُّ قَوْمٍ إِلَی مَأْمَنِهِمْ وَ فَزِعْتُمْ إِلَيْنَا وَ فَزِعْنَا إِلَی نَبِيِّنَا إِنَّ نَبِيَّنَا آخُذٌ بِحُجْزَةِ رَبِّهِ وَ نَحْنُ آخِذُونَ بِحُجْزَةِ نَبِيِّنَا وَ شِيعَتُنَا آخِذُونَ بِحُجْزَتِنا. (محاسن ج ‏۱ ص ۱۸۳)

اگر ترسی از ناحيه آسمان پيدا شود (روز قیامت فرا برسد)، همه به طرف پناهگاه خود می‏‌شتابند. در اين هنگام كه ترسی و وحشتی پديد آمده است، شما هم به طرف ما می‌‏آیيد و اينجا را پناهگاه خود قرار می‏‌دهيد. ما هم در اينگونه موارد به پيامبر متوسّل می‏‌گرديم، و پيامبر هم به خداوند ملتجی می‌‏شود و شيعيان و پيروان ما هم به ما متوسّل می‏‌گردند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إنّي أشفَعُ يَومَ القِيامَةِ فَاُشَفَّعُ، و يَشفَعُ عَلِيٌّ فَيُشَفَّعُ و يَشفَعُ أهلُ بَيتي فَيُشَفَّعُونَ. (بحار الانوار ج ۸ ص۴۳)

در روز قيامت من شفاعت می‌كنم و شفاعتم پذيرفته می‌شود و علی شفاعت می‌كند و شفاعتش پذيرفته می‌شود و اهل‌بيتم نيز شفاعت می‌كنند و شفاعتشان پذيرفته می‌شود.

 

5- آثار توسّل

اَللهُ تَعالی: يَٰأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَ ٱبتَغُواْ إِلَيهِ ٱلوَسِيلَةَ وَجَٰهِدُواْ فِي سَبِيلِهِۦ لَعَلَّكُم تُفلِحُونَ. (مائده/۳۵)

ای كسانی كه ايمان آورده‌ايد، از خدا پروا كنيد؛ و به او [توسل و] تقرب جوييد؛ و در راهش جهاد كنيد، باشد كه رستگار شويد.

 

6- سرزنش عدم توسّل

اَللهُ تَعالی: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ.  (منافقون/۵)

و چون به ايشان گفته شود: بياييد تا پيامبر خدا برای شما آمرزش بخواهد. سرهای خود را بر می‌گردانند، و آنان را می‌بينی كه تكبركنان روی برمی‌تابند.

 

7- توسّل نابجا

اَللهُ تَعالی: وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ یُنْصَرُونَ. (یس/ ۷۴)

غیر از خداوند، معبودهایی انتخاب می‌کردند؛ به امید اینکه یاری‌شان می‌دهند!

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ الَّذِي بِعَظَمَتِهِ وَ نُورِهِ أَبْصَرَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ وَ بِعَظَمَتِهِ وَ نُورِهِ عَادَاهُ الْجَاهِلُونَ وَ بِعَظَمَتِهِ‏ وَ نُورِهِ‏ ابْتَغَی‏ مَنْ‏ فِي‏ السَّمَاوَاتِ‏ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ بِالْأَعْمَالِ الْمُخْتَلِفَةِ وَ الْأَدْيَانِ الْمُتَضَادَّةِ فَمُصِيبٌ وَ مُخْطِئٌ وَ ضَالٌّ وَ مُهْتَدٍ وَ سَمِيعٌ وَ أَصَمُّ وَ بَصِيرٌ وَ أَعْمَی وَ حَيْرَانُ فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَرَفَ وَ وَصَفَ دِينَهُ مُحَمَّدٌ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 329)

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان. سپاس از آن خداوند والا و با عظمت است؛ آنکه دل مؤمنان را در پرتو بزرگواری و روشنی خود بینایی بخشیده است، و برای بزرگواری و روشنی‌اش، نادان‌ها با او دشمنی کنند. هر آنکه در آسمان‌ها و زمین است با کارها و کیش‌های گوناگون، به درگاهش وسیله‌ جویند؛ یکی درست رود و دیگری به خطا؛ یکی گمراه شود و دیگری ره یابد؛ یکی شنوا و دیگری ناشنوا؛ یکی بینا و دیگری نابینا و سرگردان. پس سپاس از آن خداست که محمد (صلّی اللَّه علیه و آله) دین او را فهماند و شرح داد.