آداب دورانديشى

 

چکیده

انسان برای موفقیت در کارهای خود نیازمند تدبیر و دور اندیشی است. در موضوع آداب دوراندیشی، آثار آن نیز آمده است. فراوانی احادیث در این موضوع، نشان از اهمیت و ارزشمندی آن  نزد پیشوایان دین دارد. از این رو لازم است جوامع بشری از این سرمایه‌ی الهی در پیشرفت امور بهره‌مند گردند.

 

1- معنی و مفهوم دوراندیشی

اسْتِدْبَار- پايان چيزى را خواستن (عاقبت‏ انديشى‏).

الحَازِم‏- ج‏ حَزَمَة و حُزَّم‏ و أَحْزَام‏: مَردى كه در كارهاى خود هوشيار و دور انديش باشد. (فرهنگ ابجدى ص 313)

اَلحَزْم‏- سر و سامان دادن به كار. (فرهنگ ابجدى ص 327)

 

سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): مَا الْحَزْمُ قَالَ أَنْ تَنْتَظِرَ فُرْصَتَكَ وَ تُعَاجِلَ مَا أَمْكَنَكَ‏. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 339)

از امیر مؤمنان (علیه السّلام) سؤال شد: دوراندیشی چیست؟ فرمود: منتظر فرصت مناسب بودن و تا حد امکان کار را در موقع خود انجام دادن.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مَا الْحَزْمُ‏ قَالَ‏ مُشَاوَرَةُ ذَوِي الرَّأْيِ وَ اتِّبَاعُهُمْ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 100)

از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پرسیده شد: دوراندیشی چیست؟ فرمود: مشورت با صاحب نظران و پیروی از آنان.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَزْمُ كِيَاسَةٌ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 339)

دوراندیشی، هوشیاری و زیرکی است.

 

2- اهمیت دوراندیشی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَعْقَلُ‏ النَّاسِ‏ أَنْظَرُهُمْ‏ فِي‏ الْعَوَاقِبِ. ‏(تصنيف غرر الحكم  ص  52)

خردمندترينِ مردم، عاقبت‌ انديش‌ترينِ آنهاست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَمْ يُقَدِّمْهُ الْحَزْمُ أَخَّرَهُ الْعَجْزُ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

هر كه او را دورانديشى پیش نیاندازد، ناتوانی او را عقب می‌اندازد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَزْمُ‏ فِي الْقَلْبِ‏  …(كافی ج ‏8 ص 190)

دور انديشى در قلب است…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَزْمُ صِنَاعَةٌ. (تصنيف غرر الحكم ص 474)

دورانديشى يك هنر است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ضَادُّوا التَّفْرِيطَ بِالْحَزْمِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

با دوراندیشی به مبارزه با تفريط برخيزيد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَزْمُ بِضَاعَةٌ التَّوَانِي إِضَاعَةٌ. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

دوراندیشی سرمایه است و سستی، تباه‌کننده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خُذْ بِالْحَزْمِ وَ الْزَمِ الْعِلْمَ تُحْمَدْ عَوَاقِبُكَ. (تصنيف غرر الحكم ص 474)

دورانديشى را فراگير و از علم جدا مشو، تا اينكه عاقبت‌هاى تو ستوده باشد!

 

3- مصادیق دوراندیشی

3-1- صبر و مدارا

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ مَنْ دَارَى زَمَانَهُ.  (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دورانديش، كسى است كه با اهل زمان خود مدارا كند.

 

قِيلَ لَهُ (اَلحَسَنُ عَلَيْهِ السَّلَامُ): فَمَا الْحَزْمُ قَالَ طُولُ الْأَنَاةِ وَ الرِّفْقُ بِالْوُلَاةِ وَ الِاحْتِرَاسُ‏ مِنْ‏ جَمِيعِ‏ النَّاس‏… (تحف العقول ص 225)

از امام حسن (علیه ‌السلام) سؤال شد: دوراندیشى چیست؟ فرمود: صبر طولانى و مدارا با کارگزاران و هوشیارى نسبت به تمام [رفتارهاى‏] مردم.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَمَالُ‏ الْحَزْمِ‏ اسْتِصْلَاحُ‏ الْأَضْدَادِ وَ مُدَاجَاةُ الْأَعْدَاءِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 445)

صلح‌جويى با مخالفان و مدارا با دشمنان، كمال دورانديشى است.

 

3-2- مشورت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَزْمُ‏ النَّظَرُ فِي الْعَوَاقِبِ وَ مُشَاوَرَةُ ذَوِي الْعُقُولِ. (عيون الحكم  ص 21)

دورانديشى، عاقبت‌نگرى است و رايزنى با خردمندان.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَفَكَّرْ قَبْلَ أَنْ تَعْزِمَ وَ شَاوِرْ قَبْلَ أَنْ تُقْدِمَ وَ تَدَبَّرْ قَبْلَ أَنْ تَهْجُمَ. (تصنيف غرر الحكم ص 56)

پیش از تصمیم گیری بیندیش و پیش از اقدام مشورت کن و پیش از داخل شدن[در کار] تدبّر کن!

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ اَلْحَزْمُ‏ أَنْ‏ تَسْتَشِيرَ ذَا الرَّأْيِ وَ تُطِيعَ أَمْرَهُ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 105)

دوراندیشی آن است که با صاحب نظری مشورت کنی و از او فرمان ببری.

 

3-3- اعتماد صحیح به دیگران

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قِلَّةُ الِاسْتِرْسَالِ إِلَى النَّاسِ أَحْزَمُ. (تصنيف غرر الحكم ص 475)

دورانديشیِ بیشتر، با كمىِ اعتماد بر مردم میسّر است.

 

3-4- توقف هنگام شُبهه

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنَ الْحَزْمِ الْوُقُوفُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ. (تصنيف غرر الحكم ص 475)

از دوراندیشی، توقّف هنگام شُبهه است.

 

3-5- تصمیم بجا

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… مِنَ الْحَزْمِ‏ الْعَزْمُ. (تحف العقول  ص 80)

… تصميم گرفتن از دورانديشى است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنَ الْحَزْمِ قُوَّةُ الْعَزْمِ. (تصنيف غرر الحكم ص 476)

قاطعیت در تصمیم‌گیری، بخشی از دوراندیشی است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنَ الْحَزْمِ صِحَّةُ الْعَزْمِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 476)

تصميم درست، از دورانديشى است.

 

3-6- داشتنِ یار

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سِلَاحُ الْحَازِمِ الِاسْتِظْهَارُ. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

 ابزار كار شخص دورانديش، يار و پشتيبان جستن است.

 

3-7- تحمّل

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَزْمُ تَجَرُّعُ الْغُصَّةِ حَتَّى تَمَكَّنَ الْفُرْصَةُ. (تصنيف غرر الحكم ص 475)

دورانديشى، فرو بردن غصّه است تا فرصت ممكن شود.

 

3-8- عمل به وظیفه دینی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّمَا الْحَزْمُ‏ طَاعَةُ اللَّهِ‏ وَ مَعْصِيَةُ النَّفْسِ‏. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دور‌انديشى، تنها طاعت و عبادت خدا و نفس را نافرمانی کردن است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَكَ أَنْ تَنْظُرَ الْحَزْمَ‏ وَ تَأْخُذَ الْحَائِطَةَ لِدِينِكَ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 259)

بر توست كه نگاه دوراندیش داشته باشی و راه نگهدارى دين خود را در پيش گيرى.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْحَزْمُ حِفْظُ مَا كُلِّفْتَ وَ تَرْكُ مَا كُفِيتَ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دورانديشى اين است كه به آنچه مكلّف شده‌اى مواظبت كنى، و آنچه را از دوش تو برداشته شده است، واگذارى.

 

4- آثار دوراندیشی

4-1- پیروزی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ، وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْيِ، وَ الرَّأْيُ بِتَحْصِينِ الْأَسْرَارِ. (نهج البلاغه حکمت 48)

پيروزى در دورانديشى، و دورانديشى در به كارگيرى صحيح انديشه، و انديشه‌ی صحيح به رازدارى است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَصْلُ الْعَزْمِ الْحَزْمُ وَ ثَمَرَتُهُ الظَّفَرُ. (تصنيف غرر الحكم  ص 476)

ریشه‌ی تصميم، دورانديشى [يا قاطعيت] است و ميوه‌ی آن، كاميابى.

 

4-2- دستیابی به نتیجه

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا اقْتَرَنَ الْعَزْمُ بِالْحَزْمِ كَمُلَتِ السَّعَادَةُ. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

هنگامی که عزم با دوراندیشی همراه شد، سعادت کامل می‏‌شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَزْمُ‏ مِشْكَاةُ الظَّنِ… (بحار الأنوار ج ‏75  ص 269)

دوراندیشی، چراغدان (روشنایی بخش) گمان است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَمَرَةُ التَّفْرِيطِ النَّدَامَةُ، وَ ثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلَامَةُ.(نهج البلاغه حکمت 181)

حاصل كوتاهى، پشيمانى و حاصل دورانديشى، سلامت است.

 

4-3- دوری از پستی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لِلْحَازِمِ‏ مِنْ‏ عَقْلِهِ‏ عَنْ‏ كُلِ‏ دَنِيَّةٍ زَاجِرٌ. (عيون الحكم  ص 403)

خردِ دوراندیش، او را از هر گونه پستی بازمی‌دارد.

 

4-4- عدم پشیمانی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّدْبِيرُ قَبْلَ الْعَمَلِ يُؤْمِنُكَ مِنَ النَّدَمِ‏. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 338)

فکر و اندیشه پیش از عمل، تو را از پشیمانی ایمن می‌سازد.

 

4-5- عدم سرزنش

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رَوِّ قَبْلَ‏ الْفِعْلِ‏ كَيْ لَا تُعَابَ بِمَا تَفْعَلُ. (تصنيف غرر الحكم ص 56)

پیش از کار بیندیش، تا به آنچه انجام می‌دهی سرزنش نشوی.

 

4-6- رهایی از هلاکت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ فَكَّرَ فِي الْعَوَاقِبِ أَمِنَ الْمَعَاطِبَ. (تصنيف غرر الحكم ص 476)

هركه در عواقب کارها فکر کند، از گرفتاريی‌ها در سلامت ماند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رَاقِبِ الْعَوَاقِبَ تَنْجُ مِنَ الْمَعَاطِبِ. (تصنيف غرر الحكم ص476)

از پایان کار مراقبت کن تا از هلاکت نجات یابی.

 

4-7- کفایت جویی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:…حُسْنُ التَّدْبِيرِ مَعَ الْكَفَافِ أَكْفَى مِنَ الْكَثِيرِ مَعَ الْإِسْرَافِ. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 11)

حسن تدبیر با داشتن قدرت مالی به اندازه‌ی احتیاج، انسان را از زیاد داشتنِ همراه با اسراف، بی‌نیازتر می‌کند.

 

5- ویژگی های دوراندیش

5-1- بیداری

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ يَقْظَانُ الْغَافِلُ وَسْنَانُ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

انسانِ دوراندیش، بیدار و انسانِ غافل، در خواب است.

 

5-2- فریب نخوردن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْحَازِمَ مَنْ لَا يَغْتَرُّ بِالْخُدَعِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

همانا دورانديش كسى است كه به نیرنگ‌ها فريب نخورد.

 

5-3- تحمّل سختی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ مَنِ اطَّرَحَ الْمُؤَنَ وَ الْكُلَفَ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دورانديش كسى است كه سختی و مشقّت را از خود دور کند.

 

5-4- برتری

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لِلْحَازِمِ فِي كُلِّ فِعْلٍ فَضْلٌ. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

آدم دورانديش در هر كارى برترى خاصى دارد.

 

5-5- مراقبت از آخرت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ مَنْ لَا يَشْغَلُهُ النِّعْمَةُ عَنِ الْعَمَلِ لِلْعَاقِبَةِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دوراندیش کسی است که نعمت خداوند او را از عمل برای آخرت سرگرم نسازد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ مَنْ لَمْ يَشْغَلْهُ غُرُورُ دُنْيَاهُ عَنِ الْعَمَلِ لِأُخْرَاهُ [لِآخِرَتِهِ‏]. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دورانديش كسى است كه فريبندگى دنيا او را از كار براى آخرتش باز ندارد.

 

5-6- پیدا کردن دوست خوب

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ مَنْ تَخَيَّرَ لِخُلَّتِهِ فَإِنَّ الْمَرْءَ يُوزَنُ بِخَلِيلِهِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دورانديش كسى است كه دوست خوب برگزيند؛ زيرا آدمى به دوست خود سنجيده مى‌شود.

 

5-7- صاحب تجربه و وارسته شدن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ مَنْ حَنَّكَتْهُ التَّجَارِبُ وَ هَذَّبَتْهُ النَّوَائِبُ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دورانديش، كسى است كه تجربه‌ها او را آبديده و دشواريی‌هاى زمانه وى را وارسته كرده باشد.

 

5-8- شاکر بودن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ مَنْ شَكَرَ النِّعْمَةَ مُقْبِلَةً وَ صَبَرَ عَنْهَا وَ سَلَاهَا مُوَلِّيَةً مُدْبِرَةً [مُدْبِرَةً مُوَلِّيَةً]. (تصنيف غرر الحكم ص 475)

دورانديش، كسى است كه چون نعمتى به او رو كند، شكرش را به جاى آورد و هرگاه نعمتى از او روى گرداند و بازگردد، شكيبايى ورزد و در فكر و خيال آن نباشد.

 

5-9- فرو خوردن خشم و شتاب در احسان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ مَنْ يُؤَخِّرُ الْعُقُوبَةَ فِي سُلْطَانِ الْغَضَبِ وَ يُعَجِّلُ مُكَافَاةَ الْإِحْسَانِ اغْتِنَاماً لِفُرْصَةِ الْإِمْكَانِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دورانديش، كسى است كه در هنگام بر افروخته شدن آتش خشم، كيفر دادن را به تأخير اندازد و به محض دست دادن فرصت ممكن، براى جبران كردن احسان بشتابد.

 

5-10- محاسبه نفس

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْحَازِمَ مَنْ قَيَّدَ نَفْسَهُ بِالْمُحَاسَبَةِ وَ مَلَكَهَا بِالْمُغَاضَبَةِ وَ قَتَلَهَا بِالْمُجَاهَدَةِ. (تصنيف غرر الحكم ص 475)

دوراندیش، کسی است که با محاسبه، نفس خویش را محدود کند و با غلبه یافتن بر آن، مالکش شود و او را با مجاهده از پای درآورد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّمَا الْحَازِمُ مَنْ كَانَ بِنَفْسِهِ كُلُّ شُغُلِهِ وَ لِدِينِهِ كُلُّ هَمِّهِ وَ لِآخِرَتِهِ كُلُّ جِدِّهِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دورانديش، كسى است كه همواره سرگرم جهاد با نفس خويش باشد و همه همّتش صرف دينش شود و همه تلاشش براى آخرتش باشد.

 

5-11- دوری از خودرأیی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ‏ لَا يَسْتَبِدُّ بِرَأْيِهِ‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 11)

دوراندیش، کسی است که خود رأی نیست.

 

5-12- سرگردان نشدن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَدْهَشُ‏ عِنْدَ الْبَلَاءِ الْحَازِمُ‏. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دوراندیش، در گرفتاری‌ها سرگردان نمی‌شود.

 

5-13- بخشش و انجام به موقع کار

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحَازِمُ مَنْ جَادَ بِمَا فِي يَدِهِ وَ لَمْ يُؤَخِّرْ [لَا يُؤَخِّرُ] عَمَلَ يَوْمِهِ إِلَى غَدِهِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 475)

دورانديش، كسى است كه آنچه در دست دارد، ببخشد و كارِ امروزش را به فردا نيفكند.

 

6- آثار عدم دوراندیشی

6-1- دچار مشکل شدن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَلَا وَ إِنَّ مَنْ تَوَرَّطَ فِي الْأُمُورِ مِنْ غَيْرِ [بِغَيْرِ] نَظَرٍ فِي الْعَوَاقِبِ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِمُفْدِحَاتِ النَّوَائِبِ. (تصنيف غرر الحكم ص 475)

آگاه باشید! به راستی هر کس در کارها بدون اندیشه در عواقب آن درافتد، در حقیقت خود را در معرض مصیبت‌های سنگین درآورده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَظْهَرَ عَزْمَهُ بَطَلَ حَزْمُهُ. (تصنيف غرر الحكم  ص 476)

هر كه تصميم خود را آشكار سازد، دورانديشى‌اش باطل و بى‌اثر گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ خَالَفَ الْحَزْمَ هَلَكَ. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

هر که با دورانديشى مخالفت كند، هلاك شود.

 

6-2- سستی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ قَلَّ‏ حَزْمُهُ‏ ضَعُفَ‏ عَزْمُهُ‏. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

هر كه حزم او كم باشد، عزم او سست شود.

 

3-6- عاقبت بخیر نبودن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا خَيْرَ فِي‏ عَزْمٍ‏ بِلَا حَزْمٍ ‏. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

تصميمى كه با دورانديشى همراه نباشد، خيرى نيست.

 

-6-4- دچار مشکل شدن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَضَاعَ الْحَزْمَ تَهَوَّرَ. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

کسی که دوراندیشی را رها کند، بی‌احتیاط می‌شود.

 

-6-5- پشیمانی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ تَوَرَّطَ فِي‏ الْأُمُورِ بِغَيْرِ نَظَرٍ فِي‏ الْعَوَاقِبِ‏ فَقَدْ تَعَرَّضَ‏ لِلنَّوَائِبِ‏ التَّدْبِيرُ قَبْلَ الْعَمَلِ يُؤْمِنُكَ النَّدَمَ مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَاء. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 236)

کسی که بدون عاقبت اندیشی، خود را در کارها گرفتار کند، در معرض حوادث است. فکر کردن پیش از عمل، تو را از پشیمانی حفظ کند. هر کس که در نظراتِ مختلف با دقت ملاحظه کند، نقاط ضعف را دریابد.

 

6-6- مشکل در عاقبت کار  

اَلجَوادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ لَمْ‏ يَعْرِفِ‏ الْمَوَارِدَ أَعْيَتْهُ‏ الْمَصَادِرُ. (بحار الأنوار ج ‏68  ص 340)

كسى كه راه ورود به كارى را نشناسد، راه برون شدن از آن درمانده‌اش مى‌كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: آفَةُ الْحَزْمِ فَوْتُ الْأَمْرِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

آفت دوراندیشی، كار از كار گذشتن است.

 

6-7- پرهیز از لجاجت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اللَّجَاجَةُ تَسْلُبُ الرَّأْيَ وَ الطُّمَأْنِينَةُ قَبْلَ الْحَزْمِ ضِدُّ الْحَزْمِ وَ التَّدْبِيرُ قَبْلَ الْعَمَلِ يُؤْمِنُكَ النَّدَمَ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 341)

لجاجت و پافشاری، فکر صحیح را از انسان می‌گیرد. اطمینان پیش از عاقبت‌اندیشی، ضد دوراندیشی است. و تدبیر و پایان اندیشی پیش از شروع به کار، موجب ایمنی از ندامت و پشیمانی است.

 

6-8- بد‌بینی به دشمن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:…وَ لَکِنِ الْحَذَرَ کُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّکَ بَعْدَ صُلْحِهِ، فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِيَتَغَفَّلَ، فَخُذْ بِالْحَزْمِ وَ اتَّهِمْ فِي ذَلِکَ حُسْنَ الظَّنِّ. (نهج البلاغه نامه 53)

لكن هشدار و هشدار شدید نسبت به دشمن خود پس از آشتى كردن! زيرا گاهى دشمن نزديك مى‌شود تا غافلگير كند، پس دورانديش باش، و خوشبينى خود را متّهم كن!

 

6-9- اعتماد بی‌جا

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ الطُّمَأْنِينَةُ قَبْلَ‏ الْخِبْرَةِ ضِدُّ الْحَزْمِ‏. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 238)

اعتماد كردن پيش از آزمودن، خلاف دورانديشى است…

 

6-10- بی‌توجهی به نظرات استوار

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَسْتَغْنِي الْحَازِمُ أَبَداً عَنْ رَأْيٍ سَدِيدٍ رَاجِحٍ. (تصنيف غرر الحكم  ص 474)

انسان دورانديش هيچگاه از نظر درست و برتر بى‌نياز نيست.

 

7- دوراندیشی در زیارت‌ها و دعاها

زيارة أخرى لأمير المؤمنين  (عَلَيْهِ السَّلَامُ)… :  وَ قَوْلُكَ حُكْمٌ وَ حَتْمٌ وَ أَمْرُكَ حِلْمٌ وَ حَزْمٌ‏ وَ رَأْيُكَ عِلْم‏.(من لا يحضره الفقيه ج ‏2 ص 594)

در زیارت دیگری به امیر المؤمنين (علیه السلام) عرض می‌شود:  گفته‌‏ات حُكم و حتمی و دستورت طبق مدارا و دوراندیشی‏ و رأی تو (بر اساسِ) دانش است.

 

اللَّهُمَ‏ قَدْ حَفِظْتَ‏ وَ وَقَيْتَ‏ وَ عَفَوْتَ‏ وَ عَافَيْتَ وَ أَرَيْتَنَا فِي هَذِهِ الْمَنَازِلِ مِنْ فَضْلِكَ الْكَامِلِ وَ ظِلِّكَ الشَّامِلِ مَا يَحْمَدُكَ عَلَيْهِ بَيَانُ مَقَالِي وَ لِسَانُ حَالِي وَ نَسْأَلُكَ تَمَامَ مَا عَوَّدْتَنَا مِنْ رَحْمَتِكَ وَ جَمِيلِ عَائِدَتِكَ وَ جَلِيلِ مَعُونَتِكَ وَ حِفْظِكَ وَ حِيَاطَتِكَ وَ نُصْرَتِكَ وَ تَدْبِيرَنَا فِي مَسِيرِنَا بِأَفْضَلِ مَا دَبَّرْتَ أَحَداً مِنْ أَهْلِ الْأَسْفَارِ مِنَ السَّلَامَةِ وَ الْمَسَارِّ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ. (الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان ص 144)

پروردگارا! تو مرا در اين منازل حفظ كردى و نگهداشتى و خشودى و سلامتى دادى و از فضل كامل و سايه‌‏ى گسترده‌‏ات مواردى را به ما نشان دادى كه بيان گفتارم و زبان حالم بر آن ثنا گويد. از تو می‌خواهيم كه رحمتت و فوايد پُرارزشت و ياریگرى بزرگوارانه‌‏ات و نگهدارى و ديده‌‏بانى و ياری‌ات را به حدّ كمال رسانى و عاقبت‏‌انديشى‏ ما را از جهت امنيّت و خوشی‌‏ها در طىّ راه، برترين انديشه‌‏اى كه يكى از مسافرين به كار می‌برد قرار دهى. به رحمت تو، اى مهربان‏ترين مهربانان!