آداب امر به معروف و نهی از منکر

چکیده

در آداب امر به معروف و نهی از منکر شرایطی آمده است که مسلمانان بر اساس آنها دیگران را به انجام نیکی‌ها فرمان می‌دهند و از بدی ها باز می‌دارند. در قرآن بهترینان کسانی هستند که  این دو کار را انجام می‌دهند. این دو گوهر آسمانی آثاری همچون عزّت الهی ، رستگاری، تقویت مؤمنان و … دارند که ناگزیر از تحقق آنها در زندگی می باشیم.

 

1- مفهوم معروف و منکر

معروف دراصطلاح، اسمی است برای هر كاری كه با عقل و شریعت، نیكو شناخته شده است. و منكر، ضد معروف است و هر كاری كه عقل‌ها و خردهای سلیم، زشتی آن را حكم می‌كند، یا اینكه عقل‌ها در زشتی و خوبی آن كار سكوت می‌كنند، سپس دین و شریعت بدی و زشتی آن را بیان می‌كند. (ترجمه مفردات)

 

2- اهمیّت امر به معروف و نهی از منکر  

اَللهُ تَعالی: الَّذِینَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ …(حج/41)

(آنان که خدا را یاری می‌کنند) آنهایی هستند که اگر در روی زمین به آنان اقتدار و تمکین دهیم، نماز به پا می‌دارند و زکات می‌دهند و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند…

 

اَللهُ تَعالی: الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ…(اعراف/157)

آنها كه از فرستاده (خدا) پیامبر اُمّی (درس ناخوانده) پیروی می‏‌كنند؛ كسی كه صفاتش را در تورات و انجیلی كه نزدشان است می‌‏یابند و آنها را به معروف دستور می‏‌دهد و از منكر باز می‏‌دارد…

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلَی عَشَرَةِ أَسْهُمٍ‏ : … وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ هُوَ الْوَفَاءُ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ هِیَ الْمَحَجَّة… (بحار الأنوار ج ‏65  ص 378)

اسلام بر ده سهم بنیان شده : … و امر به معروف كه اداء وظیفه است، و نهی از منكر كه روش است‏…

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ كَلَامُ‏ ابْنِ‏ آدَمَ‏ كُلُّهُ عَلَیْهِ لَا لَهُ، إِلَّا أَمْراً بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهْیاً عَنْ مُنْكَرٍ، أَوْ ذِكْراً لِلَّهِ تَعَالَی. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 165)

سخن فرزند آدم به زیان اوست نه به سودش؛ مگر امر به معروف و نهی از منكر و یاد خداوند عزیز و بلندمرتبه.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ الْجِهَادُ عَلَی‏ أَرْبَعِ‏ شُعَبٍ‏ عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظَهْرَ الْمُؤْمِنِ وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أَنْفَ الْمُنَافِق ِ وَ أَمِنَ كَیْدَه‏ . (بحار الأنوار ج ‏65  ص351)

و جهاد بر چهار بخش است: امر به معروف، نهی از منکر، راستی و راستگویی در جبهه‌های نبرد و دشمنی با فاسقان. پس هر کس امر به معروف کند، پشت مؤمن را محکم گرداند و هر کس نهی از منکر کند، بینی منافقان را به خاک مالد و از نیرنگش در امان باشد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: قِوَامُ‏ الشَّرِیعَةِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَ إِقَامُ الْحُدُود. (عیون الحكم ص 370)

پایداری شریعت، به امر به معروف و نهی از منكر و بر پاداشتن حدود الهی است.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: اعْلَمُوا ! أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْكَرِ لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْق‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 90)

بدانید! امر به معروف و نهی از منكر، اجلی را نزدیك نمی‌سازند و روزی‌ای را کم نمی‌گردانند.

 

2-1- نشانه ایمان

اَللهُ تَعالی: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ.( توبه/71)

و مردان و زنان با ایمان دوستان یكدیگرند كه به كارهای پسندیده وا می‌دارند و از كارهای ناپسند باز می‌دارند.

 

اَللهُ تَعالی: یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ. (آل عمران /114)

به خدا و روز قيامت ايمان دارند؛ و به كار پسنديده فرمان مى‌دهند و از كار ناپسند باز مى‌دارند.

 

اَللهُ تَعالی: كُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ. ( آل عمران/110)

شما بهترین امّتی هستید که [برای اصلاح جوامع انسانی] پدیدار شده‌اید. به کار شایسته و پسندیده فرمان می‌دهید و از کار ناپسند و زشت بازمی‌دارید.

 

2-3- بهترین عمل مؤمن

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ‏ أَفْضَلُ‏ أَعْمَالِ‏ الْخَلْق. (غرر الحكم ص 109)

امر به معروف، برترین کارهای خلق خداست.

 

2-4- برتر از جهاد

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ مَا أَعْمَالُ‏ الْبِرِّ كُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْكَرِ إِلَّا كَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّی‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 89)

همه كارهای نیك و جهاد در راه خدا، در مقایسه با امر به معروف و نهی از منكر، چون دمیدنی است به دریای پُر موجِ پهناور!

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ‏ وَ النَّهْیَ‏ عَنِ‏ الْمُنْكَرِ سَبِیلُ الْأَنْبِیَاءِ وَ مِنْهَاجُ الصُّلَحَاءِ، فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ، وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ، وَ تَحِلُّ الْمَكَاسِبُ وَ تُرَدُّ الْمَظَالِمُ ،وَ تُعْمَرُ الْأَرْضُ، وَ یُنْتَصَفُ مِنَ الْأَعْدَاءِ وَ یَسْتَقِیمُ الْأَمْر. (كافی ج ‏5 ص 56)

امر به معروف و نهی از منكر، راه پیامبران  و شیوه‌ی نیكوكاران است. واجب بزرگی است كه دیگر واجبات به واسطه‌ی آن برپا می‌شود و راه و روش‌ها ایمن می‌گردد، و درآمدها حلال می‌شود و حقوق و اموالِ به زور گرفته شده به صاحبانش برمی‌گردد و زمین آبادان می‌شود و از دشمنان انتقام گرفته می‌شود و كارها سامان می‌پذیرد.

 

2-6- تکمیل کننده امور

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا بُنَیَّ‏ ! … فَإِنَّ اسْتِتْمَامَ الْأُمُورِ عِنْدَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْكَر. (من لا یحضره الفقیه  ج ‏4 ص 387)

ای فرزندم!  … تکمیل همه‌ی امور در نزد خداوند بزرگ و برتر، امر به معروف و نهی از منکر است.

 

3- حکمت امر به معروف و نهی از منکر

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَرَضَ اللَّهُ تَعَالَی … وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامِ‏ وَ النَّهْیَ‏ عَنِ الْمُنْكَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏6 ص 110)

خداوند متعال … امر به معروف را برای اصلاح عامّه مردم، و نهی از منکر را برای بازداشتن نادان‌ها و بی‌خردان واجب ساخت.

 

اَلحُسَینُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ إِنَّمَا خَرَجْتُ‏ لِطَلَبِ‏ الْإِصْلَاحِ‏ فِی‏ أُمَّةِ جَدِّی‏ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه) أُرِیدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَی عَنِ الْمُنْكَر. (بحار الأنوار ج ‏44 ص 329)

من برای اصلاح امّت جدّم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) قیام كردم. می‌خواهم امر به معروف و نهی از منكر کنم.

 

4- مراتب امر به معروف و نهی از منکر

4-1- انکار قلبی

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ رَأَی‏ مِنْكُمْ‏ مُنْكَراً فَلْیُغَیِّرْهُ‏ بِیَدِهِ، فَإِنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ، فَإِنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ و َذلِكَ أضعَفُ الإیمانِ. (عوالی اللئالی ج‏1 ص431)

هر كس از شما منكری ببیند، باید با دست و اگر نتوانست با زبان و اگر نتوانست با قلبش آن را تغییر دهد؛ كه این پایین‌‏ترین درجه‌ی ایمان (تغییر قلبی) است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ سَتَكُونُ فِتَنٌ لَا یَسْتَطِیعُ الْمُؤْمِنُ أَنْ یُغَیِّرَ فِیهَا بِیَدٍ وَ لَا لِسَانٍ، فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ (عَلَیْهِ السَّلَام) : وَ فِیهِمْ یَوْمَئِذٍ مُؤْمِنُونَ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَیَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ إِیمَانِهِمْ شَیْ‏ءٌ ؟ قَالَ: لَا، إِلَّا كَمَا یَنْقُصُ الْقَطْرُ مِنَ الصَّفَا، إِنَّهُمْ یَكْرَهُونَهُ بِقُلُوبِهِمْ‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 77)

فتنه‌هایی در پیش است كه مؤمن نخواهد توانست آنها ‌را با دست و زبان تغییر دهد. علی بن ابی طالب (علیه السّلام) عرض كرد: ای رسول خدا! آیا آن هنگام در میان مردم مؤمنانی هستند؟ حضرت فرمود: بله. علی (علیه السّلام) عرض كرد: و این چیزی از ایمانشان می‌كاهد؟ حضرت فرمود: نه، مگر همچون قطره‌ای كه از صخره می‌كاهد؛ زیرا آنان به دل آن را نمی‌پسندند.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَمَنْ لَمْ یَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفاً وَ لَمْ یُنْكِرْ مُنْكَراً قُلِبَ، فَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَه‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 89)

آن ‌كس كه حتی با قلبش به طرفداری معروف و مبارزه با منكر برنخیزد، قلبش واژگونه می‌شود! بالای آن پایین و پایین آن بالا می‌رود (و حس تشخیص نیك و بد را از دست می‌دهد).

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه) أَنْ‏ نَلْقَی‏ أَهْلَ‏ الْمَعَاصِی‏ بِوُجُوهٍ مُكْفَهِرَّةٍ. (كافی ج ‏5 ص 59)

رسول خدا (صلّی اللّه علیه و آله) به ما دستور دادند كه با معصیت‌كاران با چهره‌هایی درهم کشیده ملاقات كنیم.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: حَسْبُ الْمُؤْمِنِ غَیْراً إِنْ رَأَی مُنْكَراً، أَنْ یَعْلَمَ اللَّهُ مِنْ نِیَّتِهِ أَنَّهُ لَهُ كَارِه‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 92)

برای عزّت مؤمن همین كافی است كه هر گاه منكری را ببیند، خدای عزیز و بلندمرتبه بداند كه او در دل آن را انكار می‌كند.

 

4-2- انکار زبانی

غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ: كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَام) إِذَا مَرَّ بِجَمَاعَةٍ یَخْتَصِمُونَ‏، لَا یَجُوزُهُمْ حَتَّی یَقُولَ ثَلَاثاً: اتَّقُوا اللَّهَ یَرْفَعُ بِهَا صَوْتَهُ. (كافی ج ‏5 ص 59)

غیاث ابن ابراهیم: شیوه‌ی حضرت امام صادق (علیه السّلام) آن بود كه هرگاه از كنار گروهی می‌گذشت كه با یكدیگر دعوا داشتند، از کنار آنان نمی‌گذشت، مگر آن‌كه سه مرتبه با صدای بلند می‌فرمود: از خدا بترسید و تقوا پیشه كنید!

 

4-3- انکار عملی

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: السَّیْفُ‏ فَاتِقٌ‏ وَ الدِّینُ رَاتِقٌ، فَالدِّینُ [الدِّینُ‏] یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ السَّیْفُ یَنْهَی عَنِ الْمُنْكَر. (غرر الحكم ص 122)

شمشیر شكافنده است و دین به هم آورنده. زیرا دین، به معروف امر می‌كند و شمشیر، از منكر نهی می‌كند.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ! إِنَّهُ مَنْ‏ رَأَی‏ عُدْوَاناً یُعْمَلُ‏ بِهِ وَ مُنْكَراً یُدْعَی إِلَیْهِ فَأَنْكَرَهُ بِقَلْبِهِ، فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِئَ وَ مَنْ أَنْكَرَهُ بِلِسَانِهِ، فَقَدْ أُجِرَ وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبِهِ وَ مَنْ أَنْكَرَهُ بِالسَّیْفِ لِتَكُونَ‏ كَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیا وَ كَلِمَةُ الظَّالِمِینَ السُّفْلَی، فَذَلِكَ الَّذِی أَصَابَ سَبِیلَ الْهُدَی وَ قَامَ عَلَی الطَّرِیقِ وَ نَوَّرَ فِی قَلْبِهِ الْیَقِینُ. (بحار الأنوار ج ‏32 ص 609)

ای مؤمنان! هر كس ببیند ظلم و ستمی می‌شود و ناپسندیده‌ای ببیند كه مردم را به انجام آن فرا می‌خوانند و حداقل با دل خود آن را انكار كند، هماناخودش سلامت یافته و از عذاب رهایی می‌یابد. و هر كس آن را با زبان انكار كند و بگوید، پاداش می‌یابد؛ و او از شخص اول برتر است. و آن كس كه با شمشیر آن را انكار كند تا كلمه‌ی خداوند برتر و گفتار ستمگران پست شود، او كسی است كه به راه رستگاری رسیده و به راه راست ایستاده و نور یقین در دلش تابان شده است.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مُنْكِرٌ لِلْمُنْكَرِ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ یَدَیْهِ، فَخِلَالَ الْخَیْرِ حَصَّلَهَا كُلَّهَا وَ مُنْكِرٌ لِلْمُنْكَرِ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ تَارِكٌ لَهُ بِیَدِهِ، فَخَصْلَتَانِ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ، وَ مُنْكِرٌ لِلْمُنْكَرِ بِقَلْبِهِ وَ تَارِكٌ بِلِسَانِهِ وَ یَدِهِ ، فَخَلَّةً مِنْ خِلَالِ الْخَیْرِ حَازَ وَ تَارِكٌ لِلْمُنْكَرِ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ یَدِهِ، فَذَلِكَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 82)

گروهی، منكر را با دست و زبان و قلب انكار می‌كنند؛ آنان تمامی خصلت‌های نیكو را در خود گرد آورده‌اند. گروهی دیگر، منكر را با زبان و قلب انكار كرده، امّا دست به كاری نمی‌برند، پس چنین كسی دو خصلت از خصلت‌های نیكو را گرفته و دیگری را تباه كرده است. و بعضی منكر را تنها با قلب انكار كرده، و با دست و زبان خویش اقدامی ندارند، پس دو خصلت را كه شریف‌تر است تباه ساخته‌اند و یك خصلت را به دست آورده‌اند. و بعضی دیگر منكر را با زبان و قلب و دست رها ساخته‌اند كه چنین كسی از آنان، مرده‌ای میان زندگان است!

 

أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (عَلَیْهِ السَّلَام) فِی وَصِیَّتِهِ لِلْحَسَنِ (عَلَیْهِ السَّلَام): وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ ، وَ أَنْكِرِ الْمُنْكَرَ بِیَدِكَ وَ لِسَانِكَ وَ بَایِنْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِكَ. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 90)

امیر المؤمنین (علیه السلام) در وصیت خویش به امام حسن (علیه السلام) فرمود: به نیكوكاری امر كن تا خود در زمره‌ی نیكوكاران در آیی. از كارهای زشت با دست و زبان خود نهی کن. و دور شو با تلاش خود از کسی که مرتكب منكر می‌شود.

 

5- اوصاف آمران و ناهیان

اَللهُ تَعالی: أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ …(بقره/44)

آیا مردم را به نیكی دعوت می‌كنید، امّا خودتان را فراموش می‌کنید؟…

 

سُئِلَ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ (عَلَیْهِمَا السَّلَامُ) عَنِ الْحَدِیثِ الَّذِی جَاءَ عَنِ النَّبِیِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه) أَنَّ أَفْضَلَ الْجِهَادِ كَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ، مَا مَعْنَاهُ ؟ قَالَ: هَذَا أَنْ یَأْمُرَهُ بَعْدَ مَعْرِفَتِهِ وَ هُوَ مَعَ ذَلِكَ یَقْبَلُ مِنْهُ وَ إِلَّا فَلا. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 75)

از امام صادق (علیه السّلام) سؤال شد در مورد این سخن پیغمبر اكرم (صلّی الله علیه و آله) كه فرمود: بهترین جهاد، سخن عدلی است که در نزد سلطان ستمگری گفته شود. پرسیده شد که به چه معنی است؟ امام فرمود: این بدان مقصود است که به اندازه‌ی شناخت خود، او را امر کند و در عین حال او سخنش را بپذیرد. در غیر این صورت، تکلیفی بر گوینده نیست.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَصْلِحِ الْمُسِی‏ءَ بِحُسْنِ فِعَالِكَ وَ ‏ دُلَّ عَلَی‏ الْخَیْرِ بِجَمِیلِ‏ مَقَالِك‏. (غرر الحكم ص 134)

آدم بدكار را به وسیله‌ی كارِ نیك خود اصـلاح كن، و با سخن زیبایت دیگران را به كار خیر رهنمون باش.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَا یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَا یَنْهَی عَنِ الْمُنْكَرِ، إِلَّا مَنْ كَانَ فِیهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ: رَفِیقٌ بِمَا یَأْمُرُ بِهِ رَفِیقٌ فِیمَا یَنْهَی عَنْهُ عَدْلٌ فِیمَا یَأْمُرُ بِهِ عَدْلٌ فِیمَا یَنْهَی عَنْهُ، عَالِمٌ بِمَا یَأْمُرُ بِهِ عَالِمٌ بِمَا یَنْهَی عَنْه. (بحار الأنوار ج‏97 ص87)

نباید کسی اقدام به امر به معروف و نهی از منکر کند، مگر این که در او سه خصلت باشد: و در امر و نهی، طريق ملايمت پيش گيرد.نسبت به آنچه امر به معروف و نهی از منکر می‌کند عدالت را رعایت کند، و نسبت به امر به معروف و نهی از منکر علم و آگاهی لازم را داشته باشد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ خُطَبَاءُ مِنْ‏ أَهْلِ‏ الدُّنْیَا مِمَّنْ كَانُوا یَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ یَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُم‏. (بحار الأنوار ج ‏69 ص 223)

خطیبانی از اهل دنیا هستند که مردم را به کار نیک فرمان می‌دادند، ولی خود را فراموش می‌کردند.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَیُّهَا النَّاسُ! وَ اللَّهِ لَا أَحُثُّكُمْ عَلَی‏ طَاعَةٍ، إِلَّا وَ أَسْبِقُكُمْ‏ إِلَیْهَا، وَ لَا أَنْهَاكُمْ‏ عَنْ مَعْصِیَةٍ إِلَّا وَ أَتَنَاهَی قَبْلَكُمْ عَنْهَا. (بحار الأنوار ج ‏34 ص 217)

ای مردم! به خدا سوگند! من شما را به هیچ فرمانی ترغیب نمی‌كنم، جز آنكه خود به انجام دادن آن بر شما پیشی می‌گیرم؛ و شما را از معصیتی نهی نمی‌كنم، جز آنكه خود پیش از شما از انجام دادن آن باز می‌ایستم.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَمْ یَنْسَلِخْ عَنْ هَوَاجِسِهِ وَ لَمْ یَتَخَلَّصْ مِنْ آفَاتِ نَفْسِهِ وَ شَهَوَاتِهَا وَ لَمْ یَهْزِمِ الشَّیْطَانَ وَ لَمْ یَدْخُلْ فِی كَنَفِ اللَّهِ وَ أَمَانِ عِصْمَتِهِ لَا یَصْلُحُ لَهُ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْكَرِ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ یَكُنْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَكُلَّمَا أَظْهَرَ أَمْراً یَكُونُ حُجَّةً عَلَیْهِ وَ لَا یَنْتَفِعُ النَّاسُ بِهِ. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 83)

کسی‌که افکار بد و هوس‌آلود را از خود قطع نکند، از آسیب‌ها و خواسته‌های نفسانی‌اش خلاصی نجوید، شیطان را شکست نداده و در حمایت و امان عصمت پروردگار وارد نشود، امر به معروف و نهی از منکرِ او اصلاح‌کننده نخواهدبود؛ چرا که اگر این صفات در او نباشد، هرگاه امر به کاری کند، همان [کار نیک] حجّتی بر علیه او به حساب آمده (چون خود عامل نبوده) و مردم نیز از آن نفعی نمی‌برند.

 

6- امر به معروف و نهی از منکر در خانواده

أَبِی بَصِیرٍ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ {قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِیكُمْ ناراً.}. (تحریم/6)  قُلْتُ هَذِهِ نَفْسِی أَقِیهَا، فَكَیْفَ أَقِی أَهْلِی؟ قَالَ : تَأْمُرُهُمْ بِمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَ تَنْهَاهُمْ عَمَّا نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْهُ، فَإِنْ أَطَاعُوكَ كُنْتَ وَقَیْتَهُمْ وَ إِنْ عَصَوْكَ فَكُنْتَ قَدْ قَضَیْتَ مَا عَلَیْك‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 74)

ابو بصیر: از امام صادق (علیه السلام) درباره این سخن خداوند: {خودتان و خانواده‌تان را از آتش نگهدارید.} پرسیدم: چگونه آنان را نگهدارم؟
فرمود : به آنچه خداوند امر كرده، آنان را امر كن و از آنچه خداوند نهی كرده است، نهی كن. اگر از تو فرمان بردند، تو آنان را نگهداشته‌ای؛ و اگر نافرمانی كردند، تو آنچه را بر عهده‌ات بود، انجام داده‌ای.

 

7- آثار امر به معروف و نهی از منکر

7-1- عزّت الهی

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْكَرِ خُلُقَانِ‏ مِنْ‏ خُلُقِ‏ اللَّهِ‏، فَمَنْ نَصَرَهُمَا أَعَزَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ خَذَلَهُمَا خَذَلَهُ اللَّهُ. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 91)

امر به معروف و نهی از منکر دو صفت از اوصاف خداوند است. پس هر کس آن دو را یاری کند، خداوند او را عزیز گرداند، و هرکس آن دو را خوار سازد، خداوند هم او را خوار کند.

 

7-2- رستگاری در آداب امر به معروف و نهی از منکر

اَللهُ تَعالی: وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.(آل عمران /104)

و باید از میان شما گروهی [مردم را] به نیكی دعوت كنند و به كار شایسته وادارند و از زشتی بازدارند و آنان همان رستگارانند.

 

7-3- تقویت مؤمنان

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَمَنْ‏ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ‏ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ‏. (بحار الأنوار ج ‏65 ص 348)

كسی كه امر به معروف كند، مسلمانان را تقویت و پشتیبانی كرده است.

 

7-4- شریک بودن در عمل خیر

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ أَمَرَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهَی عَنْ مُنْكَرٍ أَوْ دَلَّ عَلَی خَیْرٍ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیكٌ‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 76)

هرکس به کار پسندیده‌ای فرمان دهد، یا از کار زشتی باز دارد، یا به کار نیکی راهنمایی کند، یا به آن اشاره کند، در آن کار شریک است.

 

7-5- خوار کردن گناهکاران

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْمُنَافِقِین.( بحار الأنوار ج ‏65 ص 348)

و هر كه نهی از منكر کند، بینی منافقان و گناهکاران را بر خاك مالیده است.

 

7-6- رهایی از عذاب الهی در آداب امر به معروف و نهی از منکر

اَللهُ تَعالی: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِیسٍ بِمَا كَانُوا یَفْسُقُونَ. (اعراف/165)

امّا هنگامی كه تذكراتی را كه به آنها داده شده بود فراموش کردند، نهی‏‌كنندگان از بدی را رهایی بخشیدیم و آنها را كه ستم كردند، به عذاب شدیدی به خاطر نافرمانی‏شان گرفتار ساختیم.

 

اَللهُ تَعالی: فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِی الْأَرْضِ إِلَّا قَلِیلًا مِمَّنْ أَنْجَیْنَا مِنْهُمْ. (هود/116)

پس چرا از نسل‌های پیش از شما خردمندانی نبودند كه [مردم را] از فساد در زمین باز دارند؟ جز اندكی از كسانی كه از میان آنان نجاتشان دادیم.

 

8- ترک امر به معروف و نهی از منکر

اَللهُ تَعالی: لَوْلَا یَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا یَصْنَعُونَ. (مائده/63)

چرا دانشمندان نصاری و علمای یهود آنها را از سخنان گناه آمیز و خوردن مال حرام نهی نمی‏‌كنند؟ چه زشت است عملی كه انجام می‏‌دهند.

 

اَللهُ تَعالی: كَانُوا لَا یَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا یَفْعَلُونَ. (مائده/79)

آنها از اعمال زشتی كه انجام می‌دادند، یكدیگر را نهی نمی‌كردند؛ چه بدكاری انجام می‌دادند!

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: بِئْسَ الْقَوْمُ قَوْمٌ یَعِیبُونَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْكَرِ. (كافی ج ‏5 ص 57)

چه بد مردمی هستند آن قومی که امر به معروف و نهی از منکر را عیب می شمارند!

 

اَلصّادِقَین عَلَیْهَمَا السَّلَامُ: وَیْلٌ لِقَوْمٍ لَا یَدِینُونَ اللَّهَ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْكَر. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 87)

وای بر قومی كه به وسیله‌ی امر به معروف و نهی از منكر كردن قرض خود را به خدا ادا نمی‌كنند!

 

أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) فِی قَوْلِهِ‏ { كانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما كانُوا یَفْعَلُونَ‏.} (مائده/79) ، قَالَ أَمَا إِنَّهُمْ لَمْ یَكُونُوا یَدْخُلُونَ مَدَاخِلَهُمْ وَ لَا یَجْلِسُونَ مَجَالِسَهُمْ وَ لَكِنْ كَانُوا إِذَا لَقُوهُمْ ضَحِكُوا فِی وُجُوهِهِمْ وَ أَنِسُوا بِهِم‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 85)

امام صادق (علیه السلام) در مورد آیه: { آنها از اعمال زشتی كه انجام می‌‏دادند یكدیگر را نهی نمی‌‏كردند. چه بدكاری انجام می‏‌دادند.} فرمود: آنان در دروازه­‌های پادشاهان خود وارد نمی‌شدند و در مجالس آنان شرکت نمی‌کردند؛ ولی وقتی آنان را می‌دیدند، به آنان لبخند زده و احساس انس و الفت می‌کردند.

 

9- آثار ترک امر به معروف و نهی از منکر

9-1- از بین رفتن خیر و برکت

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَا یَزَالُ‏ النَّاسُ‏ بِخَیْرٍ مَا أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ‏ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِكَ نُزِعَتْ عَنْهُمُ الْبَرَكَاتُ وَ سُلِّطَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ لَمْ یَكُنْ لَهُمْ نَاصِرٌ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی السَّمَاء. (بحار الأنوار ج‏97  ص 94)

مردم تا زمانی كه امر به معروف و نهی از منكر كنند و در كارهای نیك همیاری کنند، در خیر و خوبی خواهند بود. امّا هر گاه چنین نكنند، بركت‌ها از آنان باز گرفته شود و عدّه‌ای از آنان بر عدّه دیگر سلطه پیدا كنند و دیگر نه در زمین برایشان یاوری باشد و نه در آسمان.

 

9-2- دور شدن از رحمت الهی

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَلْعَنِ الْقَرْنَ الْمَاضِیَ بَیْنَ أَیْدِیكُمْ إِلَّا لِتَرْكِهِمُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَلَعَنَ اللَّهُ السُّفَهَاءَ لِرُكُوبِ الْمَعَاصِی وَ الْحُكَمَاءَ لِتَرْكِ التَّنَاهِی‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 90)

خداوند سبحان گذشتگان را كه پیش از شما بودند، از رحمت خود دور نساخت، مگر بدین سبب كه امر به معروف و نهی از منكر را ترك كردند. خداوند سفیهان را به خاطر ارتكاب گناهان و اهل خرد را به سبب واگذاشتن نهی از منكر لعنت کرده است.

 

9-3- عدم استجابت دعا

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَتَنْهُنَّ‏ عَنِ‏ الْمُنْكَرِ أَوْ لَیُسَلِّطَنَّ اللَّهُ شِرَارَكُمْ عَلَی خِیَارِكُمْ فَیَدْعُو خِیَارُكُمْ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 378)

باید امر به معروف و نهی از منكر كنید، وگرنه خداوند بدهای شما را بر خوبانتان مسلّط می‌گرداند و در این صورت نیكان شما دعا می‌كنند، ولی دعایشان مستجاب نمی‌شود.

 

9-4- کاهش روزی

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَیُّمَا نَاشٍ نَشَأَ فِی قَوْمٍ ثُمَّ لَمْ یُؤَدَّبْ عَلَی مَعْصِیَةٍ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوَّلَ مَا یُعَاقِبُهُمْ فِیهِ أَنْ یَنْقُصَ مِنْ أَرْزَاقِهِم‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 78)

هر كودك یا نوجوانی كه در میان قومی پرورش یابد و آنان وی را در گناهی كه از او سر زند، ادب نکنند، خدای عزیز و بلندمرتبه نخستین انتقامی كه از ایشان بگیرد، آن است كه روزیِ آنها را كاهش دهد.

 

9-5- تسلّط حاکم ستمگر

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَا تَتْرُكُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَیُوَلَّی عَلَیْكُمْ أَشْرَارُكُم‏. (بحار الأنوار ج ‏42 ص 256)

امر به معروف و نهی از منكر را رها نكنید؛ در غیر این صورت بدترین شما بر شما حاكم می‌شوند.

 

9-6- فراگیری عذاب الهی برای عموم مردم

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّهُ لَمْ یَهْلِكْ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنَ الْأُمَمِ إِلَّا بِحَیْثُ مَا أَتَوْا مِنَ الْمَعَاصِی وَ لَمْ یَنْهَهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبَارُ فَلَمَّا تَمَادَوْا فِی الْمَعَاصِی وَ لَمْ‏ یَنْهَهُمُ‏ الرَّبَّانِیُّونَ‏ وَ الْأَحْبَارُ عَمَّهُمُ‏ اللَّهُ‏ بِعُقُوبَةٍ فَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ قَبْلَ أَنْ یَنْزِلَ بِكُم‏ مِثْلُ الَّذِی نَزَلَ بِهِم .(بحار الأنوار ج ‏97 ص 90)

همانا علت هلاکت ملت‌های گذشته چیزی نبوده است، جز اینکه آنها مرتکب گناهانی شدند و مربیان و دانشمندان، آنها را نهی از منکر نکردند. پس به خاطر همین، عذابِ خداوند همه‌ی آنها را فرا گرفت. بنابر این قبل از اینکه اتفاقاتی که برای آنها پیش آمده بر سر شما بیاید، امر به معروف و نهی از منکر کنید.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَوْحَی اللَّهُ إِلَی شُعَیْبٍ النَّبِیِّ (عَلَیْهِ السَّلَام) أَنِّی مُعَذِّبٌ مِنْ قَوْمِكَ مِائَةَ أَلْفٍ أَرْبَعِینَ أَلْفاً مِنْ شِرَارِهِمْ وَ سِتِّینَ أَلْفاً مِنْ خِیَارِهِمْ، فَقَالَ (عَلَیْهِ السَّلَام) : یَا رَبِّ! هَؤُلَاءِ الْأَشْرَارُ ، فَمَا بَالُ الْأَخْیَار؟ِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ : دَاهَنُوا أَهْلَ‏ الْمَعَاصِی‏ وَ لَمْ‏ یَغْضَبُوا لِغَضَبِی‏. (بحار الأنوار ج ‏12 ص 386)

خداوند به شعیب پیامبر (علیه السلام) وحی فرمود: من از میان قومت صد هزار نفر را عذاب می‌کنم: چهل هزار نفر از افراد بد و شصت هزار نفر از افراد خوب را عذاب می کنم. شعیب (علیه السلام) عرض کرد: پروردگارا! این افراد بد شایسته عذاب هستند، اما آن افراد خوب را چرا عذاب می کنی؟ خدای عزیز و بلندمرتبه به او وحی فرمود: آنان برای گناهکاران چاپلوسی کردند و به دلیل خشم من خشمگین نشدند.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ:‏ أَیُّهَا النَّاسُ ! إِنَّ اللَّهَ لَا یُعَذِّبُ الْعَامَّةَ بِذَنْبِ الْخَاصَّةِ إِذَا عَمِلَتِ الْخَاصَّةُ بِالْمُنْكَرِ سِرّاً مِنْ غَیْرِ أَنْ تَعْلَمَ الْعَامَّةُ، فَإِذَا عَمِلَتِ الْخَاصَّةُ الْمُنْكَرَ جِهَاراً  فَلَمْ یُغَیِّرْ ذَلِكَ الْعَامَّةُ اسْتَوْجَبَ الْفَرِیقَانِ الْعُقُوبَةَ مِنَ اللَّه‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 75)

ای مردم! همانا خداوند عموم مردم را به گناه عدّه‌ای خاص عذاب نمی‌كند؛ اگر آن عدّه در نهان زشت‌كاری كنند و عموم از آن آگاه نباشند. اما اگر عدّه‌ای خاص آشكارا گناه كنند و عموم مردم اعتراض نکنند، در این صورت هر دو دسته سزاوار كیفر خداوند هستند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَا أَقَرَّ قَوْمٌ بِالْمُنْكَرِ بَیْنَ أَظْهُرِهِمْ لَا یُغَیِّرُونَهُ إِلَّا أَوْشَكَ أَنْ یَعُمَّهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِعِقَابٍ مِنْ عِنْدِه‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 78)

هر گاه مردمی در برابر زشت‌کاری‌هایی که در میانشان صورت می‌گیرد، دم فرو بندند و آن را تغییر ندهند، زود باشد که خداوند عزیز و بلندمرتبه، کیفر خود را شامل همه آنان سازد.

 

9-7- جنگ با خداوند

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِذَا أُمَّتِی تَوَاكَلَتِ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَلْتَأْذَنْ بِوِقَاعٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی‏. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 92)

هر گاه امّت من امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنند، باید منتظر حادثه‌ای از طرف خداوند متعال بشوند.

 

10- همگانی نبودن امر به معروف و نهی از منکر

مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) قَال‏ سُئِلَ عَنِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْكَرِ أَ وَاجِبٌ هُوَ عَلَی الْأُمَّةِ جَمِیعاً ؟ قَالَ لَا فَقِیلَ وَ لِمَ : قَالَ : إِنَّمَا هُوَ عَلَی الْقَوِیِّ الْمُطَاعِ الْعَالِمِ بِالْمَعْرُوفِ مِنَ الْمُنْكَرِ، لَا عَلَی الضَّعَفَةِ الَّذِینَ‏ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا إِلَی أَیٍّ مِنْ أَیٍّ یَقُولُ، إِلَی الْحَقِّ أَمْ إِلَی الْبَاطِلِ. (بحار الأنوار ج‏97 ص 93)

از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد: آیا امر به معروف و نهی از منکر بر همه امّت واجب است؟ حضرت فرمود: واجب نیست. عرض شد: چرا؟ فرمود: زیرا این کار به عهده کسی است که قدرت داشته باشد، از او حرف‌شنوی داشته باشند و خوب را از بد باز شناسد؛ نه بر افراد ناتوانی که راه و چاه را تشخیص نمی‌دهند و نمی‌دانند از چه و به چیز دعوت کنند، به باطل یا به حقّ؟

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّمَا یُؤْمَرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یُنْهَی عَنِ الْمُنْكَرِ مُؤْمِنٌ فَیَتَّعِظُ أَوْ جَاهِلٌ فَیَتَعَلَّمُ فَأَمَّا صَاحِبُ سَوْطٍ وَ سَیْفٍ فَلا. (بحار الأنوار ج ‏97 ص 75)

باید مؤمن را امر به معروف و نهی از منکر کرد تا پند بگیرد، یا جاهل را تا متوجّه شود. امّا کسی که شلاق به دست دارد و شمشیر در اختیار! نباید او را امر به معروف و نهی از منکر کرد. (منظور این است که او واکنش عکس انجام می‌دهد).

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ‏ الْمُنْكَرِ وَاجِبَانِ‏، عَلَی مَنْ أَمْكَنَهُ وَ لَمْ یَخَفْ عَلَی نَفْسِه‏. (بحار الأنوار ج ‏10 ص 228)

امر به معروف و نهی از منکر، زمانی هر دو واجب است که امکان آن باشد و ترسی بر جان نباشد .

 

11- امر به معروف و نهی از منکر در آخرالزمان

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَكُونُ‏ فِی‏ آخِرِ الزَّمَانِ‏ قَوْمٌ‏ یُتَّبَعُ‏ فِیهِمْ‏ قَوْمٌ‏ مُرَاءُونَ یَتَقَرَّءُونَ وَ یَتَنَسَّكُونَ حُدَثَاءُ سُفَهَاءُ، لَا یُوجِبُونَ أَمْراً بِمَعْرُوفٍ وَ لَا نَهْیاً عَنْ مُنْكَرٍ إِلَّا إِذَا أَمِنُوا الضَّرَر، یَطْلُبُونَ لِأَنْفُسِهِمُ الرُّخَصَ وَ الْمَعَاذِیر. (كافی ج ‏5 ص 55)

در آخرالزمان مردمی می‌آیند كه در میان آنان عدّه‌ای ریاكار و مدّعی دانستن قرآن و عبادت کنندگانی پیروی‌شان كنند و ناپخته و سبك سرند؛ آنان امر به معروف و نهی از منكر را فقط زمانی واجب می‌دانند كه گزندی به آنها نرسد و برای خود عذرها و بهانه‌ها می‌تراشند.