آداب صدقه دادن

چکیده

همانطور که از نام صدقه پیداست، این کار، نشان راستی انسان‌هاست. در آداب صدقه دادن، چگونگی این کار و آثار آن از زبان قرآن و احادیث ذکر شده است. صدقه دادن موجب پاکیزگی قلب انسان است که با این کار وابستگی خود را به خداوند متعال اعلام می‌دارد و شامل جهش مالی و همه‌ی کارهای نیک است

 

1- اهمیت صدقه

اَللهُ تَعَالی: وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَ ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ. (بقره/ 270)

و هر نفقه ای(چیزی) را که انفاق کنید، یا هر نذری را که عهد کرده‌اید، به طور قطع  خداوند آن را می‌داند، و برای ستمکاران هیچ یاوری نیست.

 

اَللهُ تَعَالی: وَ ما ذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَ كانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً. (نساء/ 39)

و اگر به خداوند و روز بازپسین ایمان می‌آوردند، و از آنچه خداوند به آنان روزی داده، انفاق می‌کردند، چه زیانی برایشان داشت؟ و  خداوند همواره به [کارِ] آنان داناست.

 

اَللهُ تَعَالی:  وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ‏. (بقره/۳)

و از آنچه روزی شان داده ایم، (در راه خدا) انفاق می‌کنند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ خَيْرُ مَالِ الْمَرْءِ وَ ذَخَائِرِهِ الصَّدَقَةُ . (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 121)

بهترین اموال و گنجینه‌های انسان، صدقه است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:الْأَيْدِي ثَلَاثَةٌ فَيَدُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْعُلْيَا وَ يَدُ الْمُعْطِي الَّتِي تَلِيهَا وَ يَدُ السَّائِلِ السُّفْلَى فَأَعْطِ الْفَضْلَ وَ لَا تُعْجِزْ نَفْسَكَ‏ . (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 119 )

دست‌ها سه گونه است: دست خدای عزیز و بلندمرتبه بالا است و دست دهنده پس از آن است و دست سائل پایین است؛ پس بخشش کن و دست بسته مباش.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: تَصَدَّقُوا وَ لَوْ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ وَ لَوْ بِبَعْضِ صَاعٍ وَ لَوْ بِقَبْضَةٍ وَ لَوْ بِبَعْضِ قَبْضَةٍ وَ لَوْ بِتَمْرَةٍ وَ لَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ لَيِّنَةٍ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَاقٍ اللَّهَ فَقَائِلٌ لَهُ أَ لَمْ أَفْعَلْ بِكَ أَ لَمْ أَجْعَلْكَ سَمِيعاً بَصِيراً أَ لَمْ أَجْعَلْ لَكَ مَالًا وَ وَلَداً فَيَقُولُ بَلَى فَيَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَانْظُرْ مَا قَدَّمْتَ لِنَفْسِكَ قَالَ فَيَنْظُرُ قُدَّامَهُ وَ خَلْفَهُ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ فَلَا يَجِدُ شَيْئاً يَقِي بِهِ وَجْهَهُ مِنَ النَّارِ. (كافی  ج ‏4 ص 5)
صدقه بدهيد گرچه آن مال را كه صدقه مى‌دهيد يك صاع (سه كيلو) خرما باشد، يا كمتر از صاع باشد، يا يك مشت خرما باشد، يا كمتر از آن يك مشت خرما باشد، يا كمتر از آن يك دانه خرما باشد، يا كمتر از آن، پاره ای از خرما باشد و هركه توان مالى ندارد با سخن ملايم با فقير برخورد كند، زيرا كه يكى از شما روز قيامت خدا را ملاقات خواهد كرد و به او گفته خواهد شد: آيا درباره‌ی  تو كارهايى را انجام ندادم‌؟ آيا تو را گوش شنوا و چشم بينا قرار ندادم‌؟ آيا براى تو مال و فرزندى قرار ندادم‌؟ عرض مى‌كند: بلی. خداوند بزرگ و برتر مى‌فرمايد: بنگر كه براى خود چه‌ چيزى فرستاده‌اى‌؟!  فرمود: بنده به جلو، پشت سر و طرف راست و چپ خود نگاه مى‌كند، چيزى كه او را از آتش نگاه دارد، نمى‌بيند.

 

2- آداب صدقه

اَللهُ تَعَالی: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ يُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَ ما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ‏. (بقره/ 270- 274)

اگر صدقه‌ها را آشکار کنید، این، کارِ خوبی است، و اگر آن را پنهان دارید و به مستمندان بدهید، این برای شما بهتر است و بخشی از گناهانتان را می زداید، و خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است. هدایتِ آنان بر عهده تو نیست، بلکه خدا هر که را بخواهد هدایت می‌کند، و هر مالی که انفاق کنید، به سود خود شماست، و [لی] جز برای طلب خشنودیِ خدا انفاق مکنید، و هر مالی را که انفاق کنید [پاداشِ آن] به طور کامل به شما داده خواهد شد و ستمی بر شما نخواهد رفت. [این صدقات] برای آن [دسته از] نیازمندانی است که در راه خدا فرو مانده‌اند، و نمی‌توانند [برای تأمین هزینه زندگی] در زمین سفر کنند. از شدّت خویشتن داری، فرد بی‌اطلاع، آنان را توانگر می‌پندارد. آن­ها را از سیمایشان می‌شناسی. با اصرار، [چیزی] از مردم نمی‌خواهند. و هر مالی [به آنان] انفاق کنید، قطعاً خدا از آن آگاه است. کسانی که اموال خود را شب و روز، و نهان و آشکارا، انفاق می‌کنند، پاداش آنان نزد پروردگارشان برای آنان خواهد بود و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

 

اَللهُ تَعَالی: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْ‏ءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ‏.  (آل عمران/ 92)

هرگز به نیکوکاری نخواهید رسید، تا از آنچه دوست دارید انفاق کنید و از هر چه انفاق کنید، همانا بدرستی خدا بدان داناست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا نَاوَلْتُمُ السَّائِلَ فَلْيَرُدَّ الَّذِي يُنَاوِلُهُ يَدَهُ إِلَى فِيهِ فَيُقَبِّلَهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَأْخُذُهَا قَبْلَ أَنْ تَقَعَ فِي يَدِ السَّائِلِ فَإِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مَا تَقَعُ صَدَقَةُ الْمُؤْمِنِ فِي يَدِ السَّائِلِ حَتَّى تَقَعَ فِي يَدِ اللَّهِ تَعَالَى ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ { أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ‏.}  (توبه/104) (بحار الأنوار ج ‏93 ص 134)

وقتی به فقیری چیزی می دهید، کسی که داده، دست خود را به طرف دهان خویش برده آن را ببوسد، چون قبل از اینکه صدقه در دست سائل قرار گیرد، خدای عزیز و بلندمرتبه آن را تحویل می‌گیرد؛ چرا که او تحویل گیرنده صدقات است. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: صدقه‌ای که مؤمن آن را می‌دهد، قبل از اینکه در دست فقیر واقع شود، در دست خداوند متعال قرار می‌گیرد. سپس حضرت این آیه را تلاوت فرمود: { آیا ندانسته‌اند که تنها خداست که از بندگانش توبه را می‌پذیرد و صدقات را می‌گیرد، و خداست که خود توبه‌پذیر مهربان است؟ }

 

2-1- صدقه از مال پاکیزه

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ أَمَّا قَوْلُه‏ { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ. } (بقره/۲۶۷) فَإِنَّهُ كَانَ سَبَبُ نُزُولِهَا أَنَّ قَوْماً كَانُوا إِذَا صَرَمُوا النَّخْلَ عَمَدُوا إِلَى أَرْذَلِ تُمُورِهِمْ فَيَتَصَدَّقُونَ بِهَا فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ‏ { وَ لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ‏. } (بقره/۲۶۷)  أَيْ أَنْتُمْ لَوْ دُفِعَ ذَلِكَ إِلَيْكُمْ لَمْ تَأْخُذُوهُ‏ . (تفسير قمی ج‏1 ص 92)

و اما سخن خداوند : { ای کسانی که ایمان آورده اید، از چیزهای پاکیزه ای که به دست آورده‌اید، و از آنچه برای شما از زمین برآورده ایم، انفاق کنید، و در پی ناپاکِ آن نروید که [از آن] انفاق کنید، در حالی که آن را [اگر به خودتان می دادند] جز با چشم پوشی [و بی میلی] نسبت به آن، نمی‌گرفتید.} سبب نزول این آیه این بود که گروهی از مردم پس از آنکه خرمای نخل را چیدند، بدترین نوع خرمایشان را گرفته و از آن صدقه می‌دادند. پس خداوند آن­ها را از این کار نهی کرد و فرمود: {و در پی ناپاکِ آن نروید که [از آن] انفاق کنید، در حالی که آن را [اگر به خودتان می‌دادند] جز با چشم پوشی [و بی میلی] نسبت به آن، نمی‌گرفتید.} یعنی اگر این نوع خرما به شما داده می‌شد، نمی­‌گرفتید.

 

2-2- صدقه با دست خود

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الصَّدَقَةُ بِالْيَدِ تَدْفَعُ مِيتَةَ السَّوْءِ وَ تَدْفَعُ سَبْعِينَ نَوْعاً مِنْ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ وَ تُفَكُّ عَنْ لَحْيَيْ سَبْعِينَ شَيْطَاناً كُلُّهُمْ يَأْمُرُهُ أَنْ لَا يَفْعَلَ‏. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 179)

با دست خود صدقه دادن، مرگ بد و هفتاد نوع بلا را دور می‌سازد، و او را از وسوسه‌های هفتاد شیطان که همگی به او دستور می‌دهند که این کار را مکن، می‌رهاند.

 

2-3- برخورد شایسته با نیازمند

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ فِيمَا نَاجَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَى (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ يَا مُوسَى‏ أَكْرِمِ‏ السَّائِلَ‏  بِبَذْلٍ يَسِيرٍ أَوْ بِرَدٍّ جَمِيلٍ إِنَّهُ يَأْتِيكَ مَنْ لَيْسَ بِإِنْسٍ وَ لَا جَانٍّ مَلَائِكَةٌ مِنْ مَلَائِكَةِ الرَّحْمَنِ يَبْلُونَك‏  فِيمَا خَوَّلْتُكَ وَ يَسْأَلُونَكَ فِيمَا نَوَّلْتُكَ فَانْظُرْ كَيْفَ أَنْتَ صَانِعٌ يَا ابْنَ عِمْرَانَ‏ .(بحار الأنوار ج ‏56 ص 190)

در ضمن مناجات موسی (علیه السّلام) با خدای عزیز و بلندمرتبه این بود که خدا به او فرمود: ای موسی، سائل را گرامی بدار [اگر برایت مقدور نیست] با بخششی اندک یا [اگر هیچ نداری] به نیکی او را رد کن. همانا نزد تو کسی می ­آید که نه آدمی است و نه جنّ، بلکه فرشتگانی از فرشته‌های خدا هستند تا آزمایشت کنند در آنچه من به تو دادم و آنچه را من به تو بخشیدم از تو می­ خواهند ، مراقب باش چه می کنی ای پسر عمران!

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:  لَا تَقْطَعُوا عَلَى السَّائِلِ مَسْأَلَتَهُ وَ دَعُوهُ يَشْكُو بَثَّهُ وَ يُخْبِرُ بِحَالِهِ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 171)

سخن سائل و نیازمند را قطع نکنید، بگذارید ناراحتی خود را بیان کند و از وضع خویش شما را آگاه گرداند.

 

2-4- رد نکردن نیازمند

 اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْفَقِيرُ هَدِيَّةُ اللَّهِ إِلَى الْغَنِيِّ فَإِنْ قَضَى حَاجَتَهُ فَقَدْ قَبِلَ هَدِيَّةَ اللَّهِ وَ إِنْ لَمْ يَقْضِ حَاجَتَهُ فَقَدْ رَدَّ هَدِيَّةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 170)

فقیر، هدیه خداوند به ثروتمند است. پس اگر نیازش را برطرف کند، هدیه‌ی خداوند را قبول کرده و اگر نیازش را برطرف نکند، بی‌تردید هدیه‌ی خدای عزیز و بلندمرتبه را رد کرده است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:  إِذَا طَرَقَكُمْ سَائِلٌ ذَكَرَ اللَّهَ‏ فَلَا تَرُدُّوهُ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 170)

هر وقت گدایی، در خانه‌ی شما را کوبید و یاد خدا کرد، مبادا ردّش کنید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: السَّائِلُ رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ فَمَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَى اللَّهَ وَ مَنْ رَدَّهُ فَقَدْ رَدَّ اللَّه‏. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 25)

شخص گدا و فقیر، فرستاده‌ی پروردگار جهانیان است. هر کس به او چیزی ببخشد، در حقیقت به خداوند بخشیده است و هر کس دست ردّ بر سینه او بزند، خداوند را رد کرده است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا مَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ‏ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سَائِلًا قَطُّ إِنْ‏ كَانَ‏ عِنْدَهُ‏ أَعْطَى‏ وَ إِلَّا قَالَ يَأْتِي اللَّهُ بِهِ‏ . (بحار الأنوار ج ‏16 ص 269)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هیچگاه نیازمندی را رد نکرد، اگر داشت به او می­ داد و اگر نداشت، می‌­فرمود: خداوند خواسته‌ات را برآورد.

 

2-5- احترام به صدقه دهنده

اَللهُ تَعَالی: الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ. (توبه/ 79)

کسانی که بر مؤمنانی که [افزون بر صدقه واجب]، از روی میل، صدقات [مستحبّ نیز] می‌دهند، عیب می‌گیرند، و [همچنین] از کسانی که [در انفاق] جز به اندازه‌ی توانشان نمی‌یابند، [عیب‌جویی می‌کنند] و آنان را به ریشخند می‌گیرند (آنان را مسخره می‌کنند)، [بدانند که] خدا آنان را به ریشخند می‌گیرد(خداوند مسخره‌شان خواهد کرد) و برای ایشان عذابی پر درد خواهد بود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَيَاسِيرُ شِيعَتِنَا أُمَنَاءُ عَلَى مَحَاوِيجِهِمْ فَاحْفَظُونَا فِيهِمْ يَحْفَظْكُمُ اللَّهُ. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 131)

ثروتمندان شیعه‌ی ما، امنا و کارگزاران ما در کار نیازمندان شیعیانند؛ پس جایگاه ما را در آنان حفظ کنید تا خداوند حافظ شما باشد.

 

 2-6- نگاه به نیازمند

وَ بَاعَ عَلِيٌّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) حَدِيقَتَهُ الَّتِي غَرَسَهَا لَهُ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وَ سَقَاهَا هُوَ بِيَدِهِ بِاثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ رَاحَ إِلَى عِيَالِهِ وَ قَدْ تَصَدَّقَ بِأَجْمَعِهَا فَقَالَتْ لَهُ فَاطِمَةُ (عَلَيْها سَلَامُ) تَعْلَمُ أَنَّ لَنَا أَيَّاماً لَمْ نَذُقْ فِيهَا طَعَاماً وَ قَدْ بَلَغَ بِنَا الْجُوعُ وَ مَا أَظُنُّكَ إِلَّا كَأَحَدِنَا فَهَلَّا تَرَكْتَ لَنَا مِنْ ذَلِكَ قُوتاً فَقَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَنَعَنِي مِنْ ذَلِكِ وُجُوهٌ أَشْفَقْتُ أَنْ أَرَى عَلَيْهَا ذُلَّ السُّؤَالِ‏. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 136)

علی (علیه السلام) باغی را که پیامبر (صلی الله علیه و آله) درختانش را برای او کاشته و خود به دست خویش آن را آب داده بود، به دوازده هزار درهم فروخت. هنگامی به خانه بازگشت که همه آن پول را در راه خدا انفاق کرده بود. فاطمه (علیها سلام) به ایشان فرمود: می‌دانی که چند روز است ما مزه خوراک را نچشیدیم و سخت گرسنه‌ایم، تو خود نیز چون مایی، پس چرا از آن پول به اندازه‌ی غذایی برای ما نگاه نداشتی؟ فرمود: چهره‌هایی مرا از نگهداشتن بازداشت که دلم نیامد خواری سؤال را بر آن­ها ببینم!

 

3- مستحقّان صدقه

اَللهُ تَعَالی: وَ آتَى الْمالَ عَلى‏ حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّائِلِينَ وَ فِي الرِّقابِ.‏ (بقره/ 177)

و مال [خود] را با وجودِ دوست داشتنش، به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان و گدایان و در [راهِ آزاد کردن] بندگان صرف کند.

 

اَللهُ تَعَالی: وَ لا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى‏ وَ الْمَساكِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ‏. (نور/ 22)

و سرمایه‌داران و فراخ‌دولتان شما نباید از دادنِ [مال] به خویشاوندان و تهیدستان و مهاجران درراه خدا دریغ ورزند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: ابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ أُمَّكَ وَ أَبَاكَ وَ أُخْتَكَ وَ أَخَاكَ ثُمَّ أَدْنَاكَ فَأَدْنَاكَ وَ قَالَ لَا صَدَقَةَ وَ ذُو رَحِمٍ مُحْتَاجٌ‏ . (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 147)

در بخشش از خانواده‌ات شروع کن، (از آن کسی شروع کن که نان‌خور توست): مادرت، پدرت، خواهرت و برادرت، سپس نزدیک‌ترین کس به تو، پس نزدیک‌ترین کس به تو و فرمود: صدقه مورد قبول خداوند واقع نمی­‌شود درحالی که فامیل و خویشاوند محتاج باشد.

 

4- زمان‌های صدقه

 4-1- صدقه در روز

 اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَصَدَّقْ بِشَيْ‏ءٍ عِنْدَ الْبُكُورِ فَإِنَّ الْبَلَاءَ لَا يَتَخَطَّى الصَّدَقَةَ. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 129)

بامدادان صدقه بده که هرگز تیر بلا و گرفتاری از صدقه در نگذرد و به صاحب آن نرسد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ صَدَقَةَ النَّهَارِ تَمِيثُ الْخَطِيئَةَ كَمَا يَمِيثُ الْمَاءُ الْمِلْحَ. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 176 )

صدقه در روز، گناهان را ذوب می­‌کند، همان گونه که آب، نمک را ذوب می­‌کند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:  بَاكِرُوا بِالصَّدَقَةِ فَمَنْ بَاكَرَ بِهَا لَمْ يَتَخَطَّاهَ الدُّعاء. (عیون الاخبار ج 2  ص 62)

هر روز صبح قبل از هر چیز صدقه بدهید. هر کس صدقه بدهد دعایش مستجاب می‌گردد.

 

 4-2- صدقه در شب

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: صَدَقَةُ اللَّيْلِ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِ‏. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 180)

به هنگام شب، صدقه دادن موجب فرو نشاندن خشم خداوند است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الصَّدَقَةُ بِاللَّيْلِ تَدْفَعُ مِيتَةَ السَّوْءِ وَ تَدْفَعُ سَبْعِينَ نَوْعاً مِنَ الْبَلَاءِ. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 180)

دادن صدقه به هنگام شب، مُردن بد و هفتاد گونه بلا را دور می‌گرداند.

 

هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ : كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) إِذَا أَعْتَمَ‏ وَ ذَهَبَ مِنَ اللَّيْلِ شَطْرُهُ أَخَذَ جِرَاباً فِيهِ خُبْزٌ وَ لَحْمٌ وَ الدَّرَاهِمُ فَحَمَلَهُ عَلَى عُنُقِهِ ثُمَّ ذَهَبَ بِهِ إِلَى أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ فَقَسَمَهُ فِيهِمْ وَ لَا يَعْرِفُونَهُ فَلَمَّا مَضَى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَقَدُوا ذَلِكَ فَعَلِمُوا أَنَّهُ كَانَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ). (كافی  ج ‏4 ص 8)

چون هوا تاريك مى‏‌شد و مقدارى از شب مى‏‌گذشت، امام صادق (علیه السلام) انبانى را كه در آن نان و گوشت و پول بود بر دوش مى‌‏گذاشت و به در خانه نيازمندان مدينه مى‌رفت و آن را ميان ايشان پخش مى‌كرد، در صورتى كه او را نمى‌شناختند. پس هنگامى كه ایشان از دنيا رفتند و بخشش شبانه ایشان متوقف ماند، دانستند كه او امام صادق (علیه السلام) بوده است.

 

 4-3- صدقه در روز جمعه

 اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الصَّدَقَةَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ تُضَاعَفُ. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 174)

صدقه روز جمعه پاداشی دوچندان دارد.

 

أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ : صَلَّيْتُ مَعَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) الْفَجْرَ بِالْمَدِينَةِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَدَعَا مَوْلَاةً لَهُ يُقَالُ لَهَا وَشِيكَةُ فَقَالَ لَا يَقِفَنَّ عَلَى بَابِيَ الْيَوْمَ سَائِلٌ إِلَّا أَعْطَيْتُمُوهُ فَإِنَّ الْيَوْمَ الْجُمُعَةُ فَقُلْتُ لَيْسَ كُلُّ مَنْ يَسْأَلُ مُحِقّاً جُعِلْتُ فِدَاكَ فَقَالَ يَا ثَابِتُ أَخَافُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ مَنْ يَسْأَلُنَا مُحِقّاً فَلَا نُطْعِمَهُ وَ نَرُدَّهُ فَيَنْزِلَ بِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ مَا نَزَلَ بِيَعْقُوبَ وَ آلِهِ أَطْعِمُوهُمْ أَطْعِمُوهُمْ‏ . (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 174)

ابو حمزه ثمالی: همراه امام سجاد (علیه السلام) در صبح جمعه‌ای نماز را در مدینه خواندم. بعد از نماز، خادمه‌اش که وَشيكه نام داشت را صدا زد و به او فرمود: هر نیازمندی که امروز در خانه‌ی مرا زد، به او غذا بدهید، چرا که امروز روز جمعه است. من عرض کردم: فدایتان شوم، هر کس که گدایی می‌کند که مستحق نیست! فرمود: ای ثابت! می‌ترسم بعضی از اشخاصی که به گدایی به در خانه‌ی ما می‌آیند مستحق باشند و ما آنان را از خود برانیم و خانواده‌ی ما دچار همان مصیبتی شود که یعقوب و خانواده‌ی او به آن دچار شدند! بنابراین، به آنان غذا بدهید! به آنان غذا بدهید!

 

 ۴-۴- صدقه در ماه رمضان

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ تَصَدَّقَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ بِصَدَقَةٍ صَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ سَبْعِينَ نَوْعاً مِنَ الْبَلَاءِ. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 179)

کسی که در ماه رمضان صدقه دهد، خداوند هفتاد نوع بلا را از او دور می سازد.

 

4-5- صدقه در روز عرفه

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ : كَانَ أَبُو جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) إِذَا كَانَ يَوْمُ عَرَفَةَ لَمْ يَرُدَّ سَائِلًا . (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 179)

عبد اللَّه ابن سلیمان: وقتی روز عرفه فرا می‌رسید، امام محمد باقر (علیه السّلام) هیچ سائلی را رد نمی‌کرد .

 

5- چگونگی صدقه دادن

 5-1- صدقه به شکل آشکار و پنهان

اَللهُ تَعَالی:  وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً. (رعد/ 22)

و از آنچه روزیشان دادیم، نهان و آشکارا انفاق کردند.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْبِرُّ وَ صَدَقَةُ السِّرِّ يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَ يَزِيدَانِ فِي الْعُمُرِ وَ يَدْفَعَانِ عَنْ سَبْعِينَ مِيتَةَ سَوْءٍ. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 131)

نيكى و صدقه‌ی پنهانى، فقر و تهيدستى را نابود می‌کند و عمر را طولانى و هفتاد نوع مرگ بد را دفع می‌کند كه ساده‏‌ترين آنها مرگ سخت است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ إِلَى أَنْ قَالَ وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُذْهِبُ الْخَطِيئَةَ وَ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِيتَةَ السَّوْءِ وَ تَقِي مَصَارِعَ الْهَوَانِ‏. (بحار الأنوار  ج ‏93  ص 177)

بهترین و با ارزش‌­ترین چیزی که توسل کنندگان به آن توسل می­‌جویند عبارت است از: ایمان به خداوند ، … تا این سخن را فرمود: و صدقه‌ی پنهانی، چرا که آن، گناهان را از بین می­‌برد و خشم خداوند را فرو می­‌نشاند، و کارهای نیک که مرگ ناگوار و بد را دفع می‌کند و از افتادن درخواری، نگهداری می­‌کند.

 

 5-2 – صدقه دادن قبل از درخواست

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمَعْرُوفُ ابْتِدَاءٌ وَ أَمَّا مَنْ‏ أَعْطَيْتَهُ‏ بَعْدَ الْمَسْأَلَةِ فَإِنَّمَا كَافَيْتَهُ بِمَا بَذَلَ لَكَ مِنْ وَجْهِهِ يَبِيتُ لَيْلَتَهُ أَرِقاً مُتَمَلْمِلًا يَمْثُلُ بَيْنَ الرَّجَاءِ وَ الْيَأْسِ- لَا يَدْرِي أَيْنَ يَتَوَجَّهُ لِحَاجَتِهِ ثُمَّ يَعْزِمُ بِالْقَصْدِ لَهَا فَيَأْتِيكَ وَ قَلْبُهُ يَرْجُفُ وَ فَرَائِصُهُ تُرْعَدُ قَدْ تَرَى دَمَهُ فِي وَجْهِهِ- لَا يَدْرِي أَ يَرْجِعُ بِكَآبَةٍ أَمْ بِفَرَحٍ‏. (بحار الأنوار ج ‏47 ص 53 )

معروف و کار نیک آن است که قبل از درخواست به کسی چیزی بدهی، ولی بخشش بعد از سؤال و درخواست، بهای آبروریزی اوست. شب را تا به صبح بیدار بوده و بی‌خوابی کشیده و با ناراحتی بسر برده، پیوسته حالتی از یأس و امید داشته، نمی‌دانسته برای رفع نیاز خود به چه کسی پناه برد. بعد از این همه ناراحتی، بالاخره پیش تو می‌آید قلبش می‌تپد و دست و پایش می‌لرزد. آثار این ناراحتی را از خونی که به چهره‌اش است (گونه‌ای افروخته از شرم)، حالتی حاکی از شرم دارد می‌بینی، تازه نمی‌داند مأیوس باز می‌گردد یا شادمان .

 

6- انواع صدقه

اَللهُ تَعَالی: وَ يَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ. (بقره/ 219)

و از تو می پرسند: چه چیزی انفاق کنند؟ بگو: ما زاد [بر نیازمندی خود] را. این گونه، خداوند آیات [خود را] برای شما روشن می‌گرداند، باشد که در [کار] دنیا و آخرت بیاندیشید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: إِنَّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ صَدَقَةً قِيلَ مَنْ يُطِيقُ ذَلِكَ قَالَ إِمَاطَتُكَ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ صَدَقَةٌ وَ إِرْشَادُكَ الرَّجُلَ إِلَى الطَّرِيقِ صَدَقَةٌ وَ عِيَادَتُكَ الْمَرِيضَ صَدَقَةٌ وَ أَمْرُكَ بِالْمَعْرُوفِ صَدَقَةٌ وَ نَهْيُكَ عَنِ الْمُنْكَرِ صَدَقَةٌ وَ رَدُّكَ السَّلَامَ صَدَقَةٌ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 182 )

بر هر مسلمانی در هر روز یک صدقه است. گفته شد: چه کسی توانایی این کار را دارد؟ فرمود: اگر آنچه باعث اذیّت در راه­ و جاده می‌باشد را کنار بزنی (از قبیل سنگ و چوب) و راهنمایی هر کسی به راهی که می‌خواهد برود، صدقه است، و عیادت بیمار صدقه است، و امر به معروف و نهی از منکر و جواب دادن به سلام نیز، صدقه است .

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:  تَصَدَّقُوا عَلَى أَخِيكُمْ بِعِلْمٍ يُرْشِدُهُ وَ رَأْيٍ يُسَدِّدُهُ. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 136)

صدقه دهید به برادرتان دانشی که او را راهنما باشد و نظری که او را تقویت کند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ وَ مَا وَقَى بِهِ الْمَرْءُ عِرْضَهُ كُتِبَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ. (بحار الأنوار ج ‏۹۳  ص ۱۸۳)

هر كار خيرى صدقه است و آنچه انسان براى حفظ آبرو و شرف خود صرف كند، به عنوان صدقه براى او نوشته مى‌شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: أَفْضَلُ‏ الصَّدَقَةِ صَدَقَةُ اللِّسَانِ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وَ مَا صَدَقَةُ اللِّسَانِ قَالَ الشَّفَاعَةُ تَفُكُّ بِهَا الْأَسِيرَ وَ تَحْقُنُ بِهَا الدَّمَ وَ تَجُرُّ بِهَا الْمَعْرُوفَ إِلَى أَخِيكَ وَ تَدْفَعُ بِهَا الْكَرِيهَةَ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 44)

برترین صدقه، صدقه‌ی زبان است. سؤال شد یا رسول اللَّه (صلّی اللَّه علیه و آله) صدقه‌ی زبان چیست؟ فرمود: شفاعت است که از این طریق می‌توانی اسیر را آزاد کنی، از خونریزی جلوگیری کنی، به برادر مؤمنت نیکی برسانی و بدی را از او دفع کنی.

 

أَبِي ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ‏ أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ جُهْدٌ مِنْ مُقِلٍّ فِي فَقِيرٍ ذِي سِنٍ‏. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 178)

ابوذر که رحمت خداوند براو باد! از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پرسید: کدام صدقه بهتر است؟ فرمود: صدقه‌ی شخصِ کم‌ بضاعت به فقیر سالخورده.

 

7- آثار صدقه

7-1- پاداش

اَللهُ تَعَالی: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ وَ أَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَ لَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ.‏ (حديد/ 18)

در حقیقت، مردان و زنان صدقه‌دهنده و [آنان که] به خدا وامی نیکو داده‌اند، ایشان را [پاداش] دوچندان گردد، و اجری نیکو (پاداشی عالی) خواهند داشت.

 

اَللهُ تَعَالی: وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‏. (مزّمّل/ 20)

و وام نیکو به خدا دهید و هر کار خوبی برای خویش از پیش فرستید آن را نزد خدا بهتر و با پاداشی بیشتر باز خواهید یافت. و از خدا طلب آمرزش کنید که خداوند بسیار آمرزنده‌ی مهربان است.

 

اَللهُ تَعَالی: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ‏ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ.‏ (بقره/ 261)

مَثَل [صدقاتِ] کسانی که اموالِ خود را در راه خدا انفاق می‌کنند، همانند دانه‌ای است که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه‌ای صد دانه باشد و خداوند برای هر کس که بخواهد [آن را]  دو برابر می‌کند، و خداوند گشایش‌گر داناست.

 

7-2- در آخرت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: أَلَا وَ مَنْ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَلَهُ بِوَزْنِ كُلِّ دِرْهَمٍ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص ۱۱۵ )

اگاه باشید که هر کس صدقه‌ای دهد؛ به وزن هر دِرهم آن، چون کوه احد از نعمت بهشت بهره‌‌مند گردد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ أَطْعَمَ مُؤْمِناً لُقْمَةً أَطْعَمَهُ اللَّهُ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَ مَنْ سَقَاهُ شَرْبَةً مِنْ مَاءٍ سَقَاهُ اللَّهُ مِنَ الرَّحِيقِ الْمَخْتُومِ‏ . (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 172)

هر کس به مؤمنی لقمه‌ای غذا بخوراند، خداوند او را از میوه‌های بهشت سیر می­‌کند و هر کس به مؤمنی جرعه‌ای آب بنوشاند، خداوند او را از شراب دست نخورده (بهشت) سیراب می‌کند.

 

7-3- دور ساختن شیطان

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لِأَصْحَابِهِ:  أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِشَيْ‏ءٍ إِنْ أَنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُ تَبَاعَدَ الشَّيْطَانُ مِنْكُمْ كَمَا تَبَاعَدَ الْمَشْرِقُ مِنَ الْمَغْرِبِ قَالُوا بَلَى قَالَ الصَّوْمُ يُسَوِّدُ وَجْهَهُ وَ الصَّدَقَةُ تَكْسِرُ ظَهْرَهُ وَ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْمُوَازَرَةُ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ يَقْطَعَانِ دَابِرَهُ وَ الِاسْتِغْفَارُ يَقْطَعُ وَتِينَهُ وَ لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ زَكَاةٌ وَ زَكَاةُ الْأَبْدَانِ الصِّيَامُ‏ . (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 114)

 آيا چيزى را به شما باز نگويم كه اگر آن را بجا آوريد شيطان چنان از شما دور شود كه مشرق از مغرب دور شده است؟ گفتند: بلى. فرمود: روزه، روى شيطان را سياه می‌كند، و صدقه، پشتش را می‌شكند، و دوستى در راه خدا و تعاون بر انجام عمل صالح، او را ريشه كن می‌سازد، و استغفار، رگ قلبش را قطع می‌كند. و هر چيزى را زكاتى است، و زكات بدن‌ها روزه است.

 

7-4- جایگزینی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ يُعْطِ بِالْيَدِ الْقَصِيرَةِ يُعْطَ بِالْيَدِ الطَّوِيلَةِ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 132)

آن کس که با دست کوتاه (مال و دارایى خود را هر چند اندك باشد در راه خدا) ببخشد، از دستی بلند (از جانب خدا) پاداش گیرد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: ‏إِنَّ الصَّدَقَةَ تَزِيدُ صَاحِبَهَا كَثْرَةً فَتَصَدَّقُوا يَرْحَمْكُمُ اللَّهُ…(بحار الأنوار  ج ‏93 ص 122 )

همانا صدقه برای صاحبش مایه‌ی فزونی است. پس صدقه دهید تا خدا شما را رحمت کند…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا أَحْسَنَ عَبْدٌ اَلصَّدَقَةَ فِي اَلدُّنْيَا إِلاَّ أَحْسَنَ اَللَّهُ اَلْخِلاَفَةَ عَلَى وُلْدِهِ مِنْ بَعْدِهِ وَ قَالَ حُسْنُ اَلصَّدَقَةِ يَقْضِي اَلدَّيْنَ وَ يَخْلُفُ عَلَى اَلْبَرَكَة. (کافی  ج ۴ ص ۱۰)

هر بنده‌اى كه در دنيا صدقه را خوب پرداخت كند، خداوند جایگزين خوبى براى فرزندان او بعد از مرگش قرار خواهد داد.و حضرتش فرمود: نيكو صدقه دادن موجب اداى بدهكارى مى‌شود و بركت را جايگزين مى‌كند.

 

7-5- محبوبیت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ وَ الدَّالُّ عَلَى الْخَيْرِ كَفَاعِلِهِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ إِغَاثَةَ اللَّهْفَانِ‏. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 119)

هرگونه عمل معروفی و احسانی صدقه است. و ارشاد کننده به کار خیر، مانند انجام دهنده‌ی آن است و خداوند کمک کردن به بیچاره را دوست می‌دارد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: الْخَلْقُ كُلُّهُمْ عِيَالُ اللَّهِ فَأَحَبُّهُمْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْفَقُهُمْ لِعِيَالِهِ‏ . (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 118)

آفریدگان، همه عیال و نان خور خدا هستند. پس محبوب‌ترین آنان در نزد خدای عزیز و بلندمرتبه کسی است که به عیال خدا (خلق خدا) بیشتر انفاق می­‌کند.

 

7-6- طول عمر و دفع مرگ بد

 اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْبِرُّ وَ الصَّدَقَةُ يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَ يَزِيدَانِ فِي الْعُمُرِ وَ يَدْفَعَانِ سَبْعِينَ مِيتَةَ سَوْءٍ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 119)

نیکی و صدقه از تهیدستی باز می‌دارند و بر عمر می‌افزایند و هفتاد مرگ بد را از صاحبان خود، دور می‌دارند.

بنگرید به: صدقه به شکل آشکار و پنهان

 

۷-۷- درمان بیماری

مُعَاذِ بْنِ مُسْلِمٍ : كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَذَكَرُوا الْوَجَعَ فَقَالَ دَاوُوا مَرْضَاكُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ مَا عَلَى أَحَدِكُمْ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِقُوتِ يَوْمِهِ إِنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ يُدْفَعُ إِلَيْهِ الصَّكُّ بِقَبْضِ رُوحِ الْعَبْدِ فَيَتَصَدَّقُ فَيُقَالُ لَهُ رُدَّ عَلَيْهِ الصَّكَ‏. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 123)

معاذ ابن مسلم: من نزد امام صادق (علیه السلام) بودم که سخن از درد و بیماری به میان آمد. امام (علیه السلام) فرمود: بیماران خود را با دادن صدقه درمان کنید. چرا غذاى يك روزتان را صدقه نمى‌دهيد؟ (يا چرا به اندازه غذاى يك روزتان صدقه نمى‏‌دهيد؟) همانا به فرشته مرگ، فرمانی ابلاغ می‌شود که روح بنده‌ای را قبض کند، پس آن بنده صدقه‌ای می‌دهد و به فرشته مرگ خطاب می‌شود: از آن فرمان، باز گرد. (می‌گویند که از آن دستور قبض روح صرف نظر شد.)

 

7-8- دفع بلا

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ‏ بَكِّرُوا بِالصَّدَقَةِ وَ ارْغَبُوا فِيهَا فَمَا مِنْ مُؤْمِنٍ يَتَصَدَّقُ بِصَدَقَةٍ يُرِيدُ بِهَا مَا عِنْدَ اللَّهِ لِيَدْفَعَ اللَّهُ بِهَا عَنْهُ شَرَّ مَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ إِلَّا وَقَاهُ اللَّهُ شَرَّ مَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.(كافی  ج ‏4 ص 5)

دریابید بامدادان (اول روز) را به صدقه دادن! و ميل به صدقه دادن داشته باشيد. هر مؤمنى كه صدقه بدهد و هدفش اين باشد كه خداوند به وسيله‌ی صدقه، شرّ و بلاهاى آسمانى آن روز را از او برطرف كند، خداوند شرّ و بلاهاى آسمانى آن روز را از او برطرف می‌کند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانُوا يَرَوْنَ أَنَ‏ الصَّدَقَةَ تُدْفَعُ‏ بِهَا عَنْ الرَّجُلِ الظَّلُومِ. (كافی  ج ‏4 ص 5)

 راه‌ و روش گذشتگان اين بود كه صدقه را نجات ‌دهنده از شخص ستمکار مى‌دانستند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: الصَّدَقَةُ تَدْفَعُ الْبَلَاءَ وَ هِيَ أَنْجَحُ دَوَاءً وَ تَدْفَعُ الْقَضَاءَ وَ قَدْ أُبْرِمَ إِبْرَاماً وَ لَا يَذْهَبُ بِالْأَدْوَاءِ إِلَّا الدُّعَاءُ وَ الصَّدَقَةُ. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 137)

صدقه بلا و مصیبت را دفع می‌کند و موثرترین دارو می­ باشد و قضا و قدر بلای حتمی را بر می­‌گرداند و دردها فقط با دعا و صدقه از بین می­‌رود.

 

7-9- افزایش مال

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: تَصَدَّقُوا فَإِنَّ الصَّدَقَةَ تَزِيدُ فِي الْمَالِ كَثْرَةً وَ تَصَدَّقُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ. (كافی  ج ‏4 ص 9)

صدقه بدهيد، زيراكه صدقه موجب زيادى مال مى‌شود و صدقه بدهيد تا اين‌كه مورد رحمت خداوند قرار بگيريد.

 

 7-10-  دعای مستجاب

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا مِنْ رَجُلٍ تَصَدَّقَ عَلَى مِسْكِينٍ مُسْتَضْعَفٍ فَدَعَا لَهُ الْمِسْكِينُ بِشَيْ‏ءٍ تِلْكَ السَّاعَةَ إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 144)

هيچ‏ شخصى نيست كه به مستمند ناتوانى صدقه بدهد و آن مسكين در همان وقت براى او دعا كند، مگر اينكه دعايش (در حق او) مستجاب گردد.

 

8- صدقه دادن در حال تنگدستی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَسْتَحْيِ مِنْ إِعْطَاءِ الْقَلِيلِ فَإِنَّ الْحِرْمَانَ أَقَلُّ مِنْهُ‏. (نهج البلاغه حکمت ۶۷)

شرم مکن از عطا کردن کم، پس بدرستی که محروم کردن، از آن کمتر است. (یعنی اگر زیاد نمی‌توانی عطا کنی، کم عطا کن و شرم نکن.)

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِين علیه السلام : إِذَا أَمْلَقْتُمْ فَتَاجِرُوا اللَّهَ بِالصَّدَقَةِ. (نهج البلاغه  حکمت 258)

هرگاه تهیدست شُدید، با صدقه دادن با خدا تجارت کنید.

 

أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ جُهْدُ الْمُقِلِّ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ وَ { يُؤْثِرُونَ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ.} (حشر/9) تَرَى هَاهُنَا فَضْلًا. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 178)

ابو بصیر نقل کرده است که از امام باقر (علیه السّلام) یا امام صادق (علیه السّلام) پرسیدم: کدام صدقه دادن برتر است؟ حضرت فرمود: کوششِ شخص کم بضاعت برای صدقه دادن. مگر نشنیدی که خداوند عزیز و بلندمرتبه می‌فرماید: { و هر چند در خودشان احتیاجی [مبرم] باشد، آن­ها را بر خودشان مقدّم می‌دارند.} آیا (در این آیه) فضیلتی (برای کسانی که ایثار می‌کنند) نمی‌بینی؟

 

9- حدود صدقه

عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَقُولُ‏ فِي‏ السُّؤَّالِ‏ أَطْعِمُوا ثَلَاثَةً إِنْ شِئْتُمْ أَنْ تَزْدَادُوا فَازْدَادُوا وَ إِلَّا فَقَدْ أَدَّيْتُمْ حَقَّ يَوْمِكُمْ. (كافی ج ‏4 ص 17)

علی ابن حمزه: امام صادق (عليه السلام) در باره سائلان فرمود: در هر روز سه نفر را اطعام كنيد، و اگر بخواهيد كه بر آن بيافزایيد می‌توانيد بيافزایيد، و الاّ شما حق روز خود را ادا كرده‌ايد.

 

10- صدقه در زمان حیات  

سُئِلَ الصَّادِقُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ أَنْ تَتَصَدَّقَ وَ أَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ تَأْمُلُ الْبَقَاءَ وَ تَخَافُ الْفَقْرَ وَ لَا تُمْهِلْ حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ قُلْتَ لِفُلَانٍ كَذَا وَ لِفُلَانٍ كَذَا لا [أَلَا] وَ قَدْ كَانَ لِفُلَانٍ. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 182)

از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد: کدام صدقه برتر است؟ فرمود: این که صدقه بدهی وقتی که سالم هستی  و به زندگی امید داری و خوف فقیر شدن را داشته باشی و نه این که صبر کنی تا جانت به گلو برسد و بعد بگویی این مقدار برای فلانی و آن مقدار برای فلانی. زیرا در آن موقع دیگر اموالت مال فلانی شده است!

 

11- واسطه شدن برای رساندن صدقه

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمُعْطُونَ ثَلَاثَةٌ، اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَ صَاحِبُ الْمَالِ وَ الَّذِي يَجْرِي عَلَى يَدَيْهِ‏. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 175)

بخشندگان سه کس هستند: خداوند که پروردگار جهانیان است، و صاحب مال و کسی که با دستان او (به وسیله‌ی او) بخشش جاری می‌شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ مَشَى بِصَدَقَةٍ إِلَى مُحْتَاجٍ كَانَ لَهُ كَأَجْرِ صَاحِبِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَجْرِهِ شَيْ‏ء. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 175)

هر کس صدقه‌ای را برای نیازمندی ببرد، پاداشی به اندازه صاحب صدقه (مال) خواهد داشت، بی‌آنکه از پاداش صاحب صدقه چیزی کم شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوْ جَرَى الْمَعْرُوفُ عَلَى ثَمَانِينَ كَفّاً لَأُوجِرُوا كُلُّهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ عَنْ صَاحِبِهِ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئاً. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 175)

اگر کار نیکی، در میان هشتاد نفر دست به دست بگردد، همه‌ی آن­ها پاداش می‌برند، بی آن که از پاداش صاحب کار نیک چیزی کاسته شود.

 

12- آثار صدقه ندادن در حال توانایی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: إِذَا تَصَامَّتْ‏  أُمَّتِي عَنْ سَائِلِهَا وَ مَشَتْ بِتَبَخْتُرٍ حَلَفَ رَبِّي جَلَّ وَ عَزَّ بِعِزَّتِهِ فَقَالَ وَ عِزَّتِي لَأُعَذِّبَنَّ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ‏ . (بحار الأنوار ج ‏93 ص 173)

هرگاه امتم در برابر گدا و درخواست کننده، خود را به کری بزنند و متکبّرانه راه بروند، خدای بلندمرتبه و عزیز سوگند یاد می­‌کند و می‌فرماید: به عزّتم سوگند! به یقین برخی از آنان را به وسیله‌ی برخی دیگر عذاب و شکنجه خواهم داد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ مَنَعَ مَالَهُ مِنَ الْأَخْيَارِ اخْتِيَاراً صَرَفَ اللَّهُ مَالَهُ إِلَى الْأَشْرَارِ اضْطِرَاراً. (بحار الأنوار  ج ‏93 ص 131)

هر کس مالش را به صورت اختیاری از انسان­‌های خوب دریغ کند، خداوند مالش را به (طرف) انسان­‌های بد سوق می‌دهد .

 

13- صدقات نامقبول

اَللهُ تَعَالی:   قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ وَ ما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لا يَأْتُونَ الصَّلاة إِلَّا وَ هُمْ كُسالى‏ وَ لا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَ هُمْ كارِهُونَ. (توبه /54- 53)

بگو: چه به رغبت، چه با بی میلی انفاق کنید، هرگز از شما پذیرفته نخواهد شد. چرا که شما گروهی فاسق بوده اید. و هیچ چیز مانع پذیرفته شدنِ انفاق‌های آنان نشد، جز اینکه به خدا و پیامبرش کفر ورزیدند، و جز با [حال] کسالت نماز به جا نمی‌آورند، و جز با کراهت انفاق نمی‌کنند.

اَللهُ تَعَالی: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذىً. (بقره/262) الْآيَةَ، فَإِنَّهُ قَالَ الصَّادِقُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): مَنْ أَسْدَى إِلَى‏ مُؤْمِنٍ مَعْرُوفاً ثُمَّ آذَاهُ بِالْكَلَامِ أَوْ مَنَّ عَلَيْهِ فَقَدْ أَبْطَلَ اللَّهُ صَدَقَتَهُ ثُمَّ ضَرَبَ مَثَلًا فَقَالَ‏ …{ كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِر فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى‏ شَيْ‏ءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ‏.} (بقره/264 ) (بحار الأنوار  ج ‏93  ص 141)

خداوند متعال فرمود: {کسانی که اموالِ خود را در راه خدا انفاق می‌کنند، سپس در پیِ آنچه انفاق کرده‌اند، منّت و آزاری روا نمی دارند.} امام صادق (علیه السلام) از قول رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر کس که به مؤمنی نیکی کند، سپس او را با زبان خود آزار دهد و یا بر او منت گذارد، صدقه‌اش باطل می‌گردد. سپس برایش مثال زده و فرمود: { مانند کسی که مالش را برای خودنمایی به مردم، انفاق می‌کند و به خدا و روز بازپسین ایمان ندارد. پس مَثَلِ او همچون مَثَلِ سنگ خارایی است که بر روی آن، خاکی [نشسته] است، و رگباری به آن رسیده و آن [سنگ] را سخت و صاف بر جای نهاده است. آنان [ریاکاران] نیز از آنچه به دست آورده اند، بهره ای نمی‌برند و خداوند، گروه کافران را هدایت نمی‌کند.}