آداب خانواده

 

چکیده

آداب خانواده مجموعه‌ای از دستورات الهی است که موجب تحکیم آن می‌گردد. خانواده عضوی کوچک از جامعه‌ی بزرگ انسانی است. خانواده‌ی سالم می‌تواند اجتماع سالم را تشکیل دهد، اما خانواده‌ی متزلزل تاثیر بسزایی در تضعیف جامعه دارد. در آداب زندگی، سلامت خانواده مورد توجه فراوان است.در قرآن کریم به نگاهبانی از خانواده دستور أکید داده شده است و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در زندگی خود، همواره مراقب خانواده بودند و نتیجه‌ی آن درخشش اهل بیت (علیهم السلام) در آسمان تقوا و فضیلت بود.

 

واژه های مرتبط

همسر، فرزند، خانواده‌داری، عیال، اهل، بیت، عائله، نفقه، مسؤلیت، تلاش، رسیدگی، معاشرت، خوشرفتاریی

 

1- اهمیّت خانواده‌‌‌داری

اَللهُ تَعالى: وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا. .. (طه/132)

و خانواده‌ی خود را به نماز فرمان بده و بر انجام آن شکیبا باش…

 

اَللهُ تَعالى: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِیكُمْ نَارًا… (تحریم/6)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود را با خانواده‌ی خویش از آتش دوزخ نگاه دارید…

 

أَبِی بَصِیرٍ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ : { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِیكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ. } (تحریم/6) قُلْتُ: هَذِهِ نَفْسِی أَقِیهَا، فَكَیْفَ أَقِی أَهْلِی؟ قَالَ: تَأْمُرُهُمْ بِمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَ تَنْهَاهُمْ‏ عَمَّا نَهَاهُمُ‏ اللَّهُ عَنْهُ فَإِنْ أَطَاعُوكَ كُنْتَ وَقَیْتَهُمْ وَ إِنْ عَصَوْكَ فَكُنْتَ قَدْ قَضَیْتَ مَا عَلَیْك‏. (بحار الأنوار ج ‏97  ص 74)

ابوبصیر: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی سخن خدای عزیز و بلندمرتبه پرسیدم: {اى كسانى كه ایمان آورده‌اید، خود و خانواده‌ی خود را از آتشى كه هیزم آن مردم و سنگ‌ها هستند نگهدارید.} و عرض کردم: این نفْس من است، می‌توانم آن را حفظ کنم، ولی چگونه خانواده‌ی خودم را حفظ کنم؟ فرمود: آنان را به آنچه خداوند به آن امر کرده است، امر کنید و از آنچه خداوند از آن نهی کرده، نهی کنید؛ اگر تو را اطاعت کنند، آنان را حفظ کرده­‌ای و اگر از تو سرپیچی کردند، آنچه بر عهده‌ی تو بود، به انجام رسانده­‌ای.

 

یُوسُفَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَّامٍ:‏ أَنَّ النَّبِیَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) كَانَ‏ إِذَا نَزَلَ‏ بِأَهْلِهِ‏ شِدَّةٌ أَمَرَهُمْ بِالصَّلَاةِ ثُمَّ قَرَأَ: { وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها.} (طه/132) (بحار الأنوار ج ‏88 ص 383)

یوسف ‌بن ‌عبدالله ‌بن‌سلّام: پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) هر وقتی شدّت و مصیبتی بر خانواده‌اش وارد می‌شد، آنها را به نماز خواندن امر می‌کرد، و این آیه را قرائت می‌کرد: { و خانواده‌ات را به نماز فرمان بده و خود نیز بر آن شکیبایی ورز. }

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: ‏‏خَیْرُكُمْ خَیْرُكُمْ لِأَهْلِهِ وَ أَنَا خَیْرُكُمْ لِأَهْلِی.‏ (من لا یحضره الفقیه ج ‏3 ص 555)

بهترینِ شما، بهترینتان براى خانواده‌اش است و من، بهترینِ شما نسبت به خانواده‌ام هستم.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: خَیْرُ الرِّجَالِ مِنْ أُمَّتِی الَّذِینَ لَا یَتَطَاوَلُونَ عَلَى‏ أَهْلِیهِمْ‏ وَ یَحِنُّونَ‏ عَلَیْهِمْ‏ وَ لَا یَظْلِمُونَهُم‏. (مكارم الأخلاق ص 216)

بهترین مردان امّت من، آن كسانی هستند كه نسبت به خانواده‌ی خود خشن و متكبّر نباشند و بر آنان ترحّم و نوازش كنند و به آنان آزار نرسانند.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا كُمَیْلُ! مُرْ أَهْلَكَ‏ أَنْ‏ یَرُوحُوا فِی‏ كَسْبِ‏ الْمَكَارِمِ‏  وَ یُدْلِجُوا فِی حَاجَةِ مَنْ هُوَ نَائِمٌ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 223)

اى كمیل! به خانواده‌ات فرمان بده، كه روزها در پى كسب خصلت‌هاى والاى انسانى بروند، و شبانگاهان، در پى رفع نیاز خُفتگان.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَا یَزَالُ الْمُؤْمِنُ‏ یُورِثُ‏ أَهْلَ بَیْتِهِ الْعِلْمَ وَ الْأَدَبَ الصَّالِحَ؛ حَتَّى یُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ جَمِیعاً. (مستدرك الوسائل ج ‏12 ص 201)

مؤمن همواره خانواده‌ی خود را از دانش و ادب شایسته بهره‌مند می‌سازد؛ تا همه‌ی آنان را وارد بهشت كند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: اِبْدَأْ بِمَنْ‏ تَعُولُ‏ الْأَدْنَى فَالْأَدْنَى‏. (بحار الأنوار ج ‏47 ص 234)

از خانواده آغاز کنید و آنکه نزدیک‌تر است را مقّدم بدارید.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ:وَ لَا تَكُونُ فَاكِهَةٌ عَامَّةٌ إِلَّا أَطْعَمَ عِیَالَهُ مِنْهَا وَ لَا یَدَعْ أَنْ یَكُونَ لِلْعِیدِ عِنْدَهُمْ فَضْلٌ فِی الطَّعَامِ أَنْ یُسَنِّیَ مِنْ ذَلِكَ شَیْئاً لَا یُسَنِّی لَهُمْ فِی سَائِرِ الْأَیَّامِ‏. (كافی ج ‏5 ص512)

هر میوه‌ای که همه‌ی مردم از آن می‌خورند، باید به خانواده‌اش بخوراند و در روزهای عید، خوراک آنان را افزایش دهد، و چیزهایی برای آنان فراهم کند که در روزهای دیگر فراهم نمی‌کرده است.

 

2- مسئولیت پذیری

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: الرَّجُلُ رَاعٍ‏ عَلَى‏ أَهْلِ‏ بَیْتِهِ‏ وَ كُلُّ رَاعٍ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ وَ المَرْأَةُ رَاعِیَةٌ عَلَی مَالِ زَوْجِهَا وَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُ. (مستدرك الوسائل ج ‏14 ص 248)

مرد، سرپرست خانواده است و درباره‌ی آنان از او سئوال می‌شود؛ و زن، سرپرست اموال شوهرش است و درباره‌ی آنان از وى سئوال می‌شود.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: تَقَاضَى‏ عَلِیٌ‏ وَ فَاطِمَةُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) فِی الْخِدْمَةِ، فَقَضَى عَلَى فَاطِمَةَ بِخِدْمَةِ مَا دُونَ الْبَابِ، وَ قَضَى عَلَى عَلِیٍّ بِمَا خَلْفَهُ. قَالَ، فَقَالَتْ  فَاطِمَةُ: فَلَا یَعْلَمُ مَا دَاخَلَنِی مِنَ السُّرُورِ إِلَّا اللَّهُ بِإِكْفَائِی رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) تَحَمُّلَ رِقَابِ الرِّجَالِ. (بحار الأنوار ج ‏43 ص 81)

على و فاطمه در مورد کارهاى خانه از رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) تقاضاى دستور العمل کردند. حضرت کارهاى داخل خانه را به عهده‌ی فاطمه گذاشت، و کار بیرون را بر عهده‌ی على.
پس از آن فاطمه (علیها السلام) فرمود: خدا می‌‏داند چقدر از اینکه رسول خدا بارِ دوش مردان را از من برداشت، خوشحال شدم.

 

3- تلاش برای رفاه خانواده

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَا غَدْوَةُ أَحَدِكُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ، بِأَعْظَمَ مِنْ غَدَوْتِهِ یَطْلُبُ لِوَلَدِهِ وَ عِیَالِهِ مَا یُصْلِحُهُمْ. (مستدرك الوسائل ج ‏13 ص 54)

رهسپار شدنِ هر یك از شما در راه خداوند (جهاد)، مهم‌تر از رفتنش در پى كسب معاش براى فرزندان و خانواده‌اش نیست.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: مَنْ طَلَبَ الدُّنْیَا حَلَالًا اسْتِعْفَافاً عَنِ الْمَسْأَلَةِ وَ سَعْیاً عَلَى عِیَالِهِ وَ تَعَطُّفاً عَلَى جَارِهِ، لَقِیَ اللَّهَ وَ وَجْهُهُ كَالْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ.(مستدرك الوسائل ج ‏13 ص 55)

هر كس دنیا را از راه حلال و به انگیزه‌ی حیا ورزیدن از درخواست (از مردم)، تلاش براى خانواده‌ی خود،  و لطف روا داشتن بر همسایه‌اش بجوید، خداى را در حالى دیدار می‌كند كه چهره‌اش همانند قرصِ كامل ماه (درخشان) است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: وَ مَنْ‏ سَعَى‏ فِی‏ نَفَقَةِ عِیَالِهِ‏ وَ وَالِدَیْهِ فَهُوَ كَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ. (مستدرك الوسائل ج ‏13 ص 55)

كسى كه براى تأمین هزینه‌ی خانواده‌اش و پدر و مادرش تلاش كند، همانند مجاهدِ راه خداست.

 

اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ الْكَادُّ عَلَى عِیَالِهِ مِنْ‏ حِلٍ، ‏كَالْمُجَاهِدِ فِی‏ سَبِیلِ‏ اللَّه‏. (بحار الأنوار ج ‏101 ص 72)

كسی كه از راه حلال برای تامین رفاه خانواده‌اش تلاش می‌كند، همچون مجاهدی است كه در راه خدا جهاد می‌كند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: كَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ (عَلَیْهِ السَّلَام) إِذَا أَصْبَحَ، خَرَجَ غَادِیاً فِی طَلَبِ الرِّزْقِ. فَقِیلَ لَهُ : یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! أَیْنَ تَذْهَبُ ؟ فَقَالَ: أَتَصَدَّقُ لِعِیَالِی.قِیلَ لَهُ: أَتَتَصَدَّقُ؟ قَالَ : مَنْ طَلَبَ الْحَلَالَ، فَهُوَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقَةٌ عَلَیْهِ. (كافی ج ‏4 ص 12)

على بن الحسین (علیه السلام) صبح كه می‌شد در طلب روزى بیرون می‌رفت. به آن حضرت عرض شد: یا بن رسول اللّه! کجا می‌روى؟

حضرت فرمود: می‌روم تا براى خانواده‌ام صدقه بیاورم. عرض شد: آیا شما نیز صدقه می‌گیرید؟ فرمود: هر كه در طلب روزىِ حلال برآید، آن روزى، صدقه‌اى از جانب خدای عزیز و بلندمرتبه به اوست.

 

4- رفع نیاز خانواده

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: ‏ لَأَنْ أَدْخُلَ السُّوقَ وَ مَعِی دَرَاهِمُ أَبْتَاعُ بِهِ لِعِیَالِی لَحْماً، وَ قَدْ قَرِمُوا إِلَیْهِ‏ أَحَبُ‏ إِلَیَّ‏ مِنْ‏ أَنْ‏ أُعْتِقَ‏ نَسَمَة. (بحار الأنوار ج ‏46 ص 66)

برای من به بازار رفتن و خرید یك درهم گوشت، برای خانواده‌ام، كه میل به گوشت دارند، از بنده آزاد كردن دوست داشتنی‌تر است.

 

اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَنْبَغِی لِلْمُؤْمِنِ أَنْ یَنْقُصَ مِنْ قُوتِ عِیَالِهِ فِی الشِّتَاءِ، وَ یَزِیدَ فِی وَقُودِهِمْ.(كافی ج ‏4 ص 13)

سزاوار است كه مؤمن در زمستان از خوراك خانواده‌اش كم كند، و بر (چوب و زغال) و وسیله‌ی گرم‌کننده آنان بیافزاید.

5- رسیدگی به امور خانواده

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَى كَلَّهُ عَلَى النَّاسِ مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ یَعُولُ. (كافی ج ‏4 ص 12)

ملعون است! ملعون است كسى كه بار گران امور زندگى خود را بر دوش مردم بیفكند! ملعون است! ملعون است كسى كه خانواده‌اش را بى‌سر و سامان بگذارد!

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مِنْ سَعَادَةِ الرَّجُلِ أَنْ یَكُونَ الْقَیِّمَ عَلَى عِیَالِهِ. (كافی ج ‏4 ص 13)

از سعادت انسان است كه خود به تنهایی امور خانواده‌اش را اداره كند.

 

6- نفقه

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:…وَ إطْعَامُ الطَّعَامِ نَفَقَةُ الرَّجُلِ‏ عَلَى‏ عِیَالِه‏. (بحار الأنوار ج ‏66 ص 369)

و غذا دادن به فقیران این است که مرد نفقه‌ی خانواده‌­اش را بپردازد.

 

رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْحَلَبِیُّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) قَالَ‏ قُلْتُ لَهُ مَنِ‏ الَّذِی‏ أُجْبَرُ عَلَى‏ نَفَقَتِهِ‏ قَالَ الْوَالِدَانِ وَ الْوَلَدُ وَ الزَّوْجَةُ وَ الْوَارِثُ الصَّغِیرُ یَعْنِی الْأَخَ وَ ابْنَ الْأَخِ وَ غَیْرَهُ‏. (من لا يحضره الفقيه ج ‏3 ص 105)

محمّد بن على حلبى از امام صادق (علیه السّلام) روایت كرده گوید: به آن حضرت عرض كردم چه كسانى‌اند كه انسان را از دادن نفقه و مخارجشان گزیرى نیست‌؟ فرمود: پدر و مادر و فرزند و همسر، و وارث صغیر مانند برادر و پسرِ برادر و مانند اینها.

 

مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَنْ‏ یَلْزَمُ‏ الرَّجُلَ‏ مِنْ‏ قَرَابَتِهِ‏ مِمَّنْ یُنْفِقُ عَلَیْهِ قَالَ الْوَالِدَانِ وَ الْوَلَدُ وَ الزَّوْجَةُ. (كافی ج ‏4 ص 13)

محمّد بن مسلم: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم: نفقه‌ی كدام یك از خویشان مرد به گردن اوست؟ حضرت در پاسخ فرمود: پدر، مادر، فرزندان و همسر.

 

7- توسعه بخشی به خانواده

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: لَیْسَ مِنَّا مِنْ وُسِّعَ‏ عَلَیْهِ ثُمَّ قَتَّرَ عَلَى عِیَالِهِ. (مستدرك الوسائل ج ‏15 ص 256)

از ما نیست آنكه خدا میدان روزى‌اش را فراخ كرده باشد و او بر خانواده‌اش تنگ گیرد.

 

اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ: صَاحِبُ‏ النِّعْمَةِ یَجِبُ‏ أَنْ یُوَسِّعَ عَلَى عِیَالِهِ. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 335)

آن كه صاحب نعمت است، باید كه بر هزینه‌ی خانواده‌اش وسعت بخشد.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ أَرْضَاكُمْ‏ عِنْدَ اللَّهِ‏ أَسْبَغُكُمْ‏ عَلَى عِیَالِه‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 136)

خشنودترین شما در پیشگاه خداوند كسى است كه از نظر زندگى بر خانواده‌اش توسعه دهد.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَنْبَغِی لِلرَّجُلِ أَنْ یُوَسِّعَ عَلَى عِیَالِهِ، كَیْلَا یَتَمَنَّوْا مَوْتَهُ. (كافی ج ‏4 ص 11)

مرد باید نسبت به خانواده‌ خویش بخشنده باشد، که آرزوی مرگ وی را نکنند!

 

اَلْكَاظِمُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَنْبَغِی‏ لِلرَّجُلِ‏ إِذَا زِیدَ فِی‏ النِّعْمَةِ أَنْ یَزِیدَ أُسَرَاءَهُ فِی السَّعَةِ عَلَیْهِمْ. (كافی ج ‏4 ص 11)

اگر رزق و روزی مردی افزون گشت، لازم است که در حقّ خانواده خویش بخشنده باشد.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ فُلَاناً أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِ بِنِعْمَةٍ فَمَنَعَهَا أُسَرَاءَهُ وَ جَعَلَهَا عِنْدَ فُلَانٍ فَذَهَبَ اللَّهُ بِهَا. (كافی ج ‏4 ص 11)

خداوند رزق و روزی فلان شخص را زیاد کرد، ولی آن شخص نسبت به خانواده‌‌ی خویش بخشنده نبود؛ پس خداوند رزق و روزی را از وی گرفت و به دیگری بخشید.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: حُسْنُ الْخُلُقِ فِی ثَلَاثٍ: اجْتِنَابِ‏ الْمَحَارِمِ‏ وَ طَلَبِ الْحَلَالِ وَ التَّوَسُّعِ عَلَى الْعِیَالِ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 394)

خوش اخلاقى در سه چیز است: دورى كردن از حرام، طلب حلال و فراهم آوردن آسایش و رفاه براى خانواده.

 

8- شادکردن در آداب خانواده

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: مَا مِنْ‏ عَبْدٍ یُدْخِلُ‏ عَلَى‏ أَهْلِ‏ بَیْتِ‏ مُؤْمِنٍ سُرُوراً، إِلَّا خَلَقَ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِكَ السُّرُورِ خَلْقاً یَجِیئُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ كُلَّمَا مَرَّتْ عَلَیْهِ شَدِیدَةٌ، یَقُولُ: یَا وَلِیَّ اللَّهِ ! لَا تَخَفْ. فَیَقُولُ لَهُ: مَنْ أَنْتَ ؟ یَرْحَمُكَ اللَّهُ! فَلَوْ أَنَّ الدُّنْیَا كَانَتْ لِی مَا رَأَیْتُهَا لَكَ شَیْئاً. فَیَقُولُ: أَنَا السُّرُورُ الَّذِی كُنْتَ أَدْخَلْتَ عَلَى آلِ فُلَان‏.(بحار الأنوار ج ‏71 ص 305)

بنده‌ای نیست که خاندانی را شاد کند، مگر آنکه خدا از آن شادی، موجودی را بیافریند که  تا روز قیامت نزد او می­‌آید، و هر بار که به او سختی می‌­رسد، به او می‌­گوید: ای دوست خدا! نترس! سپس به وی می­‌گوید: تو کیستی؟ رحمت خدا بر تو باد! که اگر همه‌ی دنیا از آن من بود، آن را برای تو چیزی به حساب نمی‌آوردم. و او پاسخ می­‌دهد: من همان شادی‌­ام، که بر خاندان فلان شخص ارزانی داشتی!

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: أَطْرِفُوا أَهَالِیَكُمْ‏ فِی كُلِّ جُمْعَةٍ بِشَیْ‏ءٍ مِنَ الْفَاكِهَةِ وَ اللَّحْمِ حَتَّى یَفْرَحُوا بِالْجُمُعَة. (بحار الأنوار ج ‏56 ص 32)

در شب هر جمعه، براى خانواده‌ی خود میوه و گوشت ببرید تا با آمدن جمعه شاد باشند.

 

9- معاشرت شایسته

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْمَرْءَ یَحْتَاجُ‏ فِی‏ مَنْزِلِهِ‏ وَ عِیَالِهِ‏ إِلَى ثَلَاثِ خِلَالٍ یَتَكَلَّفُهَا وَ إِنْ لَمْ یَكُنْ فِی طَبْعِهِ ذَلِكَ: مُعَاشَرَةٌ جَمِیلَةٌ وَ سَعَةٌ بِتَقْدِیرٍ وَ غَیْرَةٌ بِتَحَصُّن‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 236)

مرد در خانه و نسبت به خانواده‌اش نیازمند رعایت سه صفت است، هر چند در طبیعت او نباشد: خوش‌رفتارى، گشاده‌دستىِ به اندازه، و غیرتى همراه با خویشتن‌دارى.

 

9-1- همکاری با خانواده در تغذیه

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: الْمُؤْمِنُ یَأْكُلُ‏ بِشَهْوَةِ أَهْلِهِ‏ وَ الْمُنَافِقُ یَأْكُلُ أَهْلُهُ بِشَهْوَتِهِ. (بحار الأنوار ج ‏59 ص 291)

انسان با ایمان به میل و رغبت خانواده‌اش غذا می‌خورد، ولى منافق میل و رغبت خود را به خانواده‌اش تحمیل می‌كند.

 

9-2- نشستن در کنار خانواده

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: جُلُوسُ الْمَرْءِ عِنْدَ عِیَالِهِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنِ‏ اعْتِكَافٍ‏ فِی‏ مَسْجِدِی‏. (مجموعه ورام ج ‏2 ص 122)

نشستن مرد در كنار خانواده‌اش، نزد خدای بزرگ دوست داشتنی‌تر از اعتكاف (و نشستن) در این مسجد من است.

 

9-3- اعلام ورود به منزل

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یُسَلِّمُ‏ الرَّجُلُ‏ إِذَا دَخَلَ‏ عَلَى‏ أَهْلِهِ‏ وَ إِذَا دَخَلَ یَضْرِبُ بِنَعْلَیْهِ‏ وَ یَتَنَحْنَحُ یَصْنَعُ ذَلِكَ حَتَّى یُؤْذِنَهُمْ أَنَّهُ قَدْ جَاءَ حَتَّى لَا یَرَى شَیْئاً یَكْرَهُهُ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 11)

هنگامی که مرد با خانواده‌اش برخورد می‌کند، (به آنان) سلام کند و هنگام ورود با صدای کفش و با سرفه کردن، خانواده‌اش را از آمدن خود با خبر کند، تا اینکه چیزی نبیند که او را ناخوش آید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: سُلِّمْ فِی‏ بَیْتِكَ‏ یَزِیدُ اللَّهُ فِی بَرَكَتِكَ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 3)

در خانه‌ی خودت سلام کن، تا خدا در برکت تو بیفزاید.

 

9-4- هدیه و سوغات در آداب خانواده

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: مَنْ‏ دَخَلَ‏ السُّوقَ‏ فَاشْتَرَى تُحْفَةً فَحَمَلَهَا إِلَى عِیَالِهِ، كَانَ كَحَامِلِ صَدَقَةٍ إِلَى قَوْمٍ مَحَاوِیجَ وَ لْیَبْدَأْ بِالْإِنَاثِ قَبْلَ الذُّكُور. (بحار الأنوار ج ‏101 ص 94)

مردى که داخل بازار شود و تحفه‏‌اى بخرد و آن را براى خانواده‌‏اش ببرد، ثوابش برابر کسى است که صدقه‏‌اى را به قومی نیازمند برساند. و (هنگام خرید یا تقسیم) نخست از دختران شروع کند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِذَا سَافَرَ أَحَدُكُمْ‏ فَقَدِمَ‏ مِنْ‏ سَفَرِهِ‏، فَلْیَأْتِ‏ أَهْلَهُ‏ بِمَا تَیَسَّرَ. (بحار الأنوار ج ‏12 ص 11)

هرگاه یكی از شما به مسافرت رود و سپس از سفر برگردد، پس باید برای خانواده‌ی خود به اندازه‌ای كه توانایی دارد، سوغاتی بیاورد.

 

یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ: نَظَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) إِلَى رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ قَدِ اشْتَرَى لِعِیَالِهِ شَیْئاً وَ هُوَ یَحْمِلُهُ فَلَمَّا رَآهُ الرَّجُلُ اسْتَحْیَا مِنْهُ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) اشْتَرَیْتَهُ لِعِیَالِكَ وَ حَمَلْتَهُ إِلَیْهِمْ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ لَا أَهْلُ‏ الْمَدِینَةِ لَأَحْبَبْتُ‏ أَنْ أَشْتَرِیَ لِعِیَالِیَ الشَّیْ‏ءَ ثُمَّ أَحْمِلَهُ إِلَیْهِمْ‏.(بحار الأنوار ج ‏72 ص 132)

یونس بن یعقوب: امام صادق (علیه السلام) نگاه کرد به مردی از اهل مدینه که چیزی برای عیال خود خریده و با خود می‌برد و چون آن مرد را دید، وی شرمگین شد، و آن حضرت فرمود: آن را برای خانواده‌ات خریدی و برایشان می بری؟ به خدا اگر مردمِ مدینه نبودند(وضعشان خوب بود)، دوست داشتم برای خانواده‌ام چیزی بخرم و خودم برایشان ببرم.

 

10- آثار خانواده‌داری

10-1- عمر طولانی

الْكَاظِمُ‏ عَلَیْهِ السَّلَام : وَ مَنْ‏ حَسُنَ‏ بِرُّهُ‏ بِإِخْوَانِهِ وَ أَهْلِهِ مُدَّ فِی عُمُرِهِ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 140)

و هر که به برادران و به خانواده‌ی خود نیکوکار باشد، عمرش زیاد می‌شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: ثَلَاثَةٌ إِنْ‏ یَعْلَمْهُنَّ‏ الْمُؤْمِنُ‏ كَانَتْ‏ زِیَادَةً فِی عُمُرِهِ وَ بَقَاءَ النِّعْمَةِ عَلَیْهِ : …تَطْوِیلُهُ فِی رُكُوعِهِ وَ سُجُودِهِ فِی صَلَاتِهِ وَ تَطْوِیلُهُ لِجُلُوسِهِ عَلَى طَعَامِهِ إِذَا أَطْعَمَ عَلَى مَائِدَتِهِ وَ اصْطِنَاعُهُ الْمَعْرُوفَ إِلَى أَهْلِهِ. (كافی ج ‏4 ص 49)

سه چیز است كه اگر مؤمن از آنها مطلع شود، باعث طول عمر و دوام بهره‌مندى او از نعمت‌ها می‌شود: …طول دادن ركوع و سجده، زیاد نشستن بر سر سفره‌اى كه در آن دیگران را اطعام می‌كند و خوش رفتارى‌اش با خانواده.

 

10-2- ایمان در آداب خانواده

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: أَحْسَنُ‏ النَّاسِ‏ إِیمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً وَ أَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ وَ أَنَا أَلْطَفُكُمْ بِأَهْلِی‏. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 387)

شایسته‌ترینِ مردمان، از جهت ایمان، كسى است كه خوش اخلاق ترینِ آنها باشد و با خانواده‌اش مهربان‌تر باشد، و من، مهربان‌ترینِ شما با خانواده‌ام هستم.

 

10-3- تقرّب به حضرت رسول صلی الله علیه و آله

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: أَقْرَبُكُمْ‏ مِنِّی‏ مَجْلِساً یَوْمَ الْقِیَامَةِ  أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ خَیْرُكُمْ لِأَهْلِهِ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 387)

نزدیک‌ترین شما به من در روز قیامت، کسی است که خوش اخلاق باشد و به خانواده‌ی خود نیکی کند.

 

11- پاداش خدمت به خانواده

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: خِدْمَةِ الْعِیَالِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لِلْكَبَائِرِ وَ یُطْفِی غَضَبَ الرَّبِّ وَ مُهُورُ الْحُورِ الْعِینِ وَ تَزِیدُ فِی الْحَسَنَاتِ وَ الدَّرَجَاتِ. (بحار الأنوار ج ‏101 ص 132)

خدمت به خانواده، كفّاره گناهان كبیره، خاموش كننده آتش خشم پروردگار، مهریه حورالعین، و افزاینده نیكى‏‌ها و درجات است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: لَا یَخْدُمُ الْعِیَالَ إِلَّا صِدِّیقٌ أَوْ شَهِیدٌ أَوْ رَجُلٌ یُرِیدُ اللَّهُ بِهِ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ. (بحار الأنوار ج ‏101 ص 132)

به خانواده خدمت نمی‏‌كند، مگر صدّیق (شخصِ همواره راست گفتار و راست كردار) یا شهید یا كسى كه خداوند خیر دنیا و آخرتش را بخواهد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: مَنْ‏ لَمْ‏ یَأْنَفْ‏ مِنْ‏ خِدْمَةِ الْعِیَالِ‏ دَخَلَ‏ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِسَابٍ‏. (مستدرك الوسائل ج ‏13 ص 49)

هركس در خدمتگزارى خانواده، ترشرویى نكند، بدون حساب وارد بهشت می‌‏گردد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: یَا عَلِی‏ مَنْ كَانَ فِی خِدْمَةِ الْعِیَالِ فِی الْبَیْتِ وَ لَمْ یَأْنَفْ كَتَبَ اللَّهُ اِسْمَهُ فِی دِیوَانِ الشُّهَدَاءِ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ ثَوَابَ أَلْفِ شَهِیدٍ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ ثَوَابَ حِجَّةٍ وَ عُمْرَةٍ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ عِرْقٍ فِی جَسَدِهِ مَدِینَةً فِی الْجَنَّةِ. (بحار الأنوار ج ‏101 ص 132)

اى على! هركس در خانه، با خوشرویى در خدمت اهل خانه‌‏اش باشد، خداوند تعالى نامش را در دیوان شهیدان ثبت می‏‌كند و در برابر هر شب و روز پاداش هزار شهید براى وى می‌‏نویسد و در برابر هر گام، پاداش یك حج و عمره برایش مقرّر می‌‏كند و خداوند در برابر هر یك از رگ‌‏هاى بدنش، شهرى در بهشت به وى می‌‏بخشد.

 

12- پاداش اندوه برای خانواده

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ:…إِنِّی كُنْتُ دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) ذَاتَ یَوْمٍ فَقَالَ كَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا عَلِیُّ فَقُلْتُ‏ أَصْبَحْتُ‏ وَ لَیْسَ‏ فِی‏ یَدِی‏ شَیْ‏ءٌ غَیْرُ الْمَاءِ وَ أَنَا مُغْتَمٌّ لِحَالِ فَرْخَیَّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ (عَلَیْهِمَا السَّلَامُ) فَقَالَ لِی یَا عَلِیُّ غَمُّ الْعِیَالِ سِتْرٌ مِنَ النَّارِ وَ طَاعَةُ الْخَالِقِ أَمَانٌ مِنَ الْعَذَابِ وَ الصَّبْرُ عَلَى الطَّاعَةِ جِهَادٌ وَ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ سِتِّینَ سَنَةً وَ غَمُّ الْمَوْتِ كَفَّارَةُ الذُّنُوبِ وَ اعْلَمْ یَا عَلِیُّ أَنَّ أَرْزَاقَ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ غَمَّكَ لَهُمْ لَا یَضُرُّكَ وَ لَا یَنْفَعُ غَیْرَ أَنَّكَ تُؤْجَرُ عَلَیْهِ وَ إِنَّ أَغَمَّ الْغَمِّ غَمُّ الْعِیَالِ‏.(بحار الأنوار ج ‏73 ص  16)

…من روزی نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رفتم و به من فرمود: ای علی! چگونه صبح کردی؟ گفتم: صبح کردم و جز آب ندارم و غم دو جوجه‌ام حسن و حسین را دارم! به من فرمود: ای علی! غم خانواده پرده ای است در برابر دوزخ، و طاعت آفریدگار امان از عذاب است، و صبر بر طاعت، جهاد است و بهتر از عبادت شصت سال است. و غم مردن، کفاره‌ی گناهان است. ای علی! بدان که روزیِ بندگان بر خدای سبحان است، و غم تو بر آنان زیان و سودی ندارد، جز اینکه بر آن پاداش بگیری، و همانا که غم‌بارترینِ غم‌ها، غمِ خانواده است.

 

13- تباه کردن خانواده

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: كَفَى‏ بِالْمَرْءِ إِثْماً أَنْ‏ یُضَیِّعَ‏ مَنْ‏ یَعُول‏. (بحار الأنوار ج ‏100 ص 13)

همین یك گناه، مرد را بس است كه حق خانواده خود را ضایع كند.

 

14- بد رفتاری

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ سَاءَ خُلْقُهُ‏ مَلَّهُ‏ أَهْلُهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 53)

هر كس بد اخلاق باشد، خانواده‌‏اش از او دلتنگ و خسته می‌‏شوند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: إِذَا أَعْسَرَ أَحَدُكُمْ‏، فَلْیَضْرِبْ فِی الْأَرْضِ وَ یَبْتَغِی مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ لَا یَغَمََّ نَفْسَه‏. (مستدرك الوسائل ج ‏13 ص 7)

هر گاه یکی از شما دچار تنگدستی شد، (از  خانه اش) بیرون بیاید و فضل الهی (روزی فراوان) را طلب کند و خودش را ناراحت نکند.