آداب والدین

 

چکیده

پدر و مادر به لحاظ اینکه واسطه‌ی هستی انسان هستند، باید همواره مورد احسان قرار گیرند. در آداب والدین، چگونگی سپاسگزاری و احسان  به آنها ذکر شده است و آثاری فراوانی این کار هم آمده است. والدین، حقوقی بر ما دارند که رعایت آن حقوق، بسیار لازم است.

 

1- اهمیت نیکی به والدین

اللهُ تَعالى:‏ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً. (انعام/151)

بگو: بياييد تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام كرده براى شما بخوانم: چيزى را با او شريك قرار مدهيد و به پدر و مادر احسان كنيد.

 

اللهُ تَعالى:‏ وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ وَ فِصالُهُ في عامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لي وَ لِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصيرُ. (لقمان/ 14)

و انسان را در باره پدر و مادرش سفارش كرديم؛ مادرش به او باردار شد، سستى بر روى سستى. و از شير باز گرفتنش در دو سال است. [آرى، به او سفارش كرديم‌] كه شكرگزارِ من و پدر و مادرت باش كه بازگشت [همه‌] به سوى من است.

 

إِبْرَاهِيمَ بْنِ مِهْزَمٍ: خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لَيْلَةً مُمْسِياً فَأَتَيْتُ مَنْزِلِي بِالْمَدِينَةِ وَ كَانَتْ أُمِّي مَعِي فَوَقَعَ بَيْنِي وَ بَيْنَهَا كَلَامٌ فَأَغْلَظْتُ لَهَا فَلَمَّا أَنْ كَانَ مِنَ الْغَدِ صَلَّيْتُ الْغَدَاةَ وَ أَتَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَلَمَّا دَخَلْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ لِي مُبْتَدِئاً يَا بَا مِهْزَمٍ مَا لَكَ وَ لِخَالِدَةَ أَغْلَظْتَ فِي كَلَامِهَا الْبَارِحَةَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ بَطْنَهَا مَنْزِلٌ قَدْ سَكَنْتَهُ وَ أَنَّ حَجْرَهَا مَهْدٌ قَدْ غَمَزْتَهُ وَ ثَدْيَهَا وِعَاءٌ قَدْ شَرِبْتَهُ قَالَ قُلْتُ بَلَى قَالَ فَلَا تُغْلِظْ لَهَا. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 76 )

ابراهیم­ بن­ مهزم : شبانگاه از نزد امام صادق (علیه السلام) بیرون آمدم و به خانه‌ام در مدینه رسیدم. مادرم همراهم بود. سخنی میان ما درگرفت و به او درشت گفتم. بامدادان، پس از نماز، نزد آن حضرت رفتم. چون به حضورش رسیدم، بدون سابقه به من فرمود: ای ابامهزم! چه پیش آمد که دیشب با مادر خود درشت سخن گفتی؟ آیا نمی­‌دانی شکم او منزلی بوده که در آن جا گرفتی، و آغوشش گهواره‌ای که تو را درآن فشرد، و سینه‌اش ظرفی که تو از آن نوشیدی؟ گفتم: آری. فرمود: با او درشتی نکن!

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ أُوصِي الشَّاهِدَ مِنْ أُمَّتِي وَ الْغَائِبَ وَ مَنْ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِبِرِّ الْوَالِدَيْنِ وَ إِنْ سَافَرَ أَحَدُهُمْ فِي ذَلِكَ سَنَتَيْنِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ. (مشكاة الأنوار ص 163)

من حاضرين از امّت خود را به غایبين آنها و كسانى كه در پشت پدرها و رحم مادرها مى‌‏باشند تا روز قيامت وصيت مى‏‌كنم كه به مادر و پدر خود نيكى كنند، اگر چه دو سال راه بروند تا خود را به والدين برسانند، زيرا نيكى به پدر و مادر از امور دينى است.

 

2- آداب نیکی به والدین

2-1- اولویت مادر در نیکی به والدین

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبَرُّ قَالَ أُمَّكَ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أُمَّكَ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أُمَّكَ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أَبَاكَ‏. (بحار الأنوار ج ‏71ص 49)

مردی نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای رسول خدا، به چه کسی احسان کنم؟ فرمود: مادرت. گفت: سپس به چه کسی؟ فرمود: مادرت. آن مرد گفت: از آن پس به چه کسی ؟ فرمود: مادرت. پرسید: پس از آن به چه کسی ؟ فرمود: پدرت.

 

2-2- احسان و نیکی به والدین سالمند

إِبْرَاهِيمَ بْنِ شُعَيْبٍ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ(عَلَيْهِ السَّلَامُ): إِنَّ أَبِي قَدْ كَبِرَ جِدّاً وَ ضَعُفَ فَنَحْنُ نَحْمِلُهُ إِذَا أَرَادَ الْحَاجَةَ فَقَالَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَلِيَ ذَلِكَ مِنْهُ فَافْعَلْ وَ لَقِّمْهُ بِيَدِكَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ لَكَ غَداً. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 56)

ابراهیم بن شعیب: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: همانا پدرم بسیار پیر و ناتوان شده و ما او را برای قضای حاجت به دوش می‌گیریم. فرمود: اگر می‌­توانی، خود این کار را بکن و با دست خودت به او لقمه بده؛ زیرا فردا سپر تو در مقابل دوزخ خواهد بود.

 

2-3- رفتار فرزندان با والدین در آخر الزمان

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ یَجفوُا الرَّجلُ والِدَیهِ وَ یَبِرُّ صَدِیقَهُ. (وسائل الشیعه ج 15ص 348)

فرزند‌ به پدر و مادرش جفا می‌کند، ولی با دوستانش از راه وفا و صفا وارد می‌شود!!

 

2-4- نیکی به والدین پس از مرگ

اللهُ تَعالى:‏ وَ قَضى رَبُّكَ أَلّا تَعْبُدُوا إِلّا إِيّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لاتَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً. (اسراء/23)

و پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را مپرستيد و به پدر و مادر [خود] احسان كنيد. اگر يكى از آن دو يا هر دو، در كنار تو به سالخوردگى رسيدند، به آنها [حتى‌] «اوف» مگو و به آنان پَرخاش مكن و با آنها سخنى شايسته بگوى.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا يَمْنَعُ الرَّجُلَ مِنْكُمْ أَنْ يَبَرَّ وَالِدَيْهِ حَيَّيْنِ أَوْ مَيِّتَيْنِ يُصَلِّي عَنْهُمَا وَ يَتَصَدَّقُ عَنْهُمَا وَ يَحُجُّ عَنْهُمَا وَ يَصُومُ عَنْهُمَا فَيَكُونَ الَّذِي صَنَعَ لَهُمَا وَ لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ فَيَزِيدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِبِرِّهِ وَ صَلَاتِهِ‏ خَيْراً كَثِيراً. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 46)

چه باز می­‌دارد یکی از شماها را که احسان کند به پدر و مادرش – زنده باشند یا مرده –  و از طرف آنها نماز بخواند، صدقه بدهد، حج به جا بیاورد، و روزه بدارد؟ زیرا آنچه می­‌کند، برای آنها است، و خودش هم مانندِ آن را دارد؛ و خدای عزیز و بلندمرتبه به سبب این نیکی و نماز او، خیر بسیار زیادی برایش می‌­افزاید.

 

2-5- نیکی به والدینِ غیر معتقد و حد اطاعت از آنان

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: بِرُّ الْوَالِدَیْنِ وَاجِبٌ فَإِنْ کَانَا مُشْرِکَیْنِ فَلَا تُطِعْهُمَا وَ لَا غَیْرَهُمَا فِی الْمَعْصِیَةِ فَإِنَّهُ لَا طَاعَهَ لِمَخْلُوقٍ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ‏. (بحار الأنوار ج ‏۷۱ص ۷۱)

احسان به والدین واجب است؛ اما اگر آنها در نافرمانی خدا مشرکند، از آنها و غیر ایشان در معصیت اطاعت مکن؛ زیرا آنجا که معصیت خالق وجود دارد، از طاعت مخلوق نشانی نیست.

 

مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ : قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَدْعُو لِوَالِدَيَّ إِذَا كَانَا لَا يَعْرِفَانِ الْحَقَّ قَالَ ادْعُ لَهُمَا وَ تَصَدَّقْ عَنْهُمَا وَ إِنْ كَانَا حَيَّيْنِ لَا يَعْرِفَانِ الْحَقَّ فَدَارِهِمَا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قَالَ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي بِالرَّحْمَةِ لَا بِالْعُقُوقِ‏.(بحارالأنوار ج ‏71 ص 47)

معمر بن خلاد: به امام رضا (علیه السلام) عرض کردم: آیا در حق پدرومادرم، که مذهب حق را نمی‌شناسند، دعا کنم ؟ فرمود: برایشان دعا کن و به خاطر آنها صدقه بده، و اگر زنده‌اند و شناسای حق نیستند، با آنها مدارا کن، زیرا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: همانا خدا مرا برای رحمت فرستاده است، نه برای عقوق و ناسپاسی.

 

بكْرِ بْنِ صَالِحٍ : كَتَبَ صِهْرٌ لِي إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَنَّ أَبِي نَاصِبٌ خَبِيثُ الرَّأْيِ وَ قَدْ لَقِيتُ مِنْهُ شِدَّةً وَ جَهْداً فَرَأْيُكَ جُعِلْتُ فِدَاكَ فِي الدُّعَاءِ لِي وَ مَا تَرَى جُعِلْتُ فِدَاكَ أَ فَتَرَى أَنْ أُكَاشِفَهُ أَمْ أُدَارِيَهُ فَكَتَبَ قَدْ فَهِمْتُ كِتَابَكَ وَ مَا ذَكَرْتَ‏ مِنْ أَمْرِ أَبِيكَ وَ لَسْتُ أَدَعُ الدُّعَاءَ لَكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ الْمُدَارَاةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْمُكَاشَفَةِ وَ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرٌ {فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ.‏}(هود/49) ثَبَّتَكَ اللَّهُ عَلَى وَلَايَةِ مَنْ تَوَلَّيْتَ نَحْنُ وَ أَنْتُمْ فِي وَدِيعَةِ اللَّهِ الَّتِي لَا يَضِيعُ وَدَائِعُهُ قَالَ بَكْرٌ فَعَطَفَ اللَّهُ بِقَلْبِ أَبِيهِ حَتَّى صَارَ لَا يُخَالِفُهُ فِي شَيْ‏ءٍ. (بحارالانوار ج 71 ص 79)

بکر­بن ­صالح : دامادم به امام جواد (علیه السلام) نوشت: پدرم فرد ناصبیِ بد اعتقادی است و از جانب او دچار سختی و مشقت هستم. قربانت گردم! در صورت صلاحدید در باره‌ام دعا کنید و بیان فرماییدکه نظرتان در این باره چیست؟ آیا با وی به دشمنی و پرخاش برخیزم یا مُدارا کنم؟ حضرت در پاسخ نوشت: به تحقیق آنچه نوشته بودی را فهمیدم و به آنچه در باره‌ی پدرت یاد کرده‌ای پی‌بردم و ان شاء الله در باره تو دست از دعا نمی کشم و مدارا برای تو بهتر از دشمنی و پرخاشگری است و همراه با هر مشکلی آسانی است. صبر را پیشه ساز که عاقبت از آن پرهیزکاران است. خداوند تو را بر ولایت آن کس که ولایتش را پذیرفته‌ای ثابت بدارد. ما وشما امانت خداییم، همان خدایی که امانتش ضایع و تباه نگردد. بکر گوید: پس از آن خداوند دل پدر او را مطابق میل وی برگرداند، به طوری که در هیچ چیز با او مخالفت نمی‌ورزید.

 3- آثار نیکی به والدین

 3-1- قرار گرفتن در زیر سایه عرش الهی

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بَيْنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) يُنَاجِي رَبَّهُ تَعَالَى إِذْ رَأَى رَجُلًا تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِ اللَّهِ فَقَالَ يَا رَبِّ مَنْ هَذَا الَّذِي قَدْ أَظَلَّهُ عَرْشُكَ فَقَالَ هَذَا كَانَ بَارّاً بِوَالِدَيْهِ وَ لَمْ يَمْشِ بِالنَّمِيمَةِ.(روضة الواعظين  ج ‏2 ص 367 )

در حالى كه موسى بن عمران (علیه السلام) با خداوند متعال مناجات مى‏‌كرد، مردى را در سايه عرش خدا ديد. عرضه داشت: پروردگارا! اين كيست كه عرش تو بر او سايه افكنده است؟ فرمود: اين نسبت به پدر و مادرش مهربان و نیكوكار بود و سخن‌چينى نمى‌‏كرد.

 

3-2- نیکی کردن دیگران به ما

عَمَّارِ بْنِ حَيَّانَ‏: خَبَّرْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) بِبِرِّ إِسْمَاعِيلَ ابْنِي بِي فَقَالَ لَقَدْ كُنْتُ أُحِبُّهُ وَ قَدِ ازْدَدْتُ لَهُ حُبّاً إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَتَتْهُ أُخْتٌ لَهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهَا سُرَّ بِهَا وَ بَسَطَ مِلْحَفَتَهُ لَهَا فَأَجْلَسَهَا عَلَيْهَا ثُمَّ أَقْبَلَ يُحَدِّثُهَا وَ يَضْحَكُ فِي وَجْهِهَا ثُمَّ قَامَتْ فَذَهَبَتْ وَ جَاءَ أَخُوهَا فَلَمْ يَصْنَعْ بِهِ مَا صَنَعَ بِهَا فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ صَنَعْتَ بِأُخْتِهِ مَا لَمْ تَصْنَعْ بِهِ وَ هُوَ رَجُلٌ فَقَالَ لِأَنَّهَا كَانَتْ أَبَرَّ بِوَالِدَيْهَا مِنْهُ‏.(بحار الأنوار ج ‏71 ص 559  )

عمار بن حیان: به امام صادق (علیه السلام) از نیکی کردن پسرم اسماعیل، به خودم گزارش دادم. فرمود: من دوستش می­‌داشتم و دوستی­‌ام به او افزوده شد. همانا خواهر رضاعی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نزد آن حضرت آمد. چون حضرت او را دید، از دیدنش شاد شد و رواندازش را برای او پهن کرد و او را بر آن نشاند. آنگاه با او به گفتگو پرداخت و بر رویش خندید. سپس او برخاست و رفت و برادرش آمد. اما با او چنین رفتاری نکرد و پذیرایی به عمل نیاورد. گفتند: ای رسول خدا، با خواهرش چنان کردی که با او نکردی، با اینکه او مرد است؟ فرمود: برای اینکه آن خواهر با والدینش از او بیشتر خوش رفتارتری می‌کند.

 

3-3- آسان شدن مرگ و دفع فقر

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُخَفِّفَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ فَلْيَكُنْ لِقَرَابَتِهِ وَصُولًا وَ بِوَالِدَيْهِ بَارّاً فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ هَوَّنَ  اللَّهُ عَلَيْهِ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ وَ لَمْ يُصِبْهُ فِي حَيَاتِهِ فَقْرٌ أَبَداً. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 81)

هر کس که می­‌خواهد خدای عزیز و بلندمرتبه، سختی‌­های مرگ را برایش سبک بسازد، باید با خویشانش صله ­رحم کند و نیکی به والدین داشته باشد؛ و چون چنین باشد، خدوندا سختی­‌های مرگ را برای او آسان می‌­کند، و تا زنده است هرگز فقر به او نمی‌­رسد.

 

3-4- طول عمر و افزایش روزی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُمَدَّ لَهُ فِي عُمُرِهِ وَ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ فَلْيَصِلْ أَبَوَيْهِ فَإِنَّ صِلَتَهُمَا مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ. (عدة الداعی  ج 2 ص 367)

هر كس دوست دارد كه عمرش دراز شود و روزى او زیاد شود، پس با والدین صله رحم كند، زيرا ارتباط با آن دو، اطاعت خداست.

 

3-5- رسیدن به خیر زیاد و درجات عالی

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا يَمْنَعُ الرَّجُلَ مِنْكُمْ أَنْ يَبَرَّ وَالِدَيْهِ حَيَّيْنِ أَوْ مَيِّتَيْنِ يُصَلِّي عَنْهُمَا وَ يَتَصَدَّقُ عَنْهُمَا وَ يَحُجُّ عَنْهُمَا وَ يَصُومُ عَنْهُمَا فَيَكُونَ الَّذِي صَنَعَ لَهُمَا وَ لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ فَيَزِيدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِبِرِّهِ وَ صَلَاتِهِ‏ خَيْراً كَثِيراً. (بحارالانوار ج 71 ص 46 )

چه باز می­‌دارد یکی از شماها را که احسان کند به پدر و مادرش،  زنده باشند یا مرده  و از طرف آنها نماز بخواند، صدقه بدهد، حج به جا بیاورد، و روزه بدارد. زیرا آنچه می­‌کند، برای آنها است، و خودش هم مانندِ آن را دارد، و خداوند عزیز و بلندمرتبه به سبب این نیکی و نماز او، خیر بسیار زیادی برایش می‌­افزاید.

 

3-6- پاداش در روز قیامت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏  بِرُّ الْوَالِدَيْنِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ تُهَوِّنَانِ الْحِسَابَ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ { الَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ يَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ‏.} (رعد /21). (بحار الأنوار ج ‏71 ص 85)

نیکی به والدین و صله ­رحم، حساب را آسان می‌­کنند. و سپس این آیه را خواند: { آنان که آنچه را خدا به پیوستن آن فرمان داده پیوند می دهند و از پروردگارشان می ترسند و از سختیِ بازخواست خداوند بیمناکند. }.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ سَيِّدُ الْأَبْرَارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَجُلٌ بَرَّ وَالِدَيْهِ بَعْدَ مَوْتِهِمَا. (بحار الانوار ج 71 ص 86)

سَرور نیکوکاران در روز قیامت، مردی است که به والدین‌ خود پس از مرگ آنها نیکی کرده‌است.

 

3-7- آمرزش گناهان

وَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وَ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ أَتْرُكْ شَيْئاً مِنَ الْقَبِيحِ إِلَّا وَ قَدْ فَعَلْتُهُ فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ فَقَالَ لَهُ هَلْ بَقِيَ مِنْ وَالِدَيْكَ أَحَدٌ فَقَالَ نَعَمْ أَبِي فَقَالَ: اذْهَبْ وَ ابْرَرْهُ فَلَمَّا وَلَّى قَالَ النَّبِيُّ: لَوْ كَانَتْ أُمُّهُ. (عدة الداعی ص 85 )

و مردى به نزد پيامبر (صلی الله و علیه وآله) آمد و عرضه داشت: اى رسول خدا! هيچ كار بدى نبود كه انجام نداده باشم. آيا توبه‌ی من قبول است؟ آن حضرت به او فرمود: آيا از پدر و مادرت كسى باقى مانده است؟ عرض کرد: آرى پدرم. فرمود: برو با او به نيكويى رفتار كن. وقتى بازگشت، حضرت فرمود: اى كاش مادرش زنده بود.

 

3-8- استجابت دعا

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَلَاثُ دَعَوَاتٍ لَا يُحْجَبْنَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى دُعَاءُ الْوَالِدِ لِوَلَدِهِ إِذَا بَرَّهُ وَ دَعْوَتُهُ عَلَيْهِ إِذَا عَقَّهُ وَ … (بحار الأنوار ج ‏71 ص 72)

سه دعاست که از خداوند متعال مخفی نمی‌ماند (و آن را اجابت می‌کند): دعای پدر برای فرزندش هنگامی که به پدرش نیکی می‌کند و نفرین پدر برای فرزندش هنگامی که او را ناسپاسی و نافرمانی کند و …

 

4- عقوق والدین

4-1- اهمیت عقوق والدین

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: حَرَّمَ اللَّهُ عُقُوقَ الْوَالِدَيْنِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْخُرُوجِ مِنَ التَّوْفِيقِ لِطَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ التَّوْقِيرِ لِلْوَالِدَيْنِ وَ تَجَنُّبِ كُفْرِ النِّعْمَةِ وَ إِبْطَالِ الشُّكْرِ وَ مَا يَدْعُو مِنْ ذَلِكَ إِلَى قِلَّةِ النَّسْلِ وَ انْقِطَاعِهِ لِمَا فِي الْعُقُوقِ مِنْ قِلَّةِ تَوْقِيرِ الْوَالِدَيْنِ وَ الْعِرْفَانِ بِحَقِّهِمَا وَ قَطْعِ الْأَرْحَامِ وَ الزُّهْدِ مِنَ الْوَالِدَيْنِ فِي الْوَلَدِ وَ تَرْكِ التَّرْبِيَةِ بِعِلَّةِ تَرْكِ الْوَلَدِ بِرَّهُمَ . (بحار الأنوار  ج ‏71 ص 74)

خدا عقوق والدین را حرام کرد، چون مایه‌ی بی توفیقی در اطاعت خدای عزیز و بلندمرتبه و احترام به والدین می­‌شود؛ و از ناسپاسی نعمت و عدم تشکر برحذر کرده است، چون این خود موجب کمبود نسل و قطع آن می­‌شود؛ زیرا عقوق، مایه‌ی کمبود احترام به والدین و حق ناشناسی نسبت به آنها است، و سبب قطع رحِم و بی­‌رغبتی پدر و مادر به فرزند و ترک پرورش او می­‌شود؛ برای اینکه فرزند، نیکی به آنان را وامی­‌گذارد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ مِنَ الْعُقُوقِ أَنْ يَنْظُرَ الرَّجُلُ إِلَى وَالِدَيْهِ يُحِدُّ النَّظَرَ إِلَيْهِمَا. (مشكاة الأنوار ص 163)

از جمله موارد عاق شدن این است که کسی با تندى به پدر و مادر نگاه كند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَدْنَى الْعُقُوقِ أُفٍّ وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَيْئاً أَهْوَنَ مِنْهُ لَنَهَى عَنْهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏71ص 59)

کمترین عقوق «اُف» است؛ و اگر خدای عزیز و بلندمرتبه چیزی سبک­‌تر از آن می­‌دانست، آن را نهی می­‌کرد.

 

4-2- آثار عقوق والدین

4-2-1- عدم قبولی نماز

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ نَظَرَ إِلَى أَبَوَيْهِ نَظَرَ مَاقِتٍ وَ هُمَا ظَالِمَانِ لَهُ لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ لَهُ صَلَاةً . (بحار الانوار ج 71 ص61)

هر کس که به چشم دشمنی به پدر و مادرش بنگرد، با اینکه به او ستم‌کارند، خدا نمازش را قبول نمی‌­کند.

 

4-2-2- عدم بهره مندی از بهشت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ كُشِفَ غِطَاءٌ مِنْ أَغْطِيَةِ الْجَنَّةِ يَجِدُ رِيحَهَا مَنْ كَانَتْ لَهُ رُوحٌ مِنْ مَسِيرَةِ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ إِلَّا صِنْفٌ وَاحِدٌ قُلْتُ مَنْ هُمْ قَالَ الْعَاقُّ لِوَالِدَيْهِ. (إرشاد القلوب ج ‏1ص 179)

در قيامت، پرده‌‏اى از پرده‌‏هاى بهشت برداشته شود، و به اين سبب اگر كسى مشامى (سالم) داشته باشد، از پانصد سال راه بوى آن را احساس مى‏‌كند، مگر يك گروه! عرض شد: كدام گروه؟ فرمود: عاق شده‌ی والدين.

 

4-2-3- تعجیل در عقوبت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ ثَلَاثَةٌ مِنَ الذُّنُوبِ تُعَجَّلُ عُقُوبَتُهَا وَ لَا تُؤَخَّرُ إِلَى الْآخِرَةِ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَ الْبَغْيُ عَلَى النَّاسِ وَ كُفْرُ الْإِحْسَانِ‏. (بحار الأنوار ج ‏71ص  74)

سه گناه وجود دارد که عقوبتشان زود فرا می­‌رسد و به آخرت نمی‌­افتد: عقوق والدین، ستم بر مردم، و ناسپاسی از احسان.

 

4-2-4- دوزخ

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ ‏ كُنْ بَارّاً وَ اقْتَصِرْ عَلَى الْجَنَّةِ وَ إِنْ كُنْتَ عَاقّاً فَظّاً فَاقْتَصِرْ عَلَى النَّار. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 60)

خوش ­رفتار باش، و بهشت برای تو است و اگرعاق شده باشی، آتش دوزخ برای تو است.

 

4-2-5- ذلت و خواری

اَلهادی عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعُقُوقُ يُعْقِبُ الْقِلَّةَ وَ يُؤَدِّي إِلَى الذِّلَّةِ. (بحار الأنوار ج ‏71ص 84)

عقوق به دنبال خود کاستی دارد، و به خواری می­‌کشاند.

 

5- حقوق والدین

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مَنْ أَعْظَمُ حَقّاً عَلَى الرَّجُلِ قَالَ وَالِدَاهُ. (مشكاة الأنوار ص 158 )

از حضرت رسول (صلى اللَّه عليه و آله) سؤال شد: كدام كس حقّش بر مرد بزرگ‌تر است؟ فرمود: پدر و مادر.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ حَقُ‏ أُمِّكَ‏ أَنْ‏ تَعْلَمَ‏ أَنَّهَا حَمَلَتْكَ حَيْثُ لَا يَحْتَمِلُ أَحَدٌ أَحَداً وَ أَعْطَتْكَ مِنْ ثَمَرَةِ قَلْبِهَا مَا لَا يُعْطِي أَحَدٌ أَحَداً وَ وَقَتْكَ بِجَمِيعِ جَوَارِحِهَا وَ لَمْ تُبَالِ أَنْ تَجُوعَ وَ تُطْعِمَكَ وَ تَعْطَشَ وَ تَسْقِيَكَ وَ تَعْرَى وَ تَكْسُوَكَ وَ تَضْحَى وَ تُظِلَّكَ وَ تَهْجُرَ النَّوْمَ لِأَجْلِكَ وَ وَقَتْكَ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ لِتَكُونَ لَهَا فَإِنَّكَ لَا تُطِيقُ شُكْرَهَا إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى وَ تَوْفِيقِهِ … (خصال ج 2 ص 564)

و حقّ مادرت اين است كه بدانى او آنگاه كه هيچ كس را توانايى حمل تو نبوده، حمل كرده و ميوه‌ی دلش كه كسى به او نمى‏‌دهد به تو ارزانى داشته و با همه‌ی اعضايش از تو مواظبت کرده است. او باكى نداشته كه خود گرسنه مانده تا تو را غذا دهد. خود تشنه مانده و تو را سيراب كند. و خود برهنه مانده و تو را بپوشاند. خود آفتاب خورده تا تو در سايه باشی. او به جهت تو بى‏‌خوابى كشيده و تو را از گرما و سرما نگهدارى كرده است تا تو فرزندى براى او باشى. از اين رو، تو جز با يارى و توفيق خداوند توانايى سپاسگزارى از او را ندارى.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ أَمَّا حق أَبِيكَ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ أَصْلُكَ وَ أَنَّهُ لَوْلَاهُ لَمْ تَكُنْ فَمَهْمَا رَأَيْتَ فِي نَفْسِكَ مِمَّا يُعْجِبُكَ فَاعْلَمْ أَنَّ أَبَاكَ أَصْلُ النِّعْمَةِ عَلَيْكَ فِيهِ فَاحْمَدِ اللَّهَ وَ اشْكُرْهُ عَلَى قَدْرِ ذَلِكَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه‏ .( الخصال ج 2 ص 568)

و حقّ پدرت اينكه بدانى او ريشه و اساس توست. كه اگر او نبود تو نيز نبودى، پس هر گاه در وجود خود شگفتی‌هايى ديدى، بدان كه پدرت اصل نعمت بر توست. پس خدا را به همان اندازه ستايش كرده و سپاسگزارى كن و هيچ نيرويى جز از خدا نيست.

 

6- وظایف والدین

6-1- دعوت به روش اهل بیت علیهم السلام

سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) إِنَّ لِي أَهْلَ بَيْتٍ وَ هُمْ يَسْمَعُونَ مِنِّي أَ فَأَدْعُوهُمْ إِلَى هَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ {يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ.} (تحریم:6 ). (بحارالأنوار ج ‏71 ص 86  )

سلیمان بن خالد: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: همانا من خانواده‌ای دارم که از من حرف­‌شنوی دارند. آیا آنها را به  این روش و مکتب فرا بخوانم؟ فرمود: آری، همانا خدای عزیز و بلندمرتبه در کتابش می‌­فرماید: {ای کسانی که ایمان آورده اید! خود و خانواده‌ی خود را از آتشی که هیزم آن مردم و سنگ‌­ها هستند، نگهدارید.}

 

6-2- یاری دادن فرزندان در نیکی به آنان

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ رَحِمَ اللَّهُ مَنْ أَعَانَ وَلَدَهُ عَلَى بِرِّهِ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ يُعِينُهُ عَلَى بِرِّهِ قَالَ‏ يَقْبَلُ‏ مَيْسُورَهُ‏ وَ يَتَجَاوَزُ عَنْ مَعْسُورِهِ وَ لَا يُرْهِقُهُ وَ لَا يَخْرَقُ بِهِ.(كافی ج ‏6 ص 49 )
رسول خدا فرمود: خداى رحمت کند کسى را که در نیکوکارى به فرزند خود کمک کند. راوى پرسید: چگونه به فرزند خود در نیکى یارى کند؟ حضرت فرمود: آنچه را که کودک در قدرت داشته و انجام داده از او قبول کند، آنچه را که انجامش براى کودک طاقت فرساست از او نخواهد، او را به گناه  وادار نکند و در برابر او کار خلاف مرتکب نشود.

 

6-3- دعا برای فرزند

‏اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ دُعَاءُ الْوَالِدِ لِوَلَدِهِ كَدُعَاءِ النَّبِيِّ لِأُمَّتِهِ. (مشكاة الأنوار ص 162)

دعاى پدر براى فرزند، مانند دعاى پيغمبر براى امّت خود مى‌‏باشد.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِلَهِي امْدُدْ لِي فِي أَعْمَارِهِمْ ، وَ زِدْ لِي فِي آجَالِهِمْ ، وَ رَبِّ لِي صَغِيرَهُمْ ، وَ قَوِّ لِي ضَعِيفَهُمْ ، وَ أَصِحَّ لِي أَبْدَانَهُمْ وَ أَدْيَانَهُمْ وَ أَخْلَاقَهُمْ ، وَ عَافِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ وَ فِي جَوَارِحِهِمْ وَ فِي كُلِّ مَا عُنِيتُ بِهِ مِنْ أَمْرِهِمْ ، وَ أَدْرِرْ لِي وَ عَلَى يَدِي أَرْزَاقَهُمْ . (صحیفه سجادیه دعای 25)

خدایا! عمر آنان را به سود من طولانی کن و مدّت زندگی آنها به خاطر من بیافزا و خردسال‌شان را به نفع من تربیت کن و ناتوان‌شان را برای من نیرومند ساز و بدن‌ها و آیین‌ها و اخلاق‌شان را برایم به سلامت‌دار و به آنها در جان و اعضا و هر کارشان ‌که به آن اهتمام دارم، سلامت همه جانبه عنایت کن؛ و برای من و به دست من، روزی آنان را فراوان فرما.

 

وَ اجْعَلْهُمْ أَبْرَاراً أَتْقِيَاءَ بُصَرَاءَ سَامِعِينَ مُطِيعِينَ لَكَ ، وَ لِأَوْلِيَائِكَ مُحِبِّينَ مُنَاصِحِينَ ، وَ لِجَمِيعِ أَعْدَائِكَ مُعَانِدِينَ وَ مُبْغِضِينَ ، آمِينَ . (صحیفه سجادیه دعای 25)

و آنان را نیکوکار، پرهیزکار، بصیر و بینا، شنوا و فرمان‌بُردار خود و نسبت به دوستانت بامحبت و خیرخواه و در ارتباط به دشمنانت، سرسخت و کینه‌ورز، قرار ده. آمین!

 

وَ أَعِذْنِي وَ ذُرِّيَّتِي مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ، فَإِنَّكَ خَلَقْتَنَا وَ أَمَرْتَنَا وَ نَهَيْتَنَا وَ رَغَّبْتَنَا فِي ثَوَابِ مَا أَمَرْتَنَا وَ رَهَّبْتَنَا عِقَابَهُ… (صحیفه سجادیه دعای 25)

و مرا و نسلم را از شیطان رانده‌شده پناه ده؛ چرا که تو ما را آفریدی و به ما امر و نهی فرمودی و ما را در ثواب آنچه به آن امر کردی ترغیب و به عذاب آنچه از آن نهی فرمودی تهدید کردی…

 

6-4- بوسیدن فرزند

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ قَبَّلَ‏ وَلَدَهُ كَانَ لَهُ حَسَنَةً. (عدة الداعی ص 88)

هر كس فرزندش را ببوسد، پاداشی براى او نوشته مى‏‌شود.

 

وَ قِيلَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) كَانَ يُقَبِّلُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَقَالَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ إِنَّ لِي عَشَرَةً مِنَ الْوَلَدِ مَا قَبَّلْتُ أَحَداً مِنْهُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مَنْ لَا يَرْحَمْ لَا يُرْحَمْ. (روضة الواعظين ج ‏ 2 ص 369)

و گفته شده است كه پيامبر (صلی الله و علیه و آله) حسن بن على (علیه السلام) را مى‏‌بوسيد. اقرع بن حابس‏ گفت: من ده پسر دارم و هيچ كدام را نبوسيده‌‏ام! پيامبر فرمود: آن كس كه رحم و مهربانى نكند به او مهربانى نمى‌‏شود!

 

6-5- نفرین نکردن

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَيُّمَا رَجُلٍ دَعَا عَلَى وُلْدِهِ أَوْرَثَهُ اللَّهُ الْفَقْرَ. (عدة الداعی ص 89)

هر كس بر فرزندش نفرين كند، خداى تعالى او را فقير كند.

 

6-6- مهرورزی

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  إِنَّ اللَّهَ لَيَرْحَمُ الْوَالِدَ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِوَلَدِهِ. (عدة الداعی ص 88)

خداى تعالى به خاطر دوستى فراوان پدر به فرزند، به پدر رحم مى‏‌كند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ ‏ إِذَا نَظَرَ الْوَالِدُ إِلَى وَلَدِهِ فَسَرَّهُ كَانَ لِلْوَالِدِ عِتْقُ نَسَمَةٍ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ إِنْ نَظَرَ سِتِّينَ وَ ثَلَاثَمِائَةِ نَظْرَةٍ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ. (بحار الأنوار ج‏71ص 80)

هرگاه پدر به فرزندش نگاه کند و شادش گرداند، ثواب آزاد کردن بنده‌ای را می‌­برد. گفتند: ای رسول خدا! حتی اگر سیصد و شصت بار نگاه کند؟! فرمود: خداوند بزرگ‌­تر است.

 

6-7- نیکی کردن

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: بَرُّوا أَوْلَادَكُمْ وَ أَحْسِنُوا إِلَيْهِمْ فَإِنَّهُمْ يَظُنُّونَ أَنَّكُمْ تَرْزُقُونَهُمْ. (بحار الأنوار ج ‏ 71 ص 77 )

به فرزندانتان نیکی کنید ، و به آنها احسان کنید. زیرا آنان می­‌پندارند که شما روزیشان را می­‌دهید.

 

وَ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَنْ أَبَرُّ قَالَ وَالِدَيْكَ قَالَ قَدْ مَضَيَا قَالَ بَرَّ وُلْدَكَ. (عدة الداعی ص 88)

و مردى از انصار به ابى عبد الله امام صادق (عليه السلام) عرض کرد: به چه كسى نيكويى كنم؟ فرمود: به پدر و مادرت. عرض کرد: آن دو مُرده‌اند. فرمود: به فرزندت نيكويى كن.

 

6-7- آموزش قرآن

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  مَنْ قَبَّلَ‏  وَلَدَهُ كَانَ لَهُ حَسَنَةً وَ مَنْ فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَنْ عَلَّمَهُ الْقُرْآنَ دُعِيَ الْأَبَوَانِ فَكُسِيَا حُلَّتَيْنِ يُضِي‏ءُ مِنْ نُورِهِمَا وُجُوهُ أَهْلِ الْجَنَّة. (عدة الداعی ص 88)

هر كس فرزندش را ببوسد حسنه‏‌اى براى او نوشته مى‏‌شود و هر كس او را خوشحال سازد، خداى تعالى او را خوشحال مى‌‏كند، و هر كس به او قرآن بياموزد، پدر و مادرش را بخواهند و به ايشان حُلّه‌ای بپوشانند كه از نور آن صورت اهل بهشت بدرخشد.

 

6-8- رعایت تساوی

وَ رَأَى (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ وَ لَهُ وَلَدَانِ قَبَّلَ أَحَدَهُمَا وَ تَرَكَ الْآخَرَ فَقَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) هَلَّا وَاسَيْتَ بَيْنَهُمَا. (عدة الداعی ص 88)

پیامبر اکرم (صلی اله علیه و آله) مردى از انصار را ديد كه دو فرزند داشت؛ يكى از فرزندانش را بوسيد و ديگرى را ترك كرد. حضرت فرمود. چرا بين آن دو مساوات نكردى؟

 

7- وظایف فرزند نسبت به والدین

7-1- دعا برای والدین

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اللَّهُمَّ اشْكُرْ لَهُمَا تَرْبِيَتِي، وَ أَثِبْهُمَا عَلَى تَكْرِمَتِي، وَ احْفَظْ لَهُمَا مَا حَفِظَاهُ مِنِّي فِي صِغَرِي. (صحیفه سجادیه دعای 24)

خداوندا!  آن دو را پاداش ده كه مرا پرورده‌‏اند و از ثواب بهره‏‌مند گردان كه مرا گرامى داشته‌‏اند، و حق ايشان ‏نگهدار كه مرا در کودکی محافظت كرده‌‏اند.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ ذُرِّيَّتِهِ، وَ اخْصُصْ أَبَوَيَّ بِأَفْضَلِ مَا خَصَصْتَ بِهِ آبَاءَ عِبَادِكَ الْمُؤْمِنِينَ وَ أُمَّهَاتِهِمْ، يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ. (صحیفه سجادیه دعای 24)

بار خدايا! بر محمد و آل او و ذريّه او درود بفرست و پدر و مادر مرا به برترين موهبت‌هايى كه خاص پدران و مادران بندگان مومن خود گردانيده‌‏اى، مخصوص گردان. اى مهربان‏‌ترين مهربانان!

 

7-2- سپاسگزاری

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِثَلَاثَةٍ مَقْرُونٍ بِهَا ثَلَاثَةٌ أُخْرَى أَمَرَ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ فَمَنْ صَلَّى وَ لَمْ يُزَكِّ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ صَلَاتُهُ وَ أَمَرَ بِالشُّكْرِ لَهُ وَ لِلْوَالِدَيْنِ فَمَنْ لَمْ يَشْكُرْ وَالِدَيْهِ لَمْ يَشْكُرِ اللَّهَ وَ أَمَرَ بِاتِّقَاءِ اللَّهِ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ فَمَنْ لَمْ يَصِلْ رَحِمَهُ لَمْ يَتَّقِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ‏.(عيون أخبار الرضا علیه السلام ج 1 ص 258)

همانا خدای عزیز و بلندمرتبه به سه چیز فرمان داده که سه چیز دیگر مقرون و همراه آن است: امر کرده به نماز و زکات؛ پس هر کس که نماز بخواند و زکات ندهد، نمازش پذیرفته نمی‌­شود. و امر کرده به شکر خودش، به همراه شکر والدین؛ پس هر کس که شکر والدین نکند، شکر خدا را نکرده است. و امر کرده به تقوای خدا و صله رحم؛ پس هر کس صله­‌رحم نکند، تقوای خدای عزیز و بلندمرتبه را ندارد.

 

7-3- نگاه مهر آمیز

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ مَا وَلَدٌ بَارٌّ نَظَرَ إِلَى أَبَوَيْهِ بِرَحْمَةٍ إِلَّا كَانَ لَهُ بِكُلِّ نَظْرَةٍ حِجَّةٌ مَبْرُورَةٌ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ إِنْ نَظَرَ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِائَةَ نَظْرَةٍ قَالَ نَعَمْ اللَّهُ أَكْبَرُ وَ أَطْيَبُ‏. (بحار الأنوار ج ‏71  ص 73)

هیچ فرزند نیکوکاری نیست که به پدر و مادرش نظر رحمت کند، مگر اینکه با هر نگاهی، ثواب حج مقبولی را داشته باشد. گفتند: ای رسول خدا! حتی اگر هر روزی صد بار نگاه کند؟! فرمود: آری، خدا  بزرگ­‌تر و پاک‌­تر است.

 

7-4- مهرورزی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ نَشَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ كَنَفَهُ وَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ فِي رَحْمَتِهِ … وَ شَفَقَةٌ عَلَى الْوَالِدَيْنِ وَ ..‏. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 71)

چهار [خصلت] وجود دارد که هر کس آنها را داشته باشد، خدا پناهش را بر او می­‌گسترد و او را در بهشت، مشمول رحمت خود می‌سازد: … مهربانی با والدین، و …

 

7-5- اعمال مستحبی به نیابت از آنان

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا يَمْنَعُ الرَّجُلَ مِنْكُمْ أَنْ يَبَرَّ وَالِدَيْهِ حَيَّيْنِ أَوْ مَيِّتَيْنِ يُصَلِّي عَنْهُمَا وَ يَتَصَدَّقُ عَنْهُمَا وَ يَحُجُّ عَنْهُمَا وَ يَصُومُ عَنْهُمَا فَيَكُونَ الَّذِي صَنَعَ لَهُمَا وَ لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ فَيَزِيدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِبِرِّهِ وَ صَلَاتِهِ‏ خَيْراً كَثِيراً. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 46)

چه باز می­‌دارد یکی از شماها را که احسان کند به پدر و مادرش _ زنده باشند یا مرده _ و از طرف آنها نماز بخواند، صدقه بدهد، حج به جا بیاورد، و روزه بدارد؛ زیرا آنچه می‌­کند، برای آنها است، و خودش هم مانندِ آن را دارد. و خدای عزیز و بلندمرتبه به سبب این نیکی و نماز او، خیر بسیار زیادی برایش می‌­افزاید.

 

7-6- شاد کردن

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ يَزِيدَ اللَّهُ فِي عُمُرِكَ فَسُرَّ أَبَوَيْكَ. (بحار الأنوار ج ‏71ص 81)

اگر می­‌خواهی خدا بر عمرت بیافزاید، پدر و مادرت را شاد کن.

 

7-7- خشنود کردن

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ ‏ رِضَى اللَّهِ مَعَ رِضَى الْوَالِدَيْنِ وَ سَخَطُ اللَّهِ مَعَ سَخَطِ الْوَالِدَيْنِ. (بحار الأنوار ج ‏71ص 80)

خشنودی خدا در گرو خشنودی والدین و خشم خدا در گرو خشم والدین است.

 

 7-8- بعضی وظایف دیگر

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَكُونُ الرَّجُلُ عَاقّاً لِوَالِدَيْهِ فِي حَيَاتِهِمَا فَيَصُومُ عَنْهُمَا بَعْدَ مَوْتِهِمَا وَ يُصَلِّي وَ يَقْضِي عَنْهُمَا الدَّيْنَ فَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يُكْتَبَ بَارّاً بِهِمَا وَ إِنَّهُ لَيَكُونُ بَارّاً بِهِمَا فِي حَيَاتِهِمَا فَإِذَا مَاتَ لَا يَقْضِي دَيْنَهُمَا وَ لَا يَبَرُّهُمَا بِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الْبِرِّ فَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يُكْتَبَ عَاقّاً. (بحار الأنوار ج ‏71ص 84 )

مردی در دوران زندگانی والدینش عاقّ آنها است. امّا پس از فوت آنها برایشان روزه می­‌گیرد و نماز می­‌خواند و بدهی‌های آنها را می‌پردازد و پیوسته در این حال است تا اینکه (در پیشگاه خداوند) به عنوان فردی نیکوکار نسبت به آنها نامش ثبت می‌شود و نیز ممکن است کسی در زمان حیات والدینش نسبت به آنها نیکوکاربوده باشد، امّا وقتی آنها فوت می‌کنند، بدهی‌های آنها را نمی پردازد و به هیچ شکلی به آنها نیکی نمی‌کند و پیوسته بر همین حالت است تا اینکه نامش در زمره‌ی کسانی که عاقّ والدین هستند، ثبت می‌شود.

 

أَبِي وَلَّادٍ الْحَنَّاطِ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ  (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ‏ {وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً) (نساء/36) فَقَالَ الْإِحْسَانُ أَنْ تُحْسِنَ صُحْبَتَهُمَا وَ لَا تُكَلِّفَهُمَا أَنْ يَسْأَلَاكَ شَيْئاً هُمَا يَحْتَاجَانِ إِلَيْهِ وَ إِنْ كَانَا مُسْتَغْنِيَيْنِ أَ لَيْسَ يَقُولُ اللَّهُ‏ {لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ}‏ (آل عمران/92)  ثَّم قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ  (عَلَيْهِ السَّلَامُ) وَ أَمَّا قَوْلُهُ‏ {إِمَّا يَبْلُغَنَ‏  عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍ}(اسراء/23)‏ قَالَ {إِنْ أَضْجَرَاكَ فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما} (اسراء/23) إِنْ ضَرَبَاكَ قَالَ‏ {وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً} (اسراء/23) قَالَ تَقُولُ لَهُمَا عِنْدَ اللَّهِ لَكُمَا فَذَلِكَ مِنْكَ قَوْلٌ كَرِيمٌ وَ قَالَ‏ {وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ} (اسراء/24) قَالَ لَا تَمْلَأْ عَيْنَيْكَ مِنَ النَّظَرِ إِلَيْهِمَا إِلَّا بِرَحْمَةٍ وَ رِقَّةٍ وَ لَا تَرْفَعْ صَوْتَكَ فَوْقَ أَصْوَاتِهِمَا وَ لَا يَدَيْكَ فَوْقَ أَيْدِيهِمَا وَ لَا تَتَقَدَّمْ قُدَّامَهُمَا. (بحار الأنوار ج ‏71 ص79)

ابی­ ولاد­ حناط: از امام صادق (علیه السلام) راجع به { و به پدر و مادر نیکی کنید.} پرسیدم، فرمود: احسان این است که همنشینی با ایشان را خوش بداری، و اگر چیزی را که نیاز دارند از تو درخواست کردند، آنها را به زحمت نیندازی، اگرچه خودشان بی‌نیاز باشند. آیا خداوند نفرموده است: { به نیکی نمی­‌رسید تا از آنچه دوست دارید، انفاق کنید.} سپس امام (علیه السلام) فرمود: این قول خداوند: { اگر در نزد تو یکی از آنها یا هر دوی آنها به پیری رسیدند، به آنها اُف نگو.} یعنی { اگر به تو سختی دادند، به آنها اُف نگو و آنها را از خود مران.} و فرمود: اگر تو را زدند {به آنها گفتار کریمانه بگو.}: یعنی به آنها بگو پیش خدا پاداش دارید، که این قول کریم است: {بال‌های مذلّت را بر ایشان بگستران.} یعنی به آنها خیره مشو، مگر با نظر رحمت و رقّت. و صدایت را بالای صدای ایشان مبر، و دستت را بالای دست ایشان مبر و در مقابلشان راه مرو.

 

8- عاق شدن والدین

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ يَلْزَمُ الْوَالِدَيْنِ مِنَ الْعُقُوقِ لِوَلَدِهِمَا إِذَا كَانَ الْوَلَدُ صَالِحاً مَا يَلْزَمُ الْوَلَدَ لَهُمَا. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 70)

همان گونه که اگر فرزند حقّ پدر و مادر را رعایت نکند، موجب عاقّ پدر و مادر می‌شود، پدر  و مادر اگر فرزندشان نیکوکار باشد و حقّ او را بجا نیاورند، موجب عاقّ فرزند می‌شود.

 

9- حقوق فرزندان

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ مِنْ حَقِّ الْوَلَدِ عَلَى وَالِدِهِ ثَلَاثَةٌ يُحَسِّنُ اسْمَهُ وَ يُعَلِّمُهُ الْكِتَابَةَ وَ يُزَوِّجُهُ إِذَا بَلَغَ. (بحار الأنوار ج ‏71ص 80)

حق فرزند بر پدرش سه گونه است: نام نیکو بر او بگذارد، نوشتن به او بیاموزد و چون بالغ شد، زنش بدهد.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ أَمَّا حَقُّ وَلَدِكَ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ مِنْكَ وَ مُضَافٌ إِلَيْكَ فِي عَاجِلِ الدُّنْيَا بِخَيْرِهِ وَ شَرِّهِ وَ أَنَّكَ مَسْئُولٌ عَمَّا وُلِّيتَهُ مِنْ حُسْنِ الْأَدَبِ وَ الدَّلَالَةِ عَلَى رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمَعُونَةِ لَهُ عَلَى طَاعَتِهِ فَاعْمَلْ فِي أَمْرِهِ عَمَلَ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ مُثَابٌ عَلَى الْإِحْسَانِ إِلَيْهِ مُعَاقَبٌ عَلَى الْإِسَاءَةِ إِلَيْهِ. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 6)

و حق فرزندت اين است كه بدانى او از توست و در آينده دنيا نيكى و بدى او به تو نسبت داده می‌شود و تو مسئول تربيت خوب او و راهنمايى او به سوى پروردگار عزیز و بلندمرتبه‌اش هستى، تويى كه بايستى او را در اطاعت پروردگارش يارى كنى، پس در باره‌ی او همچون كسى رفتار كن كه می‌دانى با احسان كردن به فرزندان پاداش خواهى داشت و با بدى به او كيفر خواهى ديد.

 

قَالَ رَجُلٌ :يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا حَقُّ ابْنِي هَذَا قَالَ: تُحَسِّنُ اسْمَهُ وَ أَدَبَهُ وَ تَضَعُ مَوْضِعاً حَسَناً. (عدة الداعی ص 86)

مردى عرضه داشت: اى رسول خدا! حقّ فرزندم چيست؟ فرمود: اسم نيكو بر او بگذارى و خوب تربيتش كنى و موقعيت خوبى به او بدهى.

 

10- والدین حقیقی ما

اَلزّهراءُ عَلَيْهَا السَّلَامُ: أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ يُقِيمَانِ أَوَدَهُمْ وَ يُنْقِذَانِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ الدَّائِمِ إِنْ أَطَاعُوهُمَا وَ يُبِيحَانِهِمُ النَّعِيمَ الدَّائِمَ إِنْ وَافَقُوهُمَا. (بحار الأنوار ج ‏ 23 ص 259)

والدین حقیقی این امت محمّد (صلی الله علیه و آله) و علی (علیه السلام) هستند، آنها را از انحرافشان به راه راست برمی­‌گردانند و اگر مطیع آنها باشند، از عذاب دائم نجات می‌­دهند و نعمت جاوید را بر ایشان جایز می‌کنند، اگر با آن دو موافق باشند.

 

أَبِي بَصِيرٍ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَقُولُ‏ إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا مَاتَ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ وَ عَلِيّاً يَحْضُرَانِهِ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَنَا أَحَدُ الْوَالِدَيْنِ وَ عَلِيٌّ الْآخَرُ قَالَ قُلْتُ وَ أَيُّ مَوْضِعٍ ذَلِكَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ قَالَ قَوْلُهُ‏ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً.(نساء/36). (بحار الأنوار ج ‏36 ص 13)

ابو بصیر: شنیدم که امام صادق (علیه السّلام) می­‌فرماید: چون مرگ مؤمن فرا رسد، رسول خدا و علی را بر بالین خود حاضر خواهد دید. و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: یکی از والدین من هستم و آن دیگری علی است. عرض کردم: در کجای قرآن به این مطلب اشاره شده است؟ فرمود: آیه: { و خدا را بپرستيد، و چيزى را با او شريك مگردانيد؛ و به پدر و مادر احسان كنيد.}