آداب حیوانات

 

چکیده

از آفریده‌های الهی جز انسان، مجموعه‌ی حیوانات است که دارای انواع بی‌شمار است.در  آداب حیوانات، حقوق آنها و چگونگی نگهداری آنها آمده است و این نشان‌دهنده‌ی اهمیت آنها نزد خداوند است. هر کدام از حیوانات فوایدی برای انسان دارد. در آداب زندگی اسلام برای بهره‌مندی از حیوانات، آداب و قوانینی ارایه کرده است .

 

1- حیوانات تسبیح گوی خداوند هستند

اَللهُ تَعالی: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّیْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِیحَهُ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِمَا یَفْعَلُونَ. (نور/ 41)

آیا ندیدی که برای خدا تسبیح می‏‌کنند، تمام آنان که در آسمان‌­ها و زمین‌­اند و همچنین پرندگان، هنگامی که بر فراز آسمان بال گسترده‌‏اند؟ هریک از آنها نماز و تسبیح خود را می‌‏داند؛ و خداوند به آنچه انجام می‌‏دهند، عالم است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَهْمَا أُبْهِمَ‏ عَلَی‏ الْبَهَائِمِ‏ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَلَا يُبْهَمُ عَلَيْهَا أَرْبَعُ خِصَالٍ مَعْرِفَةُ أَنَّ لَهَا خَالِقاً وَ مَعْرِفَةُ طَلَبِ الرِّزْقِ وَ مَعْرِفَةُ الذَّكَرِ مِنَ الْأُنْثَی وَ مَخَافَةُ الْمَوْتِ‏. (بحار الأنوار ج‏61 ص 51)

اگر هر چیزی بر حیوانات مبهم باشد، چهار خصلت برای آنها مبهم نیست؛ معرفت به اینکه آفریننده‌ای دارند، معرفت طلبِ روزی، شناسایی نر از ماده و ترس از مرگ.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَأْكُلُوا الْقُنْبُرَةَ وَ لَا تَسُبُّوهُ وَ لَا تُعْطُوهُ الصِّبْيَانَ يَلْعَبُونَ بِهَا فَإِنَّهَا كَثِيرَةُ التَّسْبِيحِ وَ تَسْبِيحُهَا لَعَنَ اللَّهُ مُبْغِضِي آلِ مُحَمَّدٍ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‏. (بحار الأنوار ج‏27  ص 273)

چکاوک را نخورید و به او ناسزا نگویید و به دست بچه هایتان ندهید که با آنها بازی کنند، زیرا آنها زیاد تسبیح می­‌کنند و تسبیح آنها این است: خدا لعنت کند بر دشمنان آل محمّد (صلّی اللَّه علیه و آله)!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَنْ تُوسَمَ الدَّوَابُّ عَلَی وُجُوهِهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّهَا. (بحار الأنوار ج ‏61 ص210)

رسول خدا (صلی اللَّه علیه و آله) نهی کرد از این که بر چهره حیوان داغ بزنند، زیرا آنها به حمد پروردگارِ خود تسبیح می‌گوید.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَ لَا يَسْتَحْيِي أَحَدُكُمْ‏ أَنْ يُغَنِّيَ عَلَی دَابَّتِهِ وَ هِيَ تُسَبِّحُ. (بحار الأنوار ج‏61 ص204)

آیا شرم ندارد یکی از شما در حالی که سوار بر حیوان خود است؛ آواز غنا (گناه آلود) بخواند؛ در حالی که حیوان او تسبیح می‌گوید!

 

2- جایگاه حیوانات نزد خداوند

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَ‏ أَصْلَ‏ حَمَامِ‏ الْحَرَمِ‏ بَقِيَّةُ حَمَامٍ كَانَ لِإِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ (عَلَيْهِما السَّلَامُ) اتَّخَذَهَا كَانَ يَأْنَسُ بِهَا‏. (بحار الأنوار ج ‏62 ص 17)

کبوتران حرم، باز مانده کبوتر اسماعیل فرزند ابراهیم هستند که آن را نگهداشته و با آن مأنوس بود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ خَلْقاً لَيْسَ مِنْ وُلْدِ آدَمَ وَ لَا مِنْ وُلْدِ إِبْلِيسَ يَلْعَنُونَ مُبْغِضِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (علیه السّلام) قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هُمْ قَالَ الْقَنَابِرُ يُنَادُونَ فِي السَّحَرِ عَلَی رُءُوسِ الشَّجَرِ أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی مُبْغِضِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (علیه السلام)‏. (بحار الأنوار ج ‏27 ص 272)

خداوند عزیز و بلندمرتبه، خلقی را آفریده که نه از فرزندان آدم است و نه از فرزندان ابلیس. آنها، دشمنان علی بن ابی طالب را لعن می‌کنند. گفتند: ای رسول خدا! آنها کیانند؟ فرمود: چکاوک­‌ها که در سحر بر روی درخت ندا می‌­دهند:  لعنت خدا! بر دشمنان علی بن ابی طالب (علیه السلام)‏.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي‏ كُلِ‏ جَنَاحِ‏ هُدْهُدٍ مَكْتُوبٌ بِالسُّرْيَانِيَّةِ آلُ مُحَمَّدٍ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ. (كافی ج ‏6 ص 224)

در هر بال شانه‌به‌سر، به لغت سریانی نوشته شده است: خاندان محمد، بهترین مردم‌اند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ رَجُلًا أَتَی النَّبِيَّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وَ هُوَ قَائِمٌ عَلَی فَرَسٍ لَهُ فَسَلَّمَ عَلَی النَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَقَالَ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وَ عَلَيْكُمُ السَّلَامُ فَقَالَ الرَّجُلُ إِنَّمَا أَنَا وَحْدِي‏ فَقَالَ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَلَيْكَ وَ عَلَی فَرَسِكَ. (الجعفريات ص 87)

مردی خدمت پیامبر (صلی الله علیه وآله) رسید و به حضرت سلام کرد در حالی که بر اسب سوار بود. پیامبر (صلی الله علیه وآله) (خطاب را به جمع) فرمود: و علیکم السلام. آن مرد عرض کرد: ای رسول خدا! من یک نفر بیش نیستم! حضرت فرمود: بر تو و اسبت سلام کردم.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَعَلَّمُوا مِنَ الْغُرَابِ ثَلَاثَ خِصَالٍ اسْتِتَارَهُ بِالسِّفَادِ وَ بُكُورَهُ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ وَ حَذَرَهُ‏. (بحار الأنوار ج‏61 ص262)

سه خصلت را از کلاغ بیاموزید: نهان کردن آمیزش، بامداد به دنبال روزی رفتن و بر حذر داشتن دیگران.

 

3- اهمیّت رعایت حقوق حیوانات

اَللهُ تَعالی: وَ أَوْحی‏ رَبُّكَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ‏. (نحل/69-68)

پروردگار تو به زنبور عسل وحی كرد: از كوه‌ها و درختان و در بناهايی كه می‌سازند خانه‌هايی انتخاب کن. آنگاه از همه‌ی محصولات و میوه‌ها بخور. پس در راه‌های پروردگارت که برای تو هموار شده [به سوی کندو] برو؛ از داخل آنها [شهدی] نوشیدنی با رنگ‌های گوناگون بیرون می‌آید که در آن درمانی برای مردم است. قطعاً در این [حقیقت] نشانه ای [بر قدرت، لطف و رحمت خدا] ست، برای مردمی که می‌اندیشند.

 

اَللهُ تَعالی: حَتَّی إِذا أَتَوْا عَلی‏ وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها إلی قوله تعالی‏ وَ تَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقالَ ما لِيَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبِينَ‏. (نمل/20-18)

[پس حرکت کردند] تا به وادی مورچگان درآمدند. مورچه‌ای گفت: ای مورچگان! به خانه‌هایتان درآیید تا سلیمان و سپاهیانش ناآگاهانه شما را پایمال نکنند! پس سلیمان از گفته‌اش با تبسم، حالت خنده به خود گرفت، و [به سبب نعمت فهم گفتار حیوانات] گفت: پروردگارا! به من الهام کن تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم عطا کرده‌ای به جای آورم، و اینکه کار شایسته‌ای که آن را بپسندی انجام دهم، و مرا به رحمتت در میان بندگان شایسته‌ات درآور. و [سلیمان] جویای پرندگان شد [و هدهد را در میان پرندگان بارگاهش نیافت] پس گفت: مرا چه شده که هدهد را نمی بینم [آیا هست و او را نمی بینم] یا از غایبان است؟

 

اَللهُ تَعالی: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ. (هود/6)

و هيچ جنبنده‌ای در زمين نيست، مگر [اينكه‌] روزيی‌اش بر عهده خداست، و [او] قرارگاه و محل مُردنش را می‌داند. همه [اينها] در كتابی روشن [ثبت‌] است.

 

اَللهُ تَعالی: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَی رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ. (انعام/38)

هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست و هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود پرواز می‌کند، مگر این که امت‌هایی مانند شما هستند. ما هیچ چیز را در این کتاب، فرو گذار نکردیم؛ سپس همگی به سوی پرودگارشان محشور می‌شوند.

 

اَللهُ تَعالی: إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَی اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ  مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ. (هود/56)

در حقيقت، من بر خدا، پروردگار خودم و پروردگار شما توكّل كردم. هيچ جنبنده‌ای نيست، مگر اينكه او مهار هستی‌اش را در دست دارد. به راستی پروردگار من بر راه راست است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اِتَّقُوا اللّه  في عِبادِهِ و بِلادِهِ فإنّكُم مَسؤولُونَ حتّی عنِ البِقاعِ و البَهائمِ، أطِيعُوا اللّه و لا تَعصُوهُ. (نهج البلاغه خطبه 167)

از خدا بترسيد درباره بندگان او و سرزمين‌هايش! زيرا شما حتی نسبت به قطعه‌های زمين‌ها و چارپايان نيز بايد پاسخگو باشيد. از خدا اطاعت كنيد و نافرمانی او نكنيد.

 

4- انواع حقوق حیوانات

4-1- حق احترام

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ حُرْمَةً وَ حُرْمَةُ الْبَهَائِمِ فِي وُجُوهِهَا. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 204)

همانا برای هر چیزی حرمتی است و حرمت حیوانات در چهره‌ی آنها است.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا عَثَرَتِ الدَّابَّةُ تَحْتَ الرَّجُلِ فَقَالَ لَهَا تَعَسْتِ تَقُولُ تَعَسَ وَ انْتَكَسَ أَعْصَانَا لِرَبِّهِ‏. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 208)

چون حیوان زیر پای کسی بلغزد و صاحبش به او بگوید: هلاک شوی! حیوان در پاسخش می‌گوید: خودت نابود شوی و سر به زیر شود هرکس که نسبت به پروردگارش نافرمان‌تر است!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي الدَّوَابِّ وَ لَا تَضْرِبُوا الْوُجُوهَ وَ لَا تَلْعَنُوهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَعَنَ لَاعِنَهَا. (مكارم الأخلاق ص 263)

به صورت‌های چهارپايان نزنيد، و به آنان دشنام مگوييد، كه خداوند عزیز و بلندمرتبه، لعن‏ت كننده‌ی آنان را لعن می‏‌كند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَا تَتَّخِذُوا ظُهُورَ الدَّوَابِّ كَرَاسِيَّ فَرُبَّ دَابَّةٍ مَرْكُوبَةٍ خَيْرٌ مِنْ رَاكِبِهَا وَ أَطْوَعُ لِلَّهِ تَعَالَی وَ أَكْثَرُ ذِكْراً. (بحار الأنوار ج‏61 ص 210)

پشت حیوان را محل نشستن خود قرار ندهید. چه بسیار حیوانی که از سواره خود بهتر است و در برابر خداوند مطیع‌تر است و بیشتر یاد خدای متعال کند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَا تَتَوَرَّكُوا عَلَی الدَّوَابِّ وَ لَا تَتَّخِذُوا ظُهُورَهَا مَجَالِسَ‏. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 214)

به صورت یک طرفی (تورک: برگردانیدن پا بر مرکب جهت آسایش) بر حیوانات ننشینید و پشت آنان را مجلس گفتگو نسازید.

 

4-2- حق سرپرستی

اَللهُ تَعالی: وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّة لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّهُ یَرْزُقُها وَ إِیّاکُمْ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. (عنکبوت /60)

چه بسا جنبنده‌ای که قدرت حمل روزی خود را ندارد، خداوند، او و شما را روزی می دهد؛ و او شنوا و داناست.

 

كَانَ يَقُولُ‏ [أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ]  فِي الدَّابَّةِ إِذَا سَرَحَهَا أَهْلُهَا أَوْ عَجَزُوا عَنْ عَلَفِهَا أَوْ نَفَقَتِهَا فَهِيَ لِلَّذِي أَحْيَاهَا. (كافی ج ‏5 ص 141)

امیرالمؤمنین(علیه السّلام) درباره حیوانی که صاحبانش آن را رها کرده یا از دادن علف یا خرجی آن ناتوان شده اند فرمود: چنین حیوانی برای کسی است که او را احیا کند.

 

صَفْوَانَ الْجَمَّالِ: أَرْسَلَ إِلَيَّ الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ أَنْ أَشْتَرِيَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) جَمَلًا فَاشْتَرَيْتُ جَمَلًا بِثَمَانِينَ دِرْهَماً فَقَدَّمَ بِهِ عَلَی أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَقَالَ لِي أَ تَرَاهُ يَحْمِلُ الْقُبَّةَ فَشَدَدْتُ عَلَيْهِ الْقُبَّةَ وَ رَكِبْتُهُ فَاسْتَعْرَضْتُهُ ثُمَّ قَالَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ يَعْلَمُونَ كُنْهَ حُمْلَانِ اللَّهِ عَلَی الضَّعِيفِ مَا غَالَوْا بِبَهِيمَةٍ. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 206)

صفوان جمّال: مفضّل بن عمر [مالی] نزد من فرستاد تا برای امام صادق (علیه السّلام) شتری بخرم. پس شتری به هشتاد درهم خریدم و نزد امام (علیه السّلام) بردم و ایشان به من فرمود: آیا به نظر تو می‌تواند هودج حمل کند؟ و من هودج بر او بستم و سوارش شدم و برایش به نمایش گذاشت. سپس فرمود: اگر مردم می‌دانستند حقیقت نیروی باربری که خدا به ناتوان داده چهارپا را گران نمی کردند.

 

4-3- حق حیات

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ النَّاسَ أَصَابَهُمْ قَحْطٌ شَدِيدٌ عَلَی عَهْدِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَيْهِ وَ طَلَبُوا إِلَيْهِ أَنْ يَسْتَسْقِيَ لَهُمْ قَالَ فَقَالَ لَهُمْ إِذَا صَلَّيْتُ الْغَدَاةَ مَضَيْتُ فَلَمَّا صَلَّی الْغَدَاةَ مَضَی وَ مَضَوْا فَلَمَّا أَنْ كَانَ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ إِذَا هُوَ بِنَمْلَةٍ رَافِعَةٍ يَدَهَا إِلَی السَّمَاءِ وَاضِعَةٍ قَدَمَيْهَا عَلَی الْأَرْضِ وَ هِيَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِكَ وَ لَا غِنَی بِنَا عَنْ رِزْقِكَ فَلَا تُهْلِكْنَا بِذُنُوبِ بَنِي آدَمَ قَالَ فَقَالَ سُلَيْمَانُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) ارْجِعُوا فَقَدْ سُقِيتُمْ بِغَيْرِكُمْ فَسُقُوا فِي ذَلِكَ الْعَامِ وَ لَمْ يُسْقَوْا مِثْلَهُ قَطُّ. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 260)

در زمان سلیمان (علیه السّلام) مردم به قحطیِ سختی دچار شدند. آنها به او شکایت کردند و از او خواستند که برایشان باران بخواهد. وی به آنها گفت: نماز صبح را که خواندم، می‌روم. هنگامی که نماز صبح را خواند وی و مردم رفتند. هنگامی که میان راه بودند، ناگهان مورچه‌ای را دیدند که دو دستش را به آسمان برآورده و دو پا را بر زمین نهاده و می گوید: بار خدایا! ما از آفریده‌های توییم و بی نیاز از روزی تو نیستیم. ما را به گناه انسان‌ها نابود نکن. فرمود: سلیمان (علیه السّلام) گفت: برگردید که به واسطه‌ی غیر خودتان سیراب شُدید. بارانی در آن سال بر آنها بارید که مانندش را ندیده بودند.

 

فِي مَنَاهِي النَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَنَّهُ نَهَی أَنْ يُحْرَقَ شَيْ‏ءٌ مِنَ الْحَيَوَانِ بِالنَّارِ وَ نَهَی عَنْ قَتْلِ النَّحْلِ‏. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 267)

پیامبر (صلی اللَّه علیه و آله) از سوزاندن هر جانداری با آتش و از کشتن زنبور عسل نهی کرد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ قَتَلَ‏ عُصْفُوراً عَبَثاً جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَعِجُّ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی يَقُولُ يَا رَبِّ إِنَّ هَذَا قَتَلَنِي عَبَثاً لَمْ يَنْتَفِعْ بِي وَ لَمْ يَدَعْنِي فَآكُلَ مِنْ حُشَارَةِ الْأَرْضِ. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 4)

اگر کسی گنجشکی را بیهوده بکُشد، روز قیامت در پیشگاه خدا فریاد می‌زند و می‌گوید: فلانی مرا بیهوده کشت، بدون آن که از این کشتن، سودی ببرد! و نگذاشت که من از حشرات زمین، استفاده کرده و چیزی بخورم!

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خُرْؤُ الْخُطَّافِ‏ لَا بَأْسَ بِهِ هُوَ مِمَّا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ، وَ لَكِنْ كُرِهَ أَكْلُهُ، لِأَنَّهُ اسْتَجَارَ بِكَ وَ أَوَی فِي مَنْزِلِكَ‏، وَ كُلُّ طَيْرٍ يَسْتَجِيرُ بِكَ فَأَجِرْهُ. (هداية الأمة إلی أحكام الأئمة عليهم السلام ج 8 ص 27)

فضله‌ی پرستو، اشکال ندارد. این پرنده قابل خوردن است، اگرچه این کار، ناپسند است؛ زیرا آن پرنده به تو پناه آورده و در منزل تو جای گرفته است. هر پرنده‌ای به تو پناه آورد، به او پناه بده.

 

4-4- حق عدالت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِينُكَ فَأَوْعِزْ إِلَيْهِ أَلَّا يَحُولَ بَيْنَ نَاقَةٍ وَ بَيْنَ فَصِيلِهَا وَ لَا يَمْصُرَ لَبَنَهَا فَيَضُرَّ [فَيُضِرَّ] ذَلِكَ بِوَلَدِهَا وَ لَا يَجْهَدَنَّهَا رُكُوباً وَ لْيَعْدِلْ بَيْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِي ذَلِكَ وَ بَيْنَهَا، وَ لْيُرَفِّهْ عَلَی اللَّاغِبِ وَ لْيَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ وَ الظَّالِعِ وَ لْيُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ وَ لَا يَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الْأَرْضِ إِلَی جَوَادِّ الطُّرُقِ وَ لْيُرَوِّحْهَا فِي السَّاعَاتِ وَ لْيُمْهِلْهَا عِنْدَ النِّطَافِ وَ الْأَعْشَابِ، حَتَّی تَأْتِيَنَا بِإِذْنِ اللَّهِ بُدَّناً مُنْقِيَاتٍ غَيْرَ مُتْعَبَاتٍ وَ لَا مَجْهُودَاتٍ لِنَقْسِمَهَا عَلَی كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَإِنَّ ذَلِكَ أَعْظَمُ لِأَجْرِكَ وَ أَقْرَبُ لِرُشْدِكَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ. (نهج البلاغه نامه 25)

امیرالمؤمنین (علیه السّلام)  (در مورد مأمور مالیات) فرمود: چون امين تو زكات مرکب‌ها را گرفت، از او بخواه كه در راه، ميان مادر و كُره‌ی شيرخواره اش جدايی نيافكند و آن قدر آن را ندوشد كه به كُره‌اش زيان برسد و با سوار شدن بر آنان خسته نكند و ميان آن شتر كه بر آن سوار می‌شود يا آن را می‌دوشد و ديگر شترها عدالت ورزد. و چنان كند كه شتر خسته بياسايد و با شتری كه پايش مجروح شده و نتواند راه رود، به مدارا رفتار كند و آنها را بر سر آبگيرها ببرد و آب دهد و از راه‌هايی براند كه به علفزارها نزديك باشد، نه از راه‌های خشك و عاری از گياه. و به آنها ساعت‌ها مهلت استراحت دهد تا آب بخورند يا در میان علف بچرند.
تا به اذن خدا آنها را فربه و پرتوان، نه خسته و لاغر به ما برساند، و ما آنها را، چنان كه در كتاب خدا و سنت پيامبر (صلی الله عليه و آله) آمده، تقسيم كنيم. اگر چنين كنی، اجر تو زیاد است و تو را به رستگاری، ان شاء الله، نزديك‌تر سازد.

 

حَمَّادٍ اللَّحَّامِ: مَرَّ قِطَارٌ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَرَأَی زَامِلَةً قَدْ مَالَتْ فَقَالَ يَا غُلَامُ اعْدِلْ‏ عَلَی‏ هَذَا الْجَمَلِ‏ فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْعَدْلَ‏. (بحار الأنوار ج‏61 ص 203)

حماد لحام: قطاری از شترانِ امام صادق (علیه السّلام) می‌گذشت. چشم آن حضرت به شتری افتاد (که بر اثر بار سنگین) کج شده بود. حضرت خطاب به غلامی که عهده‌دار کار آنها بود، فرمود: ای غلام! به این شتر عدالت روا بدار، همانا خداوند عدالت را دوست دارد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الرِّفْقَ وَ يُعِينُ عَلَيْهِ فَإِذَا رَكِبْتُمُ الدَّوَابَّ الْعُجْفَ فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا فَإِنْ كَانَتِ الْأَرْضُ مُجْدِبَةً فَانْجُوا عَلَيْهَا وَ إِنْ كَانَتْ مُخْصِبَةً أَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 279)

خداوند مدارا را دوست دارد و به آن کمک کند. چون سوار بر چهارپاهای لاغر هستید، آنها را به منزل مناسب فرود آورید. اگر زمین خشک است، شتاب کنید و خود را نجات دهید و اگر سبزه است، آنها را منزل دهید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لِلدَّابَّةِ عَلَی‏ صَاحِبِهَا خِصَالٌ‏ …وَ لَا يُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا وَ لَا يُكَلِّفُهَا مِنَ الْمَشْيِ إِلَّا مَا تُطِيقُ. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 201)

صاحب حیوان باید در برخورد با حیوان خود، روش‌هایی را در پیش بگیرد: … بر حیوان بیش از توان آن بار نکند و در راه رفتن به بیش از توان، آن را به سختی نیندازد.

 

4-5- حق بهداشت

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ نَظِّفُوا مَرَابِضَهَا وَ امْسَحُوا رُغَامَهَا.(كافی ج ‏6 ص 544)

جای نگهداری و آغل گوسفند را پاکیزه نگهدارید و آب بینی آن را پاک کنید.

 

و روي أن تميما الداري كان‏ ينقي‏ شعيرا لفرسه‏ و هو أمير علی بيت المقدس فقيل له لو كلفت هذا غيرك فقال‏ :سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ(صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ):‏  مَنْ نَقَّی شَعِيراً لِفَرَسِهِ ثُمَّ قَامَ بِهِ حَتَّی يَعْلِفَهُ عَلَيْهِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ شَعِيرَةٍ حَسَنَةً. (بحار الأنوار ج ‏61  ص 177)

روایت شده تمیم داری، که امارت بیت المقدس را بر عهده داشت، روزی سرگرم پاک کردن جو برای اسبش بود. به او گفته شد: بهتر بود این کار را دیگری انجام می‌داد!

تمیم پاسخ داد: شنیدم رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می‌فرمود: هرکس برای اسبش جو پاک کند، سپس بلند شود و جو را به اسب بخوراند، خداوند در برابر هر دانه‌ی جو، یک حسنه برای او می‌نویسد.

 

4-6- حق تولید مثل

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ رَجُلٌ مِنْ نَجْرَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فِي غَزَاةٍ وَ مَعَهُ فَرَسٌ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَسْتَأْنِسُ إِلَی صَهِيلِهِ فَفَقَدَهُ فَبَعَثَ إِلَيْهِ فَقَالَ مَا فَعَلَ فَرَسُكَ فَقَالَ اشْتَدَّ عَلَيَّ شَغْبُهُ فَخَصَيْتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مَثَّلْتَ بِهِ مَثَّلْتَ بِهِ الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَی أَنْ تَقُومَ الْقِيَامَةُ وَ أَهْلُهَا مُعَانُونَ عَلَيْهَا أَعْرَافُهَا وَقَارُهَا وَ نَوَاصِيهَا جَمَالُهَا وَ أَذْنَابُهَا مَذَابُّهَا. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 224)

مردی از نجران در غزوه‌ای (جنگی) همراه رسول خدا (صلی اللَّه علیه و آله) بود و اسبی داشت، و آن حضرت به شیهه آن اسب انس داشت و پیامبر صدای آن اسب را نشنید و نزد آن مرد فرستاد که اسبت را چه کار کرده ای؟ گفت: اذیتش بر من زیاد شده بود و من هم اخته اش کردم! پس پیغمبر (صلی اللَّه علیه و آله) فرمود: او را مُثله کردی، او را مُثله کردی! تا روز قیامت، خیر به کاکل اسب بسته شده است و صاحب آن به داشتن آن کمک می‌شود. یال‌های آنها وقار اسب‌ها است و کاکل آنها زیبایی آنها است و دُم آنها وسیله دفع مگس‌ها است.

 

أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَنَّهُ كَرِهَ‏ إِخْصَاءَ الدَّوَابِ‏ وَ التَّحْرِيشَ بَيْنَهَا. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 223)

امام صادق (علیه السلام) از پدرشان امام باقر (علیه السلام) نقل می‌فرماید که ایشان عقیم سازی چهارپایان و به جان هم انداختن آنها را ناپسند می‌دانست.

 

5- فواید حیوانات

اَللهُ تَعالی: وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ. (نحل/5)

و چهارپايان را برای شما آفريد: در آنها برای شما [وسيله‌] گرما و سودهايی است، و از آنها می‌خوريد.

 

اَللهُ تَعالی: وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ.  (نحل/6)

و در آنها برای شما زيبايی است، آنگاه كه [آنها را] از چراگاه برمی‌گردانيد، و هنگامی كه [آنها را] به چراگاه می‌بريد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ دَابَّةٌ يَرْكَبُهَا فِي حَوَائِجِهِ وَ يَقْضِي عَلَيْهَا حَوَائِجَ إِخْوَانِهِ. (مكارم الأخلاق ص 262)

از سعادت مرد، داشتن چهارپا و مركبی است كه برای انجام كار بر آن سوار شود، و كار برادران مؤمن را نيز به وسيله‌ی آن انجام دهد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الرُّكُوبُ نُشْرَةٌ. (نهج البلاغه حکمت 400)

سواركاری غم و اندوه را می‌زدايد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اشْتَرِ دَابَّةً فَإِنَ‏ مَنْفَعَتَهَا لَكَ‏ وَ رِزْقُهَا عَلَی اللَّهِ‏. (محاسن ج ‏2 ص 625)

حیوانی را بخر، زیرا سود آن برای تو، و روزیِ آن بر عهده‌ی خداوند  است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا اتَّخَذَ أَهْلُ‏ بَيْتٍ‏ شَاةً أَتَاهُمُ اللَّهُ بِرِزْقِهَا وَ زَادَ فِي أَرْزَاقِهِمْ وَ ارْتَحَلَ الْفَقْرُ عَنْهُمْ مَرْحَلَةً فَإِنِ اتَّخَذَ شَاتَيْنِ أَتَاهُمُ اللَّهُ بِأَرْزَاقِهِمَا وَ زَادَ فِي أَرْزَاقِهِمْ وَ ارْتَحَلَ الْفَقْرُ عَنْهُمْ مَرْحَلَتَيْنِ فَإِنِ اتَّخَذُوا ثَلَاثَةً أَتَاهُمُ اللَّهُ بِأَرْزَاقِهِمْ وَ ارْتَحَلَ الْفَقْرُ عَنْهُمْ رَأْساً. (كافی ج ‏6 ص 544)

هرگاه اهل خانه‌ای، گوسفندی در اختیار گیرند، خداوند روزیِ آن را به ایشان بدهد و بر روزی آنها بیافزاید و فقر و نداری، یک درجه از آنان دور شود. و هرگاه دو گوسفند در اختیار گیرند، روزی آنها را به ایشان بدهد و در روزی آنها بیفزاید و فقر، دو درجه از آنان دور شود و اگر سه گوسفند در اختیار گیرند، روزی آنها را به ایشان بدهد و فقر به کلی از آنان رخت بربندد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اتَّخِذُوا الدَّابَّةَ فَإِنَّهَا زَيْنٌ وَ تُقْضَی عَلَيْهَا الْحَوَائِجُ وَ رِزْقُهَا عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ. (مكارم الأخلاق ص 262)

چهارپا (مركب) بگيريد، كه موجب حشمت شما و هم ابزار كار و وسيله انجام امور شماست و روزيش با خداوند عزیز و بلندمرتبه است.

 

6- بهشتی بودن بعضی حیوانات

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ دَابَّةٍ عُرِّفَ بِهَا خَمْسَ وَقَفَاتٍ إِلَّا كَانَتْ مِنْ نَعَمِ الْجَنَّةِ.  (بحار الأنوار ج ‏61 ص 207)

هیچ حیوانی نباشد که با آن پنج بار در عرفه وقوف شده باشد، جز اینکه از چهارپایان بهشت گردد.

 

7- دعا هنگام سوار شدن بر حیوان

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ قَالَ إِذَا رَكِبَ دَابَّةً بِسْمِ اللَّهِ الَّذِي لَا يَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ شَيْ‏ءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لَا فِي السَّمَاءِ سُبْحَانَهُ لَيْسَ لَهُ سَمِيٌ‏ سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَ إِنَّا إِلی‏ رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ‏ (زخرف / 13 و 14) وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی‏ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ إِلَّا قَالَتِ‏ الدَّابَّةُ بَارَكَ اللَّهُ عَلَيْكَ مِنْ مُؤْمِنٍ خَفَّفْتَ عَلَی ظَهْرِي وَ أَطَعْتَ رَبَّكَ وَ أَحْسَنْتَ إِلَی نَفْسِكَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ‏ وَ أَنْجَحَ حَاجَتَكَ. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 218)

هر که چون سوار حیوان شود و بگوید: به نام خداوندی که به همراه اسم او هیچ ضرری نه در زمین و نه در آسمان است، پاک و منزه است او که مثل و مانند ندارد؛ پاک و منزه است کسی که این حیوان را تسخیر ما گردانید، وگرنه ما توان رام کردن او را نداشتیم و به راستی که ما به سوی پروردگار خود برمی‌گردیم و حمد و سپاس مخصوص پروردگار جهانیان است و صلوات خداوند بر محمد و خاندان او، همانا آن حیوان می‌گوید: خداوند بر تو مؤمن، برکت دهد که بر پشتم سبک شدی و اطاعت پروردگارت کردی و بر خودت نیکی کردی، خداوند به تو برکت دهد و نیازت را برآورده کند.

 

8- درخواست حیوان از خداوند برای داشتن صاحب مهربان

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِذَا رَكِبَ الرَّجُلُ الدَّابَّةَ قَالَتِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ بِي رَفِيقاً رَحِيماً فَإِذَا لَعَنَهَا قَالَتْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی أَعْصَانَا لِلَّهِ‏. (بحار الأنوار ج‏61 ص219)

چون مرد برحیوان سوار شود، حیوان گوید: بار خدایا! او را بر من نرم و مهربان ساز و چون به او لعن کند؛ حیوان می‌گوید: خدا کسی را که نسبت به پروردگارش نافرمان تر است؛ لعن کند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا اشْتَرَی أَحَدٌ دَابَّةً إِلَّا قَالَتِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ بِي رَحِيماً. (روضه المتقین  ج ۴ ص۲۴۶)

هيچ كس چهارپايی نخرد، مگر آنكه حيوان گويد: خداوندا! مالك مرا، بر من مهربان بدار.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رُئِيَ أَبُو ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَسْقِي حِمَاراً لَهُ بِالرَّبَذَةِ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ النَّاسِ أَ مَا لَكَ يَا بَا ذَرٍّ مَنْ يَسْقِي لَكَ هَذَا الْحِمَارَ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَقُولُ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا وَ هِيَ تَسْأَلُ كُلَّ صَبَاحٍ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي مَلِيكاً صَالِحاً يُشْبِعُنِي مِنَ الْعَلَفِ وَ يُرْوِينِي مِنَ الْمَاءِ وَ لَا يُكَلِّفُنِي فَوْقَ طَاقَتِي فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أَسْقِيَهُ بِنَفْسِي‏. (بحار الأنوار ج‏61 ص205)

ابوذر رضی الله عنه را دیدند که الاغش را در ربذه آب می‌داد. یکی به او گفت: ای ابوذر! کسی نداری که الاغت را آب دهد؟ گفت: از رسول خدا (صلی اللَّه علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود: هیچ حیوانی نیست، مگر این که هر صبح درخواست می‌کند که خدایا! مالک خوبی به من روزی کن که از علف، سیرم کند و از آب، سیرابم کند، و بیش از توانم بر من تکلیف نکند. و من دوست دارم خودم آن را آب دهم.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا مِنْ دَابَّةٍ يُرِيدُ صَاحِبُهَا أَنْ يَرْكَبَهَا إِلَّا قَالَتِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ بِي رَحِيماً. (بحار الأنوار ج‏61 ص205)

حیوانی نیست که صاحبش می‌خواهد بر آن سوار شود، مگر این که حیوان می‌گوید: خدایا! او را بر من مهربان قرار بده.

 

قَالَ أَبُوذَرٍّ : تَقُولُ الدَّابَّةُ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي مَلِيكَ صِدْقٍ يَرْفُقُ بِي وَ يُحْسِنُ إِلَيَّ وَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِي وَ لَا يَعْنُفُ عَلَيَ‏.(بحار الأنوار ج‏61 ص205)

ابوذر: حیوان می‌گوید: خدایا! مالکِ درستی به من روزی کن که با من به نرمی رفتار کند و بر من نیکی کند و خوراک و آب به من دهد و به من زور نگوید.

 

9- پاداش رسیدگی به اسب

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْخَيْلُ‏ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَی يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ الْمُنْفِقُ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَالْبَاسِطِ يَدَهُ بِالصَّدَقَةِ لَا يَقْبِضُهَا. (بحار الأنوار ج‏61 ص 173)

خیر به موی پیشانی اسب‌­ها تا روز قیامت گره خورده و کسی که در راه خدای متعال برای او خرج کند، مانند کسی است که دست خود را برای دادن صدقه، گشوده و نمی‌­بندد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏… وَ مَنِ‏ ارْتَبَطَ فَرَساً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَانَ عَلَفُهُ وَ رَوْثُهُ وَ شَرَابُهُ فِي مِيزَانِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. (بحار الأنوار ج‏61 ص 165)

… و کسی که اسبی را برای رضای خدا به استراحتگاهش ببرد و به او آب و علف بدهد و جایش را جارو کند، در تروازی اعمالش در روز قیامت محاسبه می‌شود و پاداش دارد.

 

10- نچیدن یال و دم حیوان

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَا تَجُزُّوا نَوَاصِيَ‏ الْخَيْلِ‏ وَ لَا أَعْرَافَهَا وَ لَا أَذْنَابَهَا فَإِنَّ الْخَيْرَ فِي نَوَاصِيهَا وَ إِنَّ أَعْرَافَهَا دِفْؤُهَا وَ إِنَّ أَذْنَابَهَا مَذَابُّهَا. (بحار الأنوار ج‏61 ص 173)

موی پیشانی و یال و دُم اسب­‌ها را نچینید! زیرا خیر به موی پیشانی آنها گره خورده و یال آنها گرمی تن آنهاست و دُم­‌هایشان مگس پران آنهاست.

 

11- آزار ندادن حیوانات

اَللهُ تَعالی: وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ. (نساء/ 119)

و آنان را سخت گمراه و دچار آرزوهای دور و دراز خواهم كرد، و وادارشان می‌كنم تا گوش‌های دام‌ها را شكاف دهند، و وادارشان می‌كنم تا آفريده خدا را دگرگون سازند. [شيطان در بارگاه احديت به اظهار عناد اكتفا نکرده، بلكه

اشاره می‌کند بنی آدم را از شاهراه هدايت به جادّه ضلالت می‌كشاند و باطل را در نظر آنها، حق جلوه می دهد و آنها را به آرزوهای دور و دراز می‌اندازد.]

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ الْخُطَّافِ فَقَالَ لَا تُؤْذُوهُ فَإِنَّهُ لَا يُؤْذِي شَيْئاً وَ هُوَ طَيْرٌ يُحِبُّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ‏. (بحار الأنوار ج‏61 ص285)

مردی درباره‌ی پرستو از امام صادق (علیه السّلام) پرسش کرد. حضرت فرمود: آزارش ندهید که آزاری ندارد و پرنده‌ای است که ما اهل بیت (علیهم السلام) را دوست دارد.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَلَی قَوْمٍ نَصَبُوا دَجَاجَةً حَيَّةً وَ هُمْ يَرْمُونَهَا بِالنَّبْلِ فَقَالَ مَنْ هَؤُلَاءِ لَعَنَهُمُ اللَّهُ‏.(بحار الأنوار ج‏61 ص268)

رسول خدا (صلی اللَّه علیه و آله) بر مردمی گذر کرد که مرغ زنده‌ای را بسته بودند و او را با تیر می‌زدند. فرمود: اینها چه کسانی هستند؟ خدا لعنتشان کند!

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَا تَضْرِبُوا وُجُوهَ الدَّوَابِّ وَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ فِيهِ الرُّوحُ فَإِنَّهُ يُسَبِّحُ بِحَمْدِ اللَّهِ‏. (بحار الأنوار ج‏61 ص 204)

بر چهره‌ی حیوانات نزنید؛ به خاطر اینکه هر چیزی که جان دارد؛ آن چیز با حمد خداوند تسبیح می‌گوید.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: حَجَّ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) عَلَی رَاحِلَتِهِ عَشْرَ حِجَجٍ مَا قَرَعَهَا بِسَوْطٍ وَ لَقَدْ بَرَكَتْ بِهِ سَنَةً مِنْ سَنَوَاتِهِ فَمَا قَرَعَهَا بِسَوْطٍ. (بحار الأنوار ج‏61 ص204)

علی بن الحسین (علیه السّلام) با شتر خود ده بار حج به جا آورد و یک تازیانه به آن نزد. و در یکی از سال‌ها شتر در راه خوابید و حتّی یک تازیانه هم به او نزد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَنْ‏ ضَرْبِ‏ وُجُوهِ‏ الْبَهَائِمِ‏ وَ نَهَی عَنْ قَتْلِ النَّحْلِ وَ نَهَی عَنِ الْوَسْمِ فِي وُجُوهِ الْبَهَائِمِ‏.(بحار الأنوار ج‏61 ص 215)

رسول خدا (صلی اللَّه علیه و آله) از زدن بر چهره‌ی حیوان نهی کرده است و همچنین از کشتن زنبور عسل نهی کرده است و همچنین از داغ زدن برچهره‌ی حیوان نهی کرده است.

 

12- عواقب آزار دادن حیوانات

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ رَأَيْتُ فِي النَّارِ صَاحِبَ الْعَبَاءِ الَّتِي قَدْ غَلَّهَا وَ رَأَيْتُ فِي النَّارِ صَاحِبَ الْمِحْجَنِ الَّذِي كَانَ يَسْرِقُ الْحَاجَّ بِمِحْجَنِهِ … وَ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأَيْتُ صَاحِبَ الْكَلْبِ الَّذِي أَرْوَاهُ مِنَ الْمَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏62 ص 65)

در آتش جهنم، [زنی] صاحب گربه ای را دیدم که گربه، او را از جلو و پشت گاز می­‌گرفت. آن زن [در دنیا] آن را به بند کرده و غذایی به آن نمی‌داد و آن را نمی فرستاد تا از جانداران زمین بخورد…و وارد بهشت شدم و در آنجا صاحب سگی را دیدم که سگ خود را سیراب کرده بود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ امْرَأَةً عُذِّبَتْ فِي هِرَّةٍ رَبَطَتْهَا حَتَّی مَاتَتْ عَطَشاً.  (بحار الأنوار ج‏61 ص267)

زنی به سبب آن که گربه ای را دربند کرده بود و آن گربه از شدت تشنگی مُرده بود، مجازات شد.

 

السَّكُونِيِّ: ‏ أَنَّ النَّبِيَّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَبْصَرَ نَاقَةً مَعْقُولَةً وَ عَلَيْهَا جَهَازُهَا فَقَالَ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَيْنَ صَاحِبُهَا لَا مُرُوه فَلْيَسْتَعِدَّ غَداً لِلْخُصُومَةِ. (بحار الانوار ج ۷ص ۲۷۶)

سكونی:… پيغمبر (صلی اللَّه علیه و آله) شتری را ديد كه او را در حالی كه پالان و بار بدوش اوست عقال كرده‏‌اند (زانويش را بسته‌‏اند)، حضرت (صلی الله علیه وآله) فرمود: صاحب اين شتر كجاست؟ كه مروت ندارد، و بايد فردای قيامت برای مخاصمه آماده گردد.

 

12-1- استثنا در زدن حیوان

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اضْرِبُوهَا عَلَی النِّفَارِ وَ لَا تَضْرِبُوهَا عَلَی الْعِثَارِ. (بحار الأنوار ج‏61 ص205)

حیوان را به خاطر رم کردن بزنید، ولی به خاطر لغزیدن نزنید.

 

عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجَعْفَرِيِّ: سُئِلَ الصَّادِقُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَتَی أَضْرِبُ دَابَّتِي تَحْتِي فَقَالَ إِذْ لَمْ تَمْشِ تَحْتَكَ كَمَشْيَتِهَا إِلَی مِذْوَدِهَا. (بحار الأنوار ج‏61 ص213)

از امام صادق (علیه السّلام) پرسیده شد: چه زمانی حیوانی را که سوار آن هستم، بزنم؟ حضرت فرمود: هنگامی که زیر پایت چنان راه نمی‌رود، مانند آن موقع که به چراگاهش می‌رود.

 

13- منع کُشتن حیوانات

الصَّادِقِ (علیه السّلام): أَقْذَرُ الذُّنُوبِ‏ ثَلَاثَةٌ قَتْلُ الْبَهِيمَةِ وَ حَبْسُ مَهْرِ الْمَرْأَةِ وَ مَنْعُ الْأَجِيرِ أَجْرَهُ‏. (بحار الأنوار ج‏61 ص 268)

کثیف‌­ترین گناهان سه چیز است: کشتن جاندار، خودداری از پرداختن مهریه‌ی زن، و نپرداختن مزد کارگر.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ قَتَلَ‏ عُصْفُوراً عَبَثاً أَتَی اللَّهَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَهُ صُرَاخٌ يَقُولُ يَا رَبِّ سَلْ هَذَا فِيمَ قَتَلَنِي بِغَيْرِ ذَبْحٍ فَلْيَحْذَرْ أَحَدُكُمْ مِنَ الْمُثْلَةِ وَ لْيُحِدَّ شَفْرَتَهُ وَ لَا يُعَذِّبِ الْبَهِيمَةَ. (بحار الأنوار ج ‏62 ص 328)

هر کسی که بیهوده گنجشکی را بکشد، آن گنجشک روز قیامت شیون‌کنان آمده و می‌گوید: پروردگارا! از این بپرس برای چه مرا بدون ذبح کردن کُشت؟ پس باید هر کدام شما از مُثله کردن دوری کند و بایستی کارد خود را تیز کند و جاندار را شکنجه ندهد.

 

عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَتْلِ النَّمْلَةِ قَالَ لَا تَقْتُلْهَا إِلَّا أَنْ تُؤْذِيَكَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَتْلِ الْهُدْهُدِ أَ يَصْلُحُ قَالَ لَا تُؤْذِيهِ وَ لَا تَقْتُلُهُ وَ لَا تَذْبَحُهُ فَنِعْمَ الطَّيْرُ هُوَ.  (بحار الأنوار ج‏61 ص 264)

علی بن جعفر: از امام کاظم (علیه السّلام) درباره‌ی کشتن مورچه پرسیدم. فرمود: او را نکش، جز اینکه آزارت دهد. درباره‌ی کشتن هدهد از او پرسیدم. فرمود: او را آزار نده و نکش و سرش را نبُر که بسیار پرنده‌ی خوبی است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِيَّاكُمْ‏ والْمُثْلَةَ، ولَوْ بِالْكَلْبِ الْعَقُورِ. (بحار الأنوار ج ‏42 ص 257)

هشدار به شما از مثُله کردن! حتی سگ گزنده!

 

13-1- منع از شکار شبانه پرنده     

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَا تَأْتُوا الْفِرَاخَ‏ فِي أَعْشَاشِهَا وَ لَا الطَّيْرَ فِي مَنَامِهِ حَتَّی يُصْبِحَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ مَا مَنَامُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ اللَّيْلُ مَنَامُهُ فَلَا تَطْرُقْهُ فِي مَنَامِهِ حَتَّی يُصْبِحَ وَ لَا تَأْتُوا الْفَرْخَ فِي عُشِّهِ حَتَّی يَرِيشَ وَ يَطِيرَ… (كافی ج ‏6 ص 216)
شبانگاهان جوجه را از آشیانه‌اش بیرون نیاورید، و پرنده را هنگام خوابش برای سر بریدن، از لانه بیرون نیاورید تا صبح شود. مردی سؤال کرد که هنگام خوابش چه وقتی است؟ آن حضرت فرمود: شب، هنگام خواب اوست. بنابراین، شبانه به سراغش نروید تا صبح شود. و همین طور بچّه‌های کوچک پرندگان را که هنوز پر در نیاورده و نمی‌توانند پرواز کنند، از لانه شان در نیاورید و شکار نکنید…

 

14- ذبح صحیح حیوان

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ الْإِحْسَانَ فِي ‏كُلِّ شَيْ‏ءٍ فَإِذَا قَتَلْتُمْ فَأَحْسِنُوا الْقِتْلَةَ وَ إِذَا ذَبَحْتُمْ‏ فَأَحْسِنُوا الذِّبْحَةَ وَ لْيُحِدَّ أَحَدُكُمْ شَفْرَتَهُ وَ لْيُرِحْ ذَبِيحَتَهُ. (بحار الأنوار ج ‏62 ص 315)

خداوند، در هر موردی به نيك عمل كردن فرمان داده است. پس، هرگاه می‌كُشيد، نيكو بكُشيد و هرگاه ذبح می‌كنيد، نيكو ذبح كنيد و هر كس، بايد كارد خود را خوب تيز كند و ذبيحه خود را راحت كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَاتَذْبَحِ‏ الشَّاةَ عِنْدَ الشَّاةِ، وَ لَا الْجَزُورَ عِنْدَ الْجَزُورِ وَ هُوَ يَنْظُرُ إِلَيْهِ‏. (كافی ج ‏6 ص 230)

گوسفند در برابر دیدگان گوسفند و شتر در برابر دیدگان شتر، ذبح نمی‌شود.

 

15- پرهیز از لعن و دشنام به حیوان

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَ‏ الدَّوَابَ‏ إِذَا لُعِنَتْ‏ لَزِمَتْهَا اللَّعْنَةُ. (بحار الأنوار ج‏61 ص 212)
هرگاه جنبدگان لعن و نفرین شوند،‌ با لعن همراه خواهند شد و اثر آن به همراهان آنها خواهد رسید.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي الدَّوَابِّ لَا تَضْرِبُوا الْوُجُوهَ‏ وَ لَا تَلْعَنُوهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَعَنَ لَاعِنَهَا. (وسائل الشيعه ج‏11 ص 483)
به صورت چهارپایان نزنید و آنان را نفرین نکنید. زیرا خداوند عزیز و بلندمرتبه بر نفرین‌کننده آنها نفرین می‌کند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… وَ لَا يَشْتِمُهَا.  (ملاذ الأخيار  ج ‏9 ص 436)

…به آنها دشنام ندهید.

 

16- غذا دادن به حیوان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ سَافَرَ مِنْكُمْ بِدَابَّةٍ فَلْيَبْدَأْ حِينَ يَنْزِلُ بِعَلْفِهَا وَ سَقْيِهَا. (بحار الأنوار ج‏61 ص 203)

هر کس از شما که با حیوانی سفر می‌کند، چون به منزل رسید، نخست آن را علوفه و آب دهد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی يُحِبُّ الرِّفْقَ وَ يُعِينُ عَلَيْهِ فَإِذَا رَكِبْتُمُ الدَّوَابَّ الْعِجَافَ فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا فَإِنْ كَانَتِ الْأَرْضُ مُجْدِبَةً فَانْجُوا عَلَيْهَا وَ إِنْ كَانَتْ مُخْصِبَةً فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا. (بحار الأنوار ج‏61 ص213)

خداوند بزرگ و والا، نرمش را دوست دارد و به آن کمک می‌کند، و چون سوار چهار پایان لاغر شدید؛ در محل‌هایی که مناسب آنها هستند منزل کنید. اگر زمین قحطی و خشک باشد، زود از آن عبور کنید، و اگر پر نعمت باشد در آنجا منزلشان دهید.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنْ مُرُوَّةِ الرَّجُلِ أَنْ يَكُونَ دَوَابُّهُ سِمَاناً. (بحار الأنوار ج ‏61 ص 215 )

از مردانگی کسی این است که چهار پایان او فربه باشند.

 

17- منع از دوشیدن تمام شیر حیوانات

أَنَّ رَجُلًا حَلَبَ عِنْدَ النَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)  نَاقَةً  فَقَالَ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) دَعْ دَاعِيَ‏ اللَّبَنِ‏ يَقُولُ أَبْقِ فِي الضَّرْعِ شَيْئاً لَا تَسْتَوْعِبْهُ كُلَّهُ فِي الْحَلْبِ فَإِنَّ الَّذِي تُبْقِيهِ بِهِ يَدْعُو مَا فَوْقَهُ مِنَ اللَّبَنِ وَ يُنْزِلُهُ‏ وَ إِذَا اسْتَقْصَی كُلَّ مَا فِي الضَّرْعِ أَبْطَأَ عَلَيْهِ الدَّرُّ بَعْدَ ذَلِكَ. (بحار الأنوار  ج ‏61  ص 149)
یکی از یاران پیامبر (صلی الله علیه وآله) می‌گوید: یک شتر شیرده را به رسول خدا هدیه کردند. ایشان، مرا امر فرمود تا آن را بدوشم. من نیز آن را دوشیدم؛ البته برای دوشیدن آن، بسیار تلاش کردم و سخت آن را دوشیدم، به گونه‌ای که وقتی آن جناب زیاده‌روی مرا در دوشیدن دید، فرمود: این گونه ندوش! برای بچه او نیز سهمی بگذار.

مردی شتری را نزد پیامبر دوشید. حضرت به او فرمود: همه‌ی شیر پستان را ندوش و اندکی در آن بگذار که شیرآور باشد. حضرت فرمود: همه‌ی شیر پستان را ندوش و اندکی باقی بگذار که شیر بالا را بکشد و اگر پستان تهی گردد، آمدن شیر در آن پس افتد.