آداب عمر

 

چکیده

انسان مانند دیگر آفریدگان در مدت زمان محدودی زنده و در قید حیات است. او می‌تواند با رعایت آداب عمر از این ایام به صورت مفید بهره‌مند شود.  زیرا در جهان‌بینی اسلامی درنگ انسان در این دنیا برای آبادی دنیای دیگر است و این دنیا به خودی خود بدون توجه به آخرت ارزشمند نخواهد بود.

 

1- اهمیت عمر

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ لَا تَزُولُ قَدَمَا عَبْدٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ عَنْ عُمُرِهِ‏ فِيمَا أَفْنَاهُ وَ شَبَابِهِ فِيمَا أَبْلَاه وَ عَنْ مَالِهِ مِنْ أَيْنَ كَسَبَهُ وَ فِيمَا أَنْفَقَهُ وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ. (بحار الأنوار ج ‏7 ص 258)

در روز قیامت، هیچ بنده‌ای قدم از قدم بر نمی‌دارد تا اینکه در چهار چیز از او سوال شود: اول، عمرش را در چه چیزی به سر برده است. دوم، جوانی‌اش را در چه راهی صرف کرده است. سوم، مالش را از کجا بدست آورده و در چه راهی خرج کرده است. چهارم، و از محبت ما اهل بیت (علیهم السلام).

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ عُمُرَكَ مَهْرُ [سهر] سَعَادَتِكَ إِنْ أَنْفَذْتَهُ فِي طَاعَةِ رَبِّك. (تصنيف غرر الحكم ص 158)

همانا عمر تو کابین نیکبختى توست، اگر آن را در فرمانبردارى پروردگارت بکار برى.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ عُمُرَكَ عَدَدُ أَنْفَاسِكَ وَ عَلَيْهَا رَقِيبٌ تُحْصِيهَا. (تصنيف غرر الحكم ص 158)

عمر شما همان عدد نفس‌های شما می‌باشد و بر انفاس شما کسی گماشته شده که این نفس‌ها را می‌شمارد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ يَا أَبَا ذَرٍّ كُنْ عَلَى عُمُرِكَ‏ أَشَحَّ مِنْكَ عَلَى دِرْهَمِكَ وَ دِينَارِك‏. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 76)

ای ابوذر! بر عمر خود بخیل‌تر از زر و سیم خود باش.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَيْسَ شَيْ‏ءٌ أَعَزَّ مِنَ الْكِبْرِيتِ الْأَحْمَرِ إِلَّا مَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِ الْمُؤْمِنِ. (تصنيف غرر الحكم ص 158)

چيزى گرانبهاتر از كبريت احمر ( گوگرد سرخ که کمیاب است.) نيست، مگر باقيمانده‌ی عمر مؤمن.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَعْرِفُ قَدْرَ مَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ. (تصنيف غرر الحكم ص 159)

کسی قدر باقیمانده عمر را نمی‌داند، مگر کسی که پیغمبر باشد یا فرد بسیار راستگو.

 

2- غنیمت شمردن عمر

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَيْرِ. (نهج البلاغه حکمت 20)

و فرصت‌ها چون ابرها مى‌گذرند، پس فرصت‌هاى نيك را غنيمت شماريد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَيَّامُ صَحَائِفُ آجَالِكُمْ فَخَلِّدُوهَا أَحْسَنَ أَعْمَالِكُمْ. (تصنيف غرر الحكم ص 159)

هر روز صفحه‌ای از عمر شماست، پس آن را با بهترین عمل خود جاویدان کنید.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِئْسَ الْغَرِيمُ النَّوْمُ يُفْنِي قَصِيرَ الْعُمُرِ وَ يُفَوِّتُ كَثِيرَ الْأَجْرِ. (تصنيف غرر الحكم ص 159)

بد طلبكارى است خواب، عمر كوتاه را فانى سازد، و پاداش بسيار را از دست مى‏‌دهد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا أَضَعْتَ مِنْ مَاضِي عُمُرِكَ لَحَفِظْتَ مَا بَقِيَ. (تصنيف غرر الحكم ص 159)

اگر از عمر گذشته‌ی خود كه تلف كرده‌اى عبرت بگيرى، بى‌گمان باقيمانده‌ی عمرت را پاس می‌دارى.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعُمُرُ تُفْنِيهِ اللَّحَظَاتُ. تصنيف غرر الحكم ص 159)

عمر را لحظات زندگی فانی سازد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ مُسْرِعَانِ فِي هَدْمِ الْأَعْمَارِ. (تصنيف غرر الحكم ص 159)

به راستى كه شب و روز شتابان به سوى ويران كردن عمرها مى‏‌روند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: السَّاعَاتُ تَخْتَرِمُ الْأَعْمَارَ وَ تُدْنِي مِنَ الْبَوَارِ. (تصنيف غرر الحكم ص 159)

ساعت‌ها، عمرها را مى‌شكافند و به ويرانى نزديك مى‌كنند.

 

اَلحَسَنُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ابْنَ آدَمَ إِنَّكَ لَمْ تَزَلْ فِي هَدْمِ عُمُرِكَ‏ مُنْذُ سَقَطْتَ مِنْ بَطْنِ أُمِّكَ فَخُذْ مِمَّا فِي يَدَيْكَ لِمَا بَيْنَ يَدَيْكَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ يَتَزَوَّدُ وَ إِنَّ الْكَافِرَ يَتَمَتَّعُ وَ كَانَ يُنَادِي مَعَ هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ- {وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى‏.} (بقره/197) (بحار الأنوار ج‏ 75ص116)

ای پسر آدم! از روزی که از مادر متولد شدی، پیوسته در راه نابودی عمر خویش هستی. از آنچه در اختیار داری برای آینده‌ات بهره برداری کن. مؤمن توشه برمی‌دارد و کافر در دنیا برخوردار است؛ سپس این موعظه را می خواند: { و براى خود توشه برگيريد كه در حقيقت، بهترين توشه، پرهيزگارى است.}

 

3- بهره‌مندی از عمر در طاعت خدا

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَمِّرْنِي‏ مَا كَانَ عُمُرِي‏ بِذْلَةً فِي طَاعَتِكَ فَإِذَا كَانَ عُمُرِي‏ مَرْتَعاً لِلشَّيْطَانِ فَاقْبِضْنِي إِلَيْكَ. (بحار الأنوار ج‏ 70 ص61)

[خدایا!] مرا طول عمر بده، مادامی که عمر من مبذول در طاعت تو باشد و وقتی عمرم چراگاه شیطان شد، مرا به سوی خود قبض روح کن.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ أَنْفَاسَكَ أَجْزَاءُ عُمُرِكَ فَلَا تُفْنِهَا إِلَّا فِي طَاعَةٍ تُزْلِفُكَ. (تصنيف غرر الحكم ص 160)

همانا نفس‌هاى تو، اجزای عمر توست؛ پس آن را نابود مساز، مگر در فرمانبردارى که تو را به پروردگار نزدیک گرداند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْمَغْبُونَ مَنْ غُبِنَ عُمُرَهُ وَ إِنَّ الْمَغْبُوطَ مَنْ أَنْفَذَ عُمُرَهُ فِي طَاعَةِ رَبِّهِ. (تصنيف غرر الحكم ص 160)

همانا زیان دیده کسى است که در عمر خود زیان برد .و همانا بر کسى غبطه برند که عمرش در طاعت پروردگار مى‌گذرد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَلَاثَةٌ يُدْخِلُهُمُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ إِمَامٌ عَادِلٌ وَ تَاجِرٌ صَدُوقٌ وَ شَيْخٌ أَفْنَى عُمُرَهُ‏ فِي طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 179)

سه گروه هستند که خداوند بدون حسابرسی آنها را داخل بهشت می‌کند: امام و پیشوای عادل و دادگر؛ بازرگان راستگو و پیرمردی که عمر خود را در طاعت خدای عزیز و بلندمرتبه به سر برده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: احْفَظْ عُمُرَكَ مِنَ التَّضْيِيعِ لَهُ فِي غَيْرِ الْعِبَادَةِ وَ الطَّاعَاتِ. (تصنيف غرر الحكم ص 160)

مواظب باش عمرت در غير عبادت و طاعت خدا ضايع نشود!

 

4- حقیقت عمر

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ عُمُرَكَ وَقْتُكَ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ. (تصنيف غرر الحكم ص 159)

عمر تو همان زمانى است كه در آن به سر مى‌برى.

 

5- برکت عمر

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بَرَكَةُ الْعُمُرِ فِي حُسْنِ الْعَمَلِ. (تصنيف غرر الحكم ص 159)

برکت عمر در عمل نیکو است.

 

6- جبران عمر

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَدَارَكْ فِي آخِرِ عُمُرِكَ مَا أَضَعْتَهُ فِي أَوَّلِهِ تَسْعَدْ بِمُنْقَلَبِكَ. (تصنيف غرر الحكم ص 158)

آنچه را در اوايل عمر خود از دست داده‌اى، در اواخر عمرت جبران كن تا در آخرتت سعادتمند گردى.

 

7- هدر دادن عمر

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: احْذَرُوا ضِيَاعَ الْأَعْمَارِ فِيمَا لَا يَبْقَى لَكُمْ فَفَائِتُهَا لَا يَعُودُ. (تصنيف غرر الحكم  ص 160)

بترسید از این عمرهایتان که ضایع بشود در آنچه که برای شما باقی نمی‌ماند! زیرا آنچه که از عمر فوت شد، دیگر برنمی‌گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَفَى بِالرَّجُلِ غَفْلَةً أَنْ يُضَيِّعَ عُمُرَهُ فِيمَا لَا يُنْجِيهِ. (تصنيف غرر الحكم ص 160)

در غفلت آدمى همين بس كه عمر خود را در راه چيزهايى كه او را نجات نمى‌دهد، هدر كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَفْنَى عُمُرَهُ فِي غَيْرِ مَا يُنْجِيهِ فَقَدْ أَضَاعَ مَطْلَبَهُ. (تصنيف غرر الحكم ص 160)

كسى كه عمر خود را سپرى كند در غير از چيزى كه او را نجات و رستگارى دهد، آرمان و هدف خود را ضايع كرده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ قَصَّرَ فِي أَيَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ خَسِرَ عُمُرَهُ وَ ضَرَّهُ أَجَلُهُ. (تصنيف غرر الحكم ص 160)

هر کس در روزهای آرزو و امیدواری‌اش، قبل از فرا رسیدن مرگش کوتاهی کند، بی‌گمان عمرش را به زیانکاری سپری کرده و مرگش به زیان او خواهد بود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَشَدُّ الْغُصَصِ‏ فَوْتُ‏ الْفُرَص. ‏(تصنيف غرر الحكم ص 473)

سخت‌ترين اندوه‌ها، از دست رفتن فرصت‌هاست.

 

8- آفات طول عمر

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَ يَشِبُّ مِنْهُ اثْنَانِ الْحِرْصُ عَلَى الْمَالِ وَ الْحِرْصُ عَلَى الْعُمُرِ. (بحار الأنوار ج‏70 ص 161)

فرزند آدم پیر می‌شود، ولی دو چیز از او جوان می‌شود: حرص بر مال و حرص بر عمر.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَمَرَةُ طُولِ الْحَيَاةِ السُّقْمُ وَ الْهَرَمُ. (تصنيف غرر الحكم ص 160)

نتیجه‌ی زندگی دراز مدّت، بیماری و پیری است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ طَالَ عُمُرُهُ فُجِعَ بِأَعِزَّتِهِ وَ أَحِبَّائِهِ. (تصنيف غرر الحكم ص 160)

کسى که عمر او طولانى گردد، به غم عزیزان و دوستان خود دردناک گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ طَالَ عُمُرُهُ كَثُرَتْ مَصَائِبُهُ. (تصنيف غرر الحكم ص 158)

کسى که عمر او طولانى گردد، مصیبت‌هاى او بسیار گردد.

 

9- آزمون عمر

اَللهُ تَعالی: وَ هُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَ جاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ. (فاطر/ 37)

و آنان در آنجا فرياد برمى‌آورند: پروردگارا! ما را بيرون بياور، تا غير از آنچه مى‌كرديم، كار شايسته كنيم. مگر شما را [آن قدر] عمر دراز نداديم كه هر كس كه بايد در آن عبرت گيرد، عبرت مى‌گرفت؛ و [آيا] براى شما هشداردهنده نيامد؟ پس بچشيد كه براى ستمگران ياورى نيست!

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا بَلَغَ الْعَبْدُ ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِينَ سَنَةً فَقَدْ بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ إِذَا بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً فَقَدْ بَلَغَ مُنْتَهَاهُ فَإِذَا طَعَنَ فِي إِحْدَى وَ أَرْبَعِينَ فَهُوَ فِي النُّقْصَانِ وَ يَنْبَغِي لِصَاحِبِ الْخَمْسِينَ أَنْ يَكُونَ كَمَنْ كَانَ فِي النَّزْعِ‏. (بحار الأنوار ج‏70 ص 389)

آنگاه که بنده به سنّ سی و سه سالگی رسید، در واقع به رشد رسیده و آنگاه که به سن چهل سالگی رسید، به نهایت درجه‌‌ی آن رسیده و آنگاه که به سن چهل و یک سالگی گام گذاشت، او در کاستی است و شایسته است که فرد پنجاه ساله همانند کسی باشد که در حال جان کندن است.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا أَتَتْ عَلَى الْعَبْدِ أَرْبَعُونَ سَنَةً قِيلَ لَهُ خُذْ حِذْرَكَ فَإِنَّكَ غَيْرُ مَعْذُورٍ وَ لَيْسَ ابْنُ أَرْبَعِينَ سَنَةً أَحَقَّ بِالْعُذْرِ مِنِ ابْنِ عِشْرِينَ سَنَةً فَإِنَّ الَّذِي يَطْلُبُهُمَا وَاحِدٌ وَ لَيْسَ عَنْهُمَا بِرَاقِدٍ فَاعْمَلْ لِمَا أَمَامَكَ مِنَ الْهَوْلِ وَ دَعْ عَنْكَ فُضُولَ الْقَوْلِ‏. (بحار الأنوار ج‏70 ص 389)

هر گاه بنده‌ای پا به سن چهل سالگی گذاشت، به او گفته می‌شود: خود را دریاب که عذری از تو پذیرفته نیست. و فرد چهل ساله برای عذر، شایسته‌تر از بیست ساله نیست، چرا که آنچه که آنها را می‌جوید یکی است و در خواب نیست. (از کار آنها غافل نیست) پس به جهت هراسی که در پیش داری عمل کن و گفتار زیادی را رها کن.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعُمُرُ الَّذِي أَعْذَرَ اللَّهُ فِيهِ إِلَى ابْنِ آدَمَ، سِتُّونَ سَنَة. (نهج البلاغه حکمت 326)

عمرى كه خدا از فرزند آدم، پوزش را مى پذيرد  تا شصت سال است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ لَيُكْرِمُ ابْنَ السَّبْعِينَ وَ يَسْتَحْيِي مِنِ ابْنِ الثَّمَانِينَ‏. (بحار الأنوار ج‏70 ص 387)

خداوند شخص هفتاد ساله را گرامی می‌دارد و از شخص هشتاد ساله خجالت می‌کشد.

 

وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ فَإِذَا بَلَغَ الْمِائَةَ فَذَلِكَ أَرْذَلُ الْعُمُرِ وَ رُوِيَ أَنَّ أَرْذَلَ الْعُمُرِ أَنْ يَكُونَ عَقْلُهُ عَقْلَ ابْنِ سَبْعِ سِنِينَ‏. (بحار الأنوار ج ‏70 ص 389)

و در روایت دیگری آمده است: و آنگاه که به صد سالگی رسید، به پست‌ترین مرحله‌ی عمر رسیده است و روایت شده: پست‌ترین مرحله‌ی عمر این است که خِرد او مانند خرد کودک هفت ساله باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: النَّاسُ فِي الدُّنْيَا عَامِلَانِ عَامِلٌ فِي الدُّنْيَا لِلدُّنْيَا قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْيَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ يَخْشَى عَلَى مَنْ يَخْلُفُ الْفَقْرَ وَ يَأْمَنُهُ عَلَى نَفْسِهِ فَيُفْنِي عُمُرَهُ‏ فِي مَنْفَعَةِ غَيْرِهِ وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِي الدُّنْيَا لِمَا بَعْدَهَا فَجَاءَهُ الَّذِي لَهُ مِنَ الدُّنْيَا بِغَيْرِ عَمَلٍ فَأَحْرَزَ الْحَظَّيْنِ مَعاً وَ مَلَكَ الدَّارَيْنِ جَمِيعاً فَأَصْبَحَ وَجِيهاً عِنْدَ اللَّهِ لَا يَسْأَلُ اللَّهَ شَيْئاً فَيَمْنَعَهُ‏. (نهج البلاغه حکمت  269)

مردم در دنیا دو دسته اند: کسی که در دنیا برای دنیا کار می‌کند. دنیای او، وی را از آخرتش مشغول کرده. او بر بازماندگان نسبت به فقر می‌ترسد درحالی که خود را ایمن می‌داند. پس عمرش به سود دیگری از دست می‌رود. و دیگری کسی که در دنیا برای آخرت کار می‌کند. پس آنچه از دنیا قسمت اوست، بدون کار کردن به او می‌رسد، پس سود دنیا و آخرت را با هم به دست می‌آورد و مالک خانه‌ی دنیا و آخرت می‌شود. پس در نزد خداوند آبرومند شده و از خداوند چیزی را نمی‌خواهد که آن دریغ شود.

 

10- عوامل طول عمر

1-10- دعای بر فرج امام زمان علیه السلام

رُوِيَ‏ أَنَّ مَنْ دَعَا بِهَذَا الدُّعَاءِ عَقِيبَ كُلِّ فَرِيضَةٍ وَ وَاظَبَ عَلَى ذَلِكَ عَاشَ حَتَّى يَمَلَّ الْحَيَاةَ وَ يَتَشَرَّفَ بِلِقَاءِ صَاحِبِ الْأَمْرِ عَجَّلَ اللَّهُ فَرَجَهُ وَ هُوَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اللَّهُمَّ إِنَّ رَسُولَكَ الصَّادِقَ الْمُصَدَّقَ صَلَوَاتُكَ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ إِنَّكَ قُلْتَ مَا تَرَدَّدْتُ فِي شَيْ‏ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي فِي قَبْضِ رُوحِ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَنَا أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَجِّلْ لِأَوْلِيَائِكَ الْفَرَجَ وَ النَّصْرَ وَ الْعَافِيَةَ وَ لَا تَسُوؤُنِي‏ فِي‏ نَفْسِي‏ وَ لَا فِي‏ فُلَانٍ‏ قَالَ وَ تَذْكُرُ مَنْ شِئْتَ. (مكارم الأخلاق ص 284)

روایت است که هر که اين دعا را پس از هر نماز واجب بخواند و بر آن مواظبت کند، آنقدر زنده خواهد ماند که از زندگانی سير و ملول شود و به ديدار حضرت صاحب الزمان – عجّل اللَّه فرجه الشريف – مشرّف گردد. دعا چنين است:

خدایا! بر محمد و خاندان او درود فرست. خدایا! به راستیِ فرستاده ات- که درودهایت بر او بر خاندانش باد- که راستگو  و تصدیق شده (از سوی تو) است، فرمود: به یقین تو فرمودی: در هیچ کاری به این اندازه دچار تردّد نمی شوم که در گرفتن جان بنده‌ی مؤمنم دچار تردّد می شوم. او مرگ را ناخوش می دارد و من ناخشنودی او را (ناخوش می‌دارم). خدایا! پس بر محمد و خاندان او درود فرست و برای اولیایت گشایش، یاری و عافیت را زود برسان. و مرا در حقّ خودم و در حقّ فلانی (=نام فرد مورد نظر را ببر) بدحال و ناخوش مکن. (در روایت) گفته شده: و هر کس را که می خواهی نام می‌بری.

 

10-2- با وضو بودن

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ ‏يَا أَنَسُ أَكْثِرْ مِنَ الطَّهُورِ يَزِيدُ اللَّهُ فِي عُمُرِكَ‏ وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ عَلَى طَهَارَةٍ فَافْعَلْ فَإِنَّكَ تَكُونُ إِذَا مِتَّ عَلَى طَهَارَةٍ شَهِيداً. (بحار الأنوار ج ‏77 ص 304)

ای انس! بر طهارات خود بیفزای تا خداوند بر طول عمرت بیفزاید، و اگر توانستی شب و روز با طهارت باشی، این کار را انجام بده، زیرا اگر در حال وضو از دنیا بروی، شهید خواهی بود.

 

10-3- خواندن نماز شب

قَالَ الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ)‏ عَلَيْكُمْ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ فَمَا مِنْ عَبْدٍ يَقُومُ آخِرَ اللَّيْلِ فَيُصَلِّي ثَمَانَ رَكَعَاتٍ وَ رَكْعَتَيِ الشَّفْعِ وَ رَكْعَةَ الْوَتْرِ وَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ فِي قُنُوتِهِ سَبْعِينَ مَرَّةً إِلَّا أُجِيرَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَ مِنْ عَذَابِ النَّارِ وَ مُدَّ لَهُ فِي عُمُرِهِ‏ وَ وُسِّعَ عَلَيْهِ فِي مَعِيشَتِهِ… (بحار الأنوار ج ‏84 ص 161)

خواندن نماز شب را بر خود لازم بدانید، زیرا هر بنده مؤمنی که هشت رکعت نماز شب و دو رکعت نماز شَفع و یک رکعت نماز وَتر بخواند و در قنوت وتر هفتاد مرتبه استغفار کند، خداوند او را از عذاب قبر و از عذاب آتش نجات می‌دهد و عمرش را در دنیا طولانی می‌کند و در زندگی به او وسعت و گشایش می‌دهد.

 

10-4- نیکوکاری و صدقه

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْبِرُّ وَ صَدَقَةُ السِّرِّ يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَ يَزِيدَانِ فِي الْعُمُرِ وَ يَدْفَعَانِ عَنْ سَبْعِينَ مِيتَةَ سَوْءٍ. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 81)

نیکی و صدقه‌ی نهانی، فقر را از میان می­‌برند، و بر عمر می‌­افزایند، و جلوی هفتاد مرگ بد را می­‌گیرند.

 

10-5- رسیدگی و مراقبت از والدین

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ الْعَبْدَ لَيَكُونُ‏ بَارّاً بِوَالِدَيْهِ‏ فِي حَيَاتِهِمَا ثُمَّ يَمُوتَانِ فَلَا يَقْضِي عَنْهُمَا دَيْنَهُمَا وَ لَا يَسْتَغْفِرُ لَهُمَا فَيَكْتُبُهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَاقّاً وَ إِنَّهُ لَيَكُونُ عَاقّاً لَهُمَا فِي حَيَاتِهِمَا غَيْرَ بَارٍّ بِهِمَا فَإِذَا مَاتَا قَضَى دَيْنَهُمَا وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمَا فَيَكْتُبُهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَارّاً. (بحار الأنوار ج‏71 ص59)

همانا بنده‌ی خدا با والدینش در حیات آنها خوش­رفتار است. سپس آنها می­‌میرند و او دِینشان را نمی­‌پردازد و برایشان آمرزش نمی­‌خواهد. خدای عزیز و بلندمرتبه او را عاق می­‌نویسد؛ و چه بسا در زندگیِ آنان عاق باشد و به آنها نیکی نکند و زمانی که مُردند، دِین ایشان را می‌­دهد و برای آنها آمرزش می­‌خواهد؛ آنگاه خدای عزیز و بلندمرتبه ، او را از جمله احسان کنندگان می‌نویسد.

 

حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ: كُنَّا عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) وَ فِينَا مُيَسِّرٌ فَذَكَرَ وَاصِلَةَ الْقَرَابَةِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَا مُيَسِّرُ قَدْ حَضَرَ أَجَلُكَ غَيْرَ مَرَّةٍ وَ لَا مَرَّتَيْنِ كُلَّ ذَلِكَ يُؤَخِّرُ اللَّهُ أَجَلَكَ لِصِلَتِكَ قَرَابَتَكَ وَ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ أَنْ يُزَادَ فِي عُمُرِكَ‏ فَبَرَّ شَيْخَيْكَ يَعْنِي أَبَوَيْهِ. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 84)

حنان بن سدیر: ما در حضور امام صادق (علیه السلام) بودیم و مُیسّر نیز در میان ما بود. از صله‌ی خویشان سخن به میان آمد و آن حضرت فرمود: ای میسّر! تاکنون چندین بار مرگت دررسیده و هر بار به سبب صله­ رحم تو، عقب افتاده است. اگر می‌­خواهی که به عمرت افزوده شود، به دو پیر خود احسان کن. (یعنی پدر و مادرش)

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ يَزِيدَ اللَّهُ فِي عُمُرِكَ فَسُرَّ أَبَوَيْكَ. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 81)

اگر می­‌خواهی خدا بر عمرت بیفزاید، پدر و مادرت را شاد کن.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُمَدَّ لَهُ فِي عُمُرِهِ‏ وَ يُبْسَطَ فِي رِزْقِهِ فَلْيَصِلْ أَبَوَيْهِ فَإِنَّ صِلَتَهُمَا طَاعَةُ اللَّهِ وَ لْيَصِلْ ذَا رَحِمِهِ. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 85)

هر کس می­‌خواهد از درازی عمر و فراوانی روزی شاد شود­، باید با پدر و مادر رفت و آمد کند؛ زیرا صله به آنها طاعت خدا است، و باید با خویشان صله­ رحم به جا بیاورد.

 

10-6- صله رحم

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ إِنَّ الْمَرْءَ لَيَصِلُ رَحِمَهُ وَ مَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِهِ‏ إِلَّا ثَلَاثُ سِنِينَ فَيَمُدُّهَا اللَّهُ إِلَى ثَلَاثٍ وَ ثَلَاثِينَ سَنَةً… (بحار الأنوار ج ‏5 ص 141)

انسان صله رحم می­‌کند در حالی که سه سال از عمرش باقی مانده است، و خداوند [به سبب این صله رحم، باقی­مانده] عمرش را به سی و سه سال افزایش می­‌دهد…

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ ‏ صِلَةُ الرَّحِمِ تَزِيدُ فِي الْعُمُرِ… (بحار الأنوار ج‏ 71 ص 94)

صله ­رحم بر عمر می­‌افزاید…

 

10-7- رسیدگی به خانواده

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ مَنْ حَسُنَ بِرُّهُ بِأَهْلِ بَيْتِهِ زِيدَ فِي عُمُرِهِ‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 209)

و هر کس نسبت به خانواده‌ی خود نیکوکار باشد، عمرش زیاد می‌شود .

 

10-8- عفو و گذشت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ وَ مَنْ كَثُرَ عَفْوُهُ مُدَّ فِي عُمُرِهِ‏… (بحار الأنوار ج ‏72 ص 359)

و هر کس بسیار گذشت کند، عمرش دراز می‌شود…

 

10-9- ناخن گرفتن در جمعه

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ وَ مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ يَزِيدُ فِي عُمُرِهِ‏ وَ مَالِهِ… (بحار الأنوار ج‏ 73 ص 124)

و هر که روز جمعه ناخن هایش را بگیرد، عمر و مالش افزون گردد.

 

10-10- شستن دست ها قبل از غذا

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اغْسِلُوا أَيْدِيَكُمْ قَبْلَ الطَّعَامِ وَ بَعْدَهُ فَإِنَّهُ يَنْفِي الْفَقْرَ وَ يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ. (بحار الأنوار ج ‏63 ص 356)

دست‌هایتان را قبل از غذا و بعد از آن بشویید، چرا که فقر را از بین می‌برد و عمر را می‌افزاید.

 

10-11- احترام به سالمندان، قطع نکردن درخت بدون دلیل و حفظ تندرستی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ وَ مِمَّا يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ تَرْكُ الْأَذَى وَ تَوْقِيرُ الشُّيُوخِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ أَنْ يُحْتَرَزَ عَنْ قَطْعِ الْأَشْجَارِ الرَّطْبَةِ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ وَ حِفْظُ الصِّحَّةِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 319)

و از آنچه به عمر افزاید، آزار نکردن و احترام سالمندان است، و صله رحم و دوری از بریدن درختانِ تَر، مگر در حال ضرورت، و کامل وضوی گرفتن و حفظ تندرستی.

 

11- عوامل کوتاه شدن عمر

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏‏ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُنْسِئَ اللَّهُ لَهُ فِي أَجَلِهِ وَ أَنْ يَتَمَتَّعَ بِمَا خَوَّلَهُ اللَّهُ فَلْيَخْلُفْنِي فِي أَهْلِي خِلَافَةً حَسَنَةً فَإِنَّهُ مَنْ لَمْ يَخْلُفْنِي فِيهِمْ بَتَكَ‏ اللَّهُ عُمُرَهُ‏ وَ وَرَدَ عَلَيَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُسْوَدّاً وَجْهُهُ‏. (بحار الأنوار ج‏ 23 ص 116)

هر کس مایل است خدا اجل او را به دست فراموشی سپارد و او را از نعمت‌هایی که به او ارزانی داشته است، بهره‌مند کند، رفتار خوبی با اهل بیت من داشته باشد. هر کس شرط احترام آنها را نگه ندارد، خدا عمرش را کوتاه می کند و در روز قیامت با چهره‌ای سیاه وارد بر من می شود.

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏‏ …إِنَّ الْمَرْءَ لَيَقْطَعُ رَحِمَهُ وَ قَدْ بَقِيَ مِنْ عُمُرِهِ‏ ثَلَاثٌ وَ ثَلَاثُونَ سَنَةً فَيَقْصِرُهَا اللَّهُ إِلَى ثَلَاثِ سِنِينَ أَوْ أَدْنَى. (بحار الأنوار ج ‏5 ص141)

…و انسان قطع رحم می­‌کند در حالی که سی و سه سال از عمرش باقی مانده است، و خداوند [به سبب این قطع رحم، باقی­مانده ی] عمرش را به سه سال یا کمتر کاهش می­‌دهد.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ الزِّنَا يُسَوِّدُ الْوَجْهَ وَ يُورِثُ الْفَقْرَ وَ يَبْتُرُ الْعُمُرَ وَ يَقْطَعُ الرِّزْقَ وَ يَذْهَبُ بِالْبَهَاءِ وَ يُقَرِّبُ السَّخَطَ وَ صَاحِبُهُ مَخْذُولٌ مَشْئُومٌ. (بحار الأنوار ج ‏76 ص 28)

زنا، صورت را سیاه می‌کند، فقر را به ارث می‌گذارد، عمر را کوتاه می‌کند، روزی را قطع می‌کند و انسان را بی‌ارزش می کند. غضب خدا را نزدیک می سازد و زناکار خوار و بدبخت است.

 

12- دعای طول عمر

12-1- دعا برای طول عمر امام زمان علیه السلام

أَنَّ الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ) كَانَ يَأْمُرُ بِالدُّعَاءِ لِصَاحِبِ الْأَمْرِ بِهَذَا …

اللَّهُمَّ …أَمِتْ بِهِ الْجَوْرَ وَ أَظْهِرْ بِهِ الْعَدْلَ وَ زَيِّنْ بِطُولِ‏ بَقَائِهِ‏ الْأَرْضَ وَ أَيِّدْهُ بِالنَّصْر… (بحار الأنوار ج ‏92 ص330)

حضرت رضا (علیه السلام) این‌چنین برای حضرت صاحب أمر دعا می‌­فرمود:

… خداوندا! به واسطه­‌ی  او … ظلم را بمیران و عدل را به سبب او آشکار کن و زمین را با ماندگاری طولانی‌­اش، زینت‌بخش و او را به یاوری­‌ات، تایید فرما…

 

12-2- دعای طول عمر برای خود و دیگران

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَقُولُ‏ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُنْسِئَ اللَّهُ فِي عُمُرِهِ‏ وَ يَنْصُرَهُ عَلَى عَدُوِّهِ وَ يَقِيَهُ مِيتَةَ السَّوْءِ فَلْيُوَاظِبْ عَلَى هَذَا الدُّعَاءِ بُكْرَةً وَ عَشِيَّةً- سُبْحَانَ اللَّهِ مِلْ‏ءَ الْمِيزَانِ وَ مُنْتَهَى الْعِلْمِ وَ مَبْلَغَ الرِّضَا وَ زِنَةَ الْعَرْشِ وَ سَعَةَ الْكُرْسِيِّ ثَلَاثاً ثُمَّ يَقُولُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ كَذَلِكَ‏. (بحار الأنوار ج ‏83 ص 160)

از پیامبر (صلی الله علیه و آله) شنیدم می‌­فرمود: هر کس خوش دارد که خدا عمرش را بیشتر قرار دهد، و او را در برابر دشمنش یاری رساند، و از بد مردن نگاه دارد، پس صبح و شام بر این دعا مواظبت کند؛ سه مرتبه بگوید: سُبْحَانَ اللَّهِ مِلْ‏ءَ الْمِيزَانِ وَ مُنْتَهَى الْعِلْمِ وَ مَبْلَغَ الرِّضَا وَ زِنَةَ الْعَرْشِ وَ سَعَةَ الْكُرْسِيِّ : (خدا، به گنجایش میزان، و نهایت علم، و بیشترین خشنودی، و هم وزن عرش، و وسعت کرسی، منزه است.) و همین طور بگوید: وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ  (و ستایش مخصوص خداست، و هیچ خدایی جز او وجود ندارد، و خدا بزرگ‌­تر است.)

 

جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: دَخَلَ رَجُلٌ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَقَالَ لَهُ يَا سَيِّدِي عَلَتْ سِنِّي وَ مَاتَ أَقَارِبِي وَ إِنِّي خَائِفٌ أَنْ يُدْرِكَنِي الْمَوْتُ وَ لَيْسَ لِي مَنْ آنَسُ بِهِ وَ أَرْجِعُ إِلَيْهِ فَقَالَ لِي مِنْ إِخْوَانِكَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ هُوَ أَقْرَبُ نَسَباً أَوْ سَبَباً وَ أُنْسُكَ بِهِ خَيْرٌ مِنْ أُنْسِكَ بِقَرِيبٍ وَ مَعَ‏ هَذَا فَعَلَيْكَ بِالدُّعَاءِ وَ أَنْ تَقُولَ فِي عَقِيبِ كُلِّ فَرِيضَةٍ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اللَّهُمَّ إِنَّ الصَّادِقَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ إِنَّكَ قُلْتَ مَا تَرَدَّدْتُ فِي شَيْ‏ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي فِي قَبْضِ رُوحِ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَجِّلْ لِوَلِيِّكَ الْفَرَجَ وَ الْعَافِيَةَ وَ النَّصْرَ وَ لَا تَسُؤْنِي‏ فِي‏ نَفْسِي‏ وَ لَا فِي‏ أَحَدٍ مِنْ‏ أَحِبَّتِي‏. (فلاح السائل ص 167)

جمیل دراج: مردی خدمت امام صادق (علیه‌السلام) آمد و گفت: ای مولای من! سنّ و سالم بالا رفته و خویشانم مرده‌اند و مونسی ندارم، می‌ترسم مرا هم مرگ دریابد.
حضرت فرمود: برادران مؤمن صالح برای اُنس گرفتن از نزدیکان بهترند و اگر طولانی شدن عمر خود و خویشان و دوستان را خواهی این دعا را پس از هر نماز بخوان:

اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ اَللّهُمَّ اِنَّ الصّادِقَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قالَ اِنَّكَ قُلْتَ ما تَرَدَّدْتُ فى شَىْءٍ أَنَا فاعِلُهُ كَتَرَدُّدى فى قَبْضِ رُوحِ عَبْدِىَ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَاَكْرَهُ مَسآئَتَهُ اَللّهُمَّ فَصَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجَّلْ لِوَلِيِّكَ الْفَرَجَ وَالْعافِيَةَ وَالنَّصْرَ وَ لا تَسُؤْنى فى نَفْسى وَ لا فى اَحَدٍ مِنْ اَحِبَّتى.

خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، خدایا! به راستی که حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: در هیچ کاری از کارهایم که کننده‌ی آن بودم، بی‌رغبت نبودم چون بی‌رغبتی‌ام در قبض روح بنده‌ی مؤمنم درحالی‌که او مرگ را خوش ندارد و من هم رنجاندن او را خوش ندارم، خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و برای ولی‌ات گشایش و عافیت و یاری را نزدیک گردان و درباره‌ی خودم و احدی از دوستانم بدی قرار مده.

 

12-3- دعای طول عمر برای فرزندان

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِلَهِي امْدُدْ لِي فِي أَعْمَارِهِمْ ، وَ زِدْ لِي فِي آجَالِهِمْ ، وَ رَبِّ لِي صَغِيرَهُمْ ، وَ قَوِّ لِي ضَعِيفَهُمْ ، وَ أَصِحَّ لِي أَبْدَانَهُمْ وَ أَدْيَانَهُمْ وَ أَخْلَاقَهُمْ ، وَ عَافِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ وَ فِي جَوَارِحِهِمْ وَ فِي كُلِّ مَا عُنِيتُ بِهِ مِنْ أَمْرِهِمْ ، وَ أَدْرِرْ لِي وَ عَلَى يَدِي أَرْزَاقَهُمْ . (صحیفه سجادیه دعای 25)  

خدایا! عمر آنان را به سود من طولانی کن و مدّت زندگی آنها را به خاطر من بیفزا و خردسالشان را به نفع من تربیت کن و ناتوانشان را برای من نیرومند ساز و بدن‌ها و آیین‌ها و اخلاقشان را برایم به سلامت بدار و به آنها در جان و اعضا و هر کارشان ‌که به آن اهتمام دارم، سلامت همه جانبه عنایت کن؛ و برای من و به دست من، روزی آنان را فراوان فرما.