آداب معاد

چکیده

معاد از اصول دین و ادیان الهی است و خداوند وقوع آن را وعده حتمی داده است. در آداب معاد، مواقف و امور مربوط به حسابرسی بندگان آمده است. از جمله آثار معاد، سودمندی دنیا و دوری از گناه بشمار می‌آید.

واژه های مرتبط

عود، قیامت، رستاخیز، بهشت، دوزخ، جهنم، دنیا، آخرت، مواقف، محاسبه اعمال

۱- معنی و مفهوم

معاد از ریشه عود مشتق است، به معنی بازگشت روح به بدن و زنده شدن دوباره در روز قیامت است.

۲- اهمیت

اَللهُ تَعالی: وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ مَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ. (بقره/۴)

و آنان که به آنچه به سوی تو و به آنچه پیش از تو نازل شده، مؤمن هستند و به آخرت یقین دارند.

عن ابن عباس… فَقَالَ (جَبْرَئِيل‏): يَا رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) حَدِّثْنِي عَنِ الْإِيمَانِ قَالَ: الْإِيمَانُ أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ الْكِتَابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ الْمَوْتِ وَ الْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَ تُؤْمِنَ بِالْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ الْحِسَابِ وَ الْمِيزَانِ… ‏(بحارالانوار ج ۵۶ ص۲۶۰)

جبرئیل گفت: يا رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) از ايمان به من بازگو. فرمود: ايمان اين است كه باور داری خدا و روز بازپسين و فرشته‏ها و قرآن و پيغمبران و مرگ و زندگی پس از مرگ را، باور كنی بهشت و دوزخ و حساب و ميزان را.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ فِيمَا وَعَظَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی بِهِ عِيسَی ابْنَ مَرْيَمَ  (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَنْ قَالَ لَهُ … يَا عِيسَی إِنِّي لَمْ أَرْضَ بِالدُّنْيَا ثَوَاباً لِمَنْ كَانَ قَبْلَكَ وَ لَا عِقَاباً لِمَنِ انْتَقَمْتُ مِنْهُ… (بحار الأنوار ج‏14 ص 289)

موعظه‌ی خداوند عزیز و بلندمرتبه به حضرت عیسی (علیه السلام):… ای عيسی! من دنيا را برای پاداش نيك گذشتگان پيش از تو و برای كيفر آن كس كه انتقام او را خواهم، نپسنديدم.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَخْرِجُوا مِنَ‏ الدُّنْيَا قُلُوبَكُمْ‏ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا أَبْدَانُكُمْ فَفِيهَا اخْتُبِرْتُمْ وَ لِغَيْرِهَا خُلِقْتُمْ. (نهج البلاغه خطبه ۲۰۳)‏

دل‌هايتان را از دنيا خارج كنيد، قبل از آنكه بدن‌هايتان را خارج كنند. شما در دنیا در معرض آزمایش بوده و برای غير آن (یعنی آخرت) آفریده شده‌اید.

۳- اثبات معاد

اَللهُ تَعالی: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ. (مؤمنون/۱۱۵)

آیا پنداشته‌‎اید که شما را بیهوده و عبث آفریدیم، و اینکه به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟

اَللهُ تَعالی: بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ وَ أَبْقَیٰ إِنَّ هَٰذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَیٰ صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَیٰ. (اعلی/۱۶-۱۹)

آری، شما زندگی اين جهان را بر می‌گزينيد، حال آنكه آخرت بهتر و پاينده‌تر است. اين سخن در صحيفه‌های نخستين است: صحيفه‌های ابراهيم و موسی.

اَللهُ تَعالی: ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَٰلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ. (مؤمنون/۱۵-۱۶)

سپس همه‌ی شما بعد از این می‌میرید. آنگاه شما مسلماً روز قیامت برانگیخته می‌شوید.

اَللهُ تَعالی: يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَیٰ رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ. (انشقاق/۶)

ای انسان! به درستی که تو با کوشش و تلاشی سخت به سوی پروردگارت در حرکتی، پس او را دیدار می‌کنی.

اَللهُ تَعالی: وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ. (حجر/۸۵)

و آسمان‌ها و زمین و آنچه را میان آن دوتاست، جز به حق نیافریدیم، و بی‌تردید قیامت آمدنی است.

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَا خُلِقْتُمْ لِلْفَنَاءِ بَلْ خُلِقْتُمْ لِلْبَقَاءِ وَ إِنَّمَا تُنْقَلُونَ مِنْ دَارٍ إِلَی دَارٍ. (بحارالانوار ج ۵۸  ص ۷۸)

شما خلق نشده‏ايد برای فنا، بلكه خلق شده‌‏ايد برای بقاء! و غير از آن نيست كه برده می‌شويد از خانه‌ای، به خانه‌ای ديگر.

الصادق علیه السلام: كَانَ أَبُوذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ فِي خُطْبَتِه‏… الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةُ كَمَنْزِلٍ‏ تَحَوَّلْتَ مِنْهُ إِلَی غَيْرِهِ وَ مَا بَيْنَ الْمَوْتِ وَ الْبَعْثِ إِلَّا كَنَوْمَةٍ نِمْتَهَا ثُمَّ اسْتَيْقَظْتَ مِنْهَا… (کافی ج۲ ص ۱۳۴)

دنيا و آخرت مانند منزلی است كه از يكی به ديگری منتقل شوی و ميان مُردن و از گور برخاستن جز مانند خوابيدن‏ و بيدار شدن نيست‏.

۴- جسمانیت معاد

اَللهُ تَعالی: وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ. (یس/۷۸-۷۹)

در حالی که آفرینش نخستین خود را از یاد برده برای ما مثلی زد [و] گفت: چه کسی این استخوان‌ها را در حالی که پوسیده‌اند، زنده می‌کند؟ بگو: همان کسی که نخستین بار آن را پدید آورد. زنده‌اش می‌کند، و او به هر چیزی داناست.

اَللهُ تَعالی: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا. (نساء/۵۶)

به درستی که کسانی که به آیات ما کافر شدند به زودی آنان را به آتش جهنم درآوریم، هرگاه پوستشان بریان شود، پوست‌های دیگری جایگزین آن می‌کنیم تا عذاب را بچشند؛ یقیناً خدا مقتدر و حکیم است.

۵- حکمت معاد

اَللهُ تَعالی: وَ نَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ… (انبیاء/۴۷)

و ترازوهای عدالت را در روز قیامت قرار می دهیم.

اَللهُ تَعالی: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّار.ِ (ص/۲۸)

آیا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، مانند مفسدان در زمین قرار می‌دهیم یا پرهیزکاران را چون بدکاران قرار می دهیم؟!

۶- پیامدهای انکار معاد

اَللهُ تَعالی: وَ أَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا. (اسراء/۱۰)

و برای آنان که به قیامت ایمان نمی‌آورند، عذابی دردناک آماده کرده‌ایم.

اَللهُ تَعالی: وَ إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ. (مؤمنون/۷۴)

و بی‌تردید کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آورند از [این] راه منحرف‌اند.

اَللهُ تَعالی: أَفْتَرَیٰ عَلَی اللَّهِ كَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ. (سبأ/۸)

آیا [به نظر شما این خبر دهنده] بر خدا دروغ بسته، یا دچار نوعی جنون است؟! [نه، چنین نیست که می پندارند] بلکه کسانی که به آخرت ایمان ندارند، در عذاب و گمراهی دوری هستند.

اَللهُ تَعالی:…وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَیٰ فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ. (ص/۲۶)

و از هوای نفس پیروی مکن که تو را از راه خدا منحرف می‌کند. بی‌تردید کسانی که از راه خدا منحرف می‌شوند، چون روز حساب را فراموش کرده‌اند، عذابی سخت دارند.

۷- آثار معاد

اَللهُ تَعالی: وَ ابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا… (قصص/۷۷)

در آن نعمت هایی که خدا به تو عطا کرده است، سرای آخرت را بجوی، وبهره‌ی خود را از دنیا فراموش مکن.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ { وَ لا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا.} (قصص/۷۷) قَالَ لَا تَنْسَ صِحَّتَكَ وَ قُوَّتَكَ وَ فَرَاغَكَ وَ شَبَابَكَ وَ نَشَاطَكَ أَنْ تَطْلُبَ بِهَا الْآخِرَةَ. (بحارالانوار ج ۶۸ ص ۱۷۷)

در باره اين آيه: {و فراموش نكن بهره‌‏ات از دنيا را!}  فرمود: يعنی فراموش نكن تندرستی و نيرو و فراغت و جوانی و شادابيت را، كه به واسطه‌ی آنها آخرت را بدست آوری.

7-1- هدفمندی زندگی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ الْحَازِمُ مَنْ تَرَكَ الدُّنْيَا لِلْآخِرَةِ. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۷)

دورانديش كسی است كه ترك كند (محرّمات) دنيا را از برای آخرت.

7-2- تحقق وعده‌های الهی

اَللهُ تَعالی: إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ. (آل عمران/۱۹۴)

تو در وعده‌ی خويش خلاف نمی‌كنی.

7-3- سودمندی دنیا

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ الرَّابِحُ مَنْ بَاعَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ وَ اسْتَبْدَلَ بِالْآجِلَةِ عَنِ الْعَاجِلَةِ. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۷)

سود برنده كسی است كه دنيا را به آخرت بفروشد، و مبادله كند دنيای حاضر را به آخرت.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ بِيعُوا مَا يَفْنَی بِمَا يَبْقَی وَ تَعَوَّضُوا بِنَعِيمِ الْآخِرَةِ عَنْ شَقَاءِ الدُّنْيَا. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۷)

بفروشيد آنچه را كه فانی می‏شود، كه دنياست، به آن چه باقی می‏ماند، كه آخرت است، و عوض بگيريد نعمت آخرت را، از سختی و دشواری دنيا.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ أَسْعَدُ النَّاسِ بِالدُّنْيَا التَّارِكُ لَهَا وَ أَسْعَدُهُمْ بِالْآخِرَةِ الْعَامِلُ لَهَا. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۷)

نيكبخت‌ترين مردم نسبت به دنيا كسی است كه آن را واگذارد، و نيكبخت‌ترين مردم نسبت به آخرت كسی است كه برای آن كار كند.

7-4- مصونیت و دوری از گناه

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۶)

هر که از آتش جهنم بترسد، از حرام دوری می‌کند.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ مَنْ أَكْثَرَ مِنْ ذِكْرِ الْآخِرَةِ قَلَّتْ مَعْصِيَتُهُ. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۶)

هر كه بسيار ياد آخرت كند، معصيت او كم باشد.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ مَنْ أَحَبَّ الدَّارَ الْبَاقِيَةَ لَهِيَ عَنِ اللَّذَّاتِ. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۶)

‏هر كه دوست دارد سرای باقی را، فراموش كند لذّت‌ها را و ترك كند ياد آنها را.

7-5- بی رغبتی به دنیا

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ كَيْفَ يَزْهَدُ فِي الدُّنْيَا مَنْ لَا يَعْرِفُ قَدْرَ الْآخِرَةِ. ‏(تصنیف غرر الحکم ص۱۴۶)

چگونه بی‏رغبت می‏شود در دنيا، كسی كه قدر آخرت را نداند؟!

7-6- دوری از شهوات

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ مَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ. ‏(تصنیف غرر الحکم ص۱۴۶)

هر كه به سوی بهشت مشتاق باشد، شهوت‌ها را فراموش كند.

۷-۷- دوری از ریا

اَللهُ تَعالی: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذَیٰ كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَیٰ شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ. (بقره/۲۶۴)

ای كسانی كه ايمان آورده‌ايد! همانند آن كس كه اموال خود را از روی ريا و خودنمايی انفاق می‌كند و به خدا و روز قيامت ايمان ندارد، صدقه‌های خويش را به منّت‌نهادن و آزار رسانيدن باطل مكنيد. مثَل او مثَل سنگ صافی است كه بر روی آن خاك نشسته باشد. به ناگاه بارانی تند فرو بارد و آن سنگ را همچنان كشت ناپذير باقی گذارد. چنين كسان از آنچه كرده‌اند سودی نمی‌برند، كه خدا كافران را هدايت نمی‌كند.

7-8- آرامش

اَللهُ تَعالی:… وَ مِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَیٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ. (مؤمنون/۱۰۰)

و پیش رویشان برزخی است تا روزی که برانگیخته می‌شوند.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ ذِكْرُ الْآخِرَةِ دَوَاءٌ وَ شِفَاءٌ. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۶)

ياد آخرت دوا و شفاست‏.

۸- برزخ

اَللهُ تَعالی: حَتَّیٰ إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَ مِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَیٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ. (مؤمنون/100-99)

تا آنگاه كه مرگ يكی از ايشان [دشمنان حق] فرا رسد، می‌گويد: «پروردگارا! مرا بازگردانيد، شايد من در آنچه وانهاده‌ام كار نيكی انجام دهم. نه چنين است، اين سخنی است كه او گوينده آن است و پشاپيش آنان برزخی است تا روزی كه برانگيخته خواهند شد.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَإِذَا قَبَضَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَيَّرَ تِلْكَ الرُّوحَ فِي قَالَبٍ كَقَالَبِهِ فِي الدُّنْيَا فَيَأْكُلُونَ وَ يَشْرَبُونَ فَإِذَا قَدِمَ عَلَيْهِمُ الْقَادِمُ عَرَفُوهُ بِتِلْكَ الصُّورَةِ الَّتِي كَانَتْ فِي الدُّنْيَا. (بحارالانوار ج۵۸ ص۵۰)

چون خدای عزیز و بلندمرتبه جانش را بگيرد، در كالبدی نهد چون تن دنيای او قرار دهد، پس می‌خورند و می‌نوشند، و چون کسی نزدشان برود، او را به همان صورتی كه در دنيا بوده می‌شناسند.

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… إِنَّ الْقَبْرَ لَرَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی رَجُلٍ مِنْ جُلَسَائِهِ فَقَالَ لَهُ قَدْ عَلِمَ سَاكِنُ السَّمَاءِ سَاكِنَ الْجَنَّةِ مِنْ سَاكِنِ النَّارِ فَأَيُّ الرَّجُلَيْنِ أَنْتَ وَ أَيُّ الدَّارَيْنِ دَارُكَ. (بحارالانوار ج۶ ص ۱۵۹)

قبر، یا باغی از باغ‌های بهشت ​​است یا گودالی از گودال‌های جهنم! سپس رو به یکی از یارانش کرد و فرمود: آنکه در بهشت ​​است، اهل بهشت ​​را از اهل جهنم می‌شناسد. پس تو کدام یک از این دو نفر هستی و جایگاه تو کدام یک از این دو است؟

۹- مراحل سه گانه قیامت

9-1- برانگیخته شدن همگانی و نفخ صور

اَللهُ تَعالی:… وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا. (کهف/۹۹)

و در صور دمیده شود، پس همه‌ی آنان را [در عرصه‌ی قیامت] گرد می‌آوریم.

اَللهُ تَعالی: قَالُوا يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَٰذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ. (یس/۵۲)

می‌گویند: ای وای بر ما! چه کسی ما را از آرامگاهمان برانگیخت؟ این واقعیتی است که [خدای] رحمان وعده داده بود و پیامبران راست گفته بودند!!

اَللهُ تَعالی:…ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ. (سجده/۵)

…سپس در روزی که مقدار آن هزار سال از سال‌هایی است که شما می‌شمرید؛ به سوی او بالا می‌رود.

الله تعالی: وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَیٰ فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ. (زمر/۶۸)

و در صور دمیده می‌شود؛ پس هر که در آسمان‌ها و زمین است می‌میرد، مگر کسی را که خدا بخواهد. آنگاه بار دیگر در صور دمیده می‌شود، ناگاه همه‌ی آنان بر پای ایستاده [مات و مبهوت به هر سو] می‌نگرند [که سرانجام کارشان چه خواهد شد! ].

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ إنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَعُودُ بَعْدَ فَنَاءِ الدُّنْيَا وَحْدَهُ لَا شَيْ‏ءَ مَعَهُ كَمَا كَانَ قَبْلَ ابْتِدَائِهَا كَذَلِكَ يَكُونُ بَعْدَ فَنَائِهَا بِلَا وَقْتٍ وَ لَا مَكَانٍ وَ لَا حِينٍ وَ لَا زَمَانٍ‏ عُدِمَتْ عِنْدَ ذَلِكَ الْآجَالُ وَ الْأَوْقَاتُ وَ زَالَتِ السِّنُونَ وَ السَّاعَاتُ فَلَا شَيْ‏ءَ  إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ الَّذِي إِلَيْهِ مَصِيرُ جَمِيعِ الْأُمُورِ… ثُمَّ يُعِيدُهَا بَعْدَ الْفَنَاءِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ مِنْهُ إِلَيْهَا وَ لَا اسْتِعَانَةٍ بِشَيْ‏ءٍ مِنْهَا عَلَيْهَا… (نهج البلاغه خطبه ۱۸۶)

همانا خدای سبحان، پس از نابود شدن جهان، تنها و يگانه می‌ماند و چيز ديگری با او نخواهد بود؛ همان طور كه پيش از آفرينش آنها چنين بود، پس از فنای آنها نيز چنين خواهد بود. در آن موقعيت خيمه‌ی وقت و مكان، و هنگام و زمان برچيده می‏شود. مدّت‌ها و وقت‏ها، و سال‌ها و ساعت‌ها معدوم می‏گردد. و چیزی جزء خدای واحد قهّار كه بازگشت همه‌ی امور به اوست چيزی باقی نمی‏ماند… سپس همه‌ی آنها را بعد از فانی شدن باز می‏گرداند، بدون اينكه او را به آنان نيازی باشد، يا از آنان كمك بخواهد.

9-2- ایستگاه های حسابرسی و سؤال

الله تعالی: وَ جَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِيدٌ. (ق/۲۱)

هر کسی در آن روز می‌آید در حالی که سوق دهنده‌ای و شاهدی با اوست (که سوق دهنده، او را به محشر می‌راند و شاهد بر اعمالش گواهی می‌دهد).

9-3- جایگاه کیفر و پاداش

اَللهُ تَعالی: وَ سِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَیٰ جَهَنَّمَ زُمَرًا… (زمر/۷۱)

و کافران گروه گروه به دوزخ رانده می‌شوند.

اَللهُ تَعالی: وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَرًا… (زمر/۷۳)

و کسانی که تقوای الهی پیشه کردند، گروه گروه به سوی بهشت برده می‌شوند.

۱۰- عبور از صراط

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏… وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَجَازَکُمْ عَلَی الصِّرَاطِ، وَ مَزَالِقِ دَحْضِهِ، وَ أَهَاوِیلِ زَلَلِهِ وَ تَارَاتِ أَهْوَالِهِ فَاتَّقُوا اللهَ عِبَادَ اللهِ تَقِیَّةَ ذِي لُبٍّ شَغَلَ التَّفَکُّرُ قَلْبَهُ وَ أَنْصَبَ الْخَوْفُ بَدَنَهُ وَ أَسْهَرَ التَّهَجُّدُ غِرَارَ نَوْمِهِ… (نهج البلاغه خطبه ۸۲)

و بدانید که عبور شما از صراط است، آنجا که جایگاه لغزش قدم‌هاست، و محل هول و ترس و انواع مخاطرات. پس ای‌ بندگان خدا! تقوای‌ الهی‌ پیشه کنید، تقوای‌ خردمندی‌ که اندیشه و تفکر دلش را مشغول کرده و ترس از عذاب بدنش را به رنج افکنده و عبادت شب، کمترین خواب را هم از دیده‌اش گرفته است.

۱۱- گواهان اعمال در روز قیامت

11-1- زمان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ مَا مِنْ يَوْمٍ يَمُرُّ عَلَی ابْنِ آدَمَ إِلَّا قَالَ لَهُ ذَلِكَ الْيَوْمُ أَنَا يَوْمٌ جَدِيدٌ وَ أَنَا عَلَيْكَ شَهِيدٌ فَقُلْ فِيَّ خَيْراً وَ اعْمَلْ فِيَّ خَيْراً أَشْهَدْ لَكَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَإِنَّكَ لَنْ تَرَانِي بَعْدَ هَذَا أَبَداً. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج۴ ص۳۹۷)

هر روزی كه بر فرزند آدم می‌گذرد آن روز می‌گويد: ای فرزند آدم! من روزی جديد هستم كه بر تو طالع شده‏ام و بر اعمال تو گواهی می‌دهم، پس امروز سخن حق بگو و كارهای نيك انجام بده تا در روز قيامت به نفع تو گواهی دهم. پس همانا كه مرا هرگز نخواهی ديد.

11-2- زمین

اَللهُ تَعالی: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا وَ قَالَ الْإِنْسَانُ مَا لَهَا يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَیٰ لَهَا يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ. (زلزال/8-1)

هنگامی که زمین را با [شدیدترین] لرزشش بلرزانند و زمین بارهای گرانش را بیرون اندازد و انسان بگوید: زمین را چه شده است؟ آن روز است که زمین اخبار خود را می‌گوید زیرا که پروردگارت به او وحی کرده است. آن روز مردم [پس از پایان حساب] به صورت گروه‌های پراکنده [به سوی منزل‌های ابدی خود بهشت یا دوزخ] باز می‌گردند، تا اعمالشان را [به صورت تجسم یافته] به آنان نشان دهند. پس هرکس هموزن ذره‌ای نیکی کند، آن نیکی را ببیند و هر کس هموزن ذره‌ای بدی کند، آن بدی را ببیند.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ فِيمَا وَعَظَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی بِهِ عِيسَی ابْنَ مَرْيَمَ  (عَلَيْهِ السَّلَامُ)‏… يَا عِيسَی لَا يَغُرَّنَّكَ الْمُتَمَرِّدُ عَلَيَّ بِالْعِصْيَان‏…‏ أَيْنَ يَهْرُبُ مِنْ سَمَائِي وَ أَرْضِي‏… (کافی ج۸ص۱۳۳)

موعظه خداوند عزیز و بلندمرتبه به عیسی  (علیه السلام)… ای عيسی! تو را نفريبد كسی كه از روی سركشی نافرمانی می‏كند… ای عیسی! گنهکار از آسمان من و زمين من به كجا می گریزد؟!

11-3- ملائکه کاتبان اعمال

اَللهُ تَعالی: كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَ إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ…(انفطار/۹-۱۲)

آگاه باشيد كه شما روز جزا را دروغ می‌انگاريد. حال آنكه بر شما محافظانی گمارده شده‌اند: كاتبانی بزرگوار، می‌دانند كه شما چه می‌كنيد.

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَتَحَبَّبُ إِلَيْنا بِالنِّعَمِ وَ نُعارِضُكَ بِالذُّنُوبِ، خَيْرُكَ إِلَيْنا نازِلٌ وَ شَرُّنا إِلَيْكَ صاعِدٌ، وَ لَمْ يَزَلْ وَ لا يَزالُ مَلَكٌ كَريمٌ يَأْتِيكَ عَنّا بِعَمَلٍ قَبيحٍ… (بحارالانوار ج ۹۵ ص ۸۵ – دعای ابوحمزه ثمالی)

با نعمت‌های خود به ما محبت می‌ورزی، ولی درعوض ما، با گناه پاسخ می‌دهیم، از تو به‌ سوی ما خیر و برکت نازل می‌شود و از ما به‌سوی تو، شر و بدکرداری بالا می‌رود و همواره فرشته‌ای ارجمند، کارهای زشت ما را برای تو می‌آورَد.

11-4- رسول خدا و ائمه معصومین علیهم السلام

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ أَعْمَالَ الْعِبَادِ تُعْرَضُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) كُلَّ صَبَاحٍ أَبْرَارِهَا وَ فُجَّارِهَا فَاحْذَرُوا فَلْيَسْتَحْيِ أَحَدُكُمْ أَنْ يَعْرِضَ عَلَی نَبِيِّهِ الْعَمَلَ الْقَبِيحَ‏. (بحارالانوار ج ۲۳ ص ۳۴۰)

اعمال بندگان هرروز صبح بر رسول خدا (صلی الله علیه وآله) عرضه می‌شود، چه نیکوکار و چه بدکار. پس بپرهیزید و هر یک از شما حیا کند از اینکه بر پیامبر خود، کار زشت عرضه کند.

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی‏ { وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً. } (بقره/۱۴۳) قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): مِنَّا شَهِيدٌ عَلَی كُلِّ زَمَانٍ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام فِي زَمَانِهِ وَ الْحَسَنُ علیه السلام فِي زَمَانِهِ وَ الْحُسَيْنُ علیه السلام فِي زَمَانِهِ وَ كُلُّ مَنْ يَدْعُو مِنَّا إِلَی أَمْرِ اللَّهِ. (بحارالانوار ج۲۳ص۳۳۷)

در تفسير آيه‏ { آری چنين است كه شما را بهترين امّت‌ها گردانيديم تا بر مردمان گواه باشيد و پيامبر بر شما گواه باشد.} فرمود: هر يك‏ از ما گواه زمان خود هستيم، علي بن ابی طالب (عليه السّلام) در زمان خود و حسن (عليه السّلام) در زمان خود و حسين (عليه السّلام) نيز در زمان خويش گواه است و هر يك از ما، كه مأموريت دعوت به سوی خدا داريم.

۱۱-۵- خدای تعالی

اَللهُ تَعالی: يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَیٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ. (مجادله/۶)

در روزی که خدا همه آنان را برمی‌انگیزد، آنگاه به اعمالی که انجام داده‌اند، آگاهشان می‌کند، اعمالی که خدا حساب همه‌ی آنها را برشمرده است، در حالی که [آنان] آن را فراموش کرده‌اند، و خدا بر هر چیز گواه است.

۱۲- محاسبه

قال (الإمام الحسين) عليه السلام في جواب كتاب كتبه إليه معاوية:… أبشِر يا مُعاوِيَةُ بالقِصاصِ، واستَعِدَّ للحِسابِ و اعلَم أنَّ للَّهِ عز و جل كِتاباً لا يُغادِرُ صَغيرَةً ولا كَبِيرَةً إلَّاأحصاها… (مکاتیب الائمه ج۳ص۹۳)

نامه امام حسین (علیه السلام) در پاسخ به نامه معاویه:…ای معاویه! تو را به قصاص بشارت باد! و برای حساب آماده شو! بدان که خداوند متعال حساب و کتابی دارد که هیچ کوچک و بزرگی را ثبت نشده باقی نمی‌گذارد.

۱۳- مواقف قیامت

اَللهُ تَعالی: تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ. (معارج/۴)

فرشتگان و روح در روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است به سوی او بالا می‌روند.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… أَلَا فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا فَإِنَّ فِي الْقِيَامَةِ خَمْسِينَ مَوْقِفاً كُلُّ مَوْقِفٍ مِثْلُ أَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: {فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ.} (معارج/۴). (بحارالانوار ج ۷۲ ص ۱۰۷)

آگاه باشید! پس از خود بازپرسی كنيد، پيش از آنكه بازپرسی شويد در قيامت که پنجاه ايست است. هر كدام به مانند هزار سال است در تعداد سال نزد شما! سپس اين آيه را خواند: {در روزی كه اندازه‌‏اش پنجاه هزار سال است.}

۱۴- بهشت و جهنم

اَللهُ تَعالی: وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ. (توبه/۷۲)

خدا به مردان و زنان با ایمان بهشت‌هایی را وعده داده که از زیرِ [درختانِ] آن نهرها جاری است، در آن جاودانه‌اند، و نیز سراهای پاکیزه‌ای را در بهشت‌های ابدی [وعده فرموده] و هم چنین خشنودی و رضایتی از سوی خدا [که از همه‌ی آن نعمت‌ها] بزرگ‌تر است؛ این همان کامیابی بزرگ است.

اَللهُ تَعالی: وَ سَارِعُوا إِلَیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ. (آل عمران/۱۳۳)

و به سوی آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی که پهنایش [به وسعتِ] آسمان‌ها و زمین است بشتابید؛ بهشتی که برای پرهیزکاران آماده شده است.

اَللهُ تَعالی:… إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا. (کهف/۲۹)

…ما برای كافران آتشی كه لهيب آن همه را دربرمی‌گيرد، آماده كرده‌ايم و چون به استغاثه آب خواهند، از آبی چون مس گداخته كه از حرارتش چهره‌ها كباب می‌شود بخورانندشان، چه آب بدی و چه آرامگاهی بد!

اَللهُ تَعالی: وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَیٰ رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا. (مریم/۷2-۷1)

و هيچ يك از شما نيست كه وارد جهنم نشود، و اين حكمی است حتمی از جانب پروردگار تو. آنگاه پرهيزگاران را نجات می‌دهيم و ستمكاران را همچنان به زانونشسته در آنجا وامی‌گذاريم.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏… و منها في صفة الجنة: دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلَات‏… لَا يَنْقَطِعُ‏ نَعِيمُهَا وَ لَا يَظْعَنُ مُقِيمُهَا وَ لَا يَهْرَمُ خَالِدُهَا وَ لَا يَبْأَسُ سَاكِنُهَا… (نهج البلاغه خطبه ۸۵)

در وصف بهشت: بهشت را درجاتی است كه بر يكديگر برتری دارند… نعمتش قطع نمی‏شود، مقيم در آن بيرون نمی‏رود، ماندگار در آن پير نمی‏شود، و ساكن آن تهيدست و نيازمند نمی‏گردد.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ.} (فجر/۱۴) قَالَ قَنْطَرَةٌ عَلَی الصِّرَاطِ لَا يَجُوزُهَا عَبْدٌ بِمَظْلِمَةٍ. (بحارالانوار ج ۸ ص۶۶)

به فرموده خداوندعزیز و بلندمرتبه: { بی‌تردید پروردگارت در کمین گاه است.} فرمود: پلی است بر روی صراط جهنم. کسی که حق مظلوم بر عهده اش باشد، نمی‌تواند از آن بگذرد.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏…اعْمَلُوا لِيَوْمٍ تُذْخَرُ لَهُ الذَّخَائِرُ وَ تُبْلَی فِيهِ السَّرَائِرُ… وَ اتَّقُوا نَاراً حَرُّهَا شَدِيدٌ وَ قَعْرُهَا بَعِيدٌ وَ حِلْيَتُهَا حَدِيدٌ وَ شَرَابُهَا صَدِيدٌ… (نهج البلاغه خطبه۱۲۰)

عمل كنيد برای روزی كه ذخيره‏ها برای آن روز اندوخته می‌شود، و اندیشه‌ها و پنهانی‌ها در آن روز آشكار می‌گردد… بپرهيزيد از آتشی كه حرارتش شديد و عمقش زياد، و زيورش غُل و زنجير آهنين، و آشاميدنيش، آب گنديده و جوشان است.

۱۵- شِفاعت

اَللهُ تَعالی: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ.  (بقره/۲۵۵)

چه کسی در نزد خداوند جز به اذن و اجازه او می‌تواند شفاعت کند؟

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏…وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ وَ قَائِلٌ مُصَدَّقٌ‏ وَ أَنَّهُ مَنْ شَفَعَ لَهُ الْقُرْآنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُفِّعَ‏ فِيهِ… (نهج البلاغه خطبه۱۷۶‏)

بدانيد كه قرآن شافعی است كه شفاعتش پذيرفته گشته، و گوينده‏ای است كه گفتارش تصديق شده است؛ آنكه قرآن در قيامت به شفاعتش برخيزد، شفاعتش در مورد او قبول است…

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنِّي لَأَشْفَعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأُشَفَّعُ وَ يَشْفَعُ عَلِيٌّ فَيُشَفَّعُ وَ يَشْفَعُ‏ أَهْلُ‏ بَيْتِي‏ فَيُشَفَّعُونَ… (بحارالانوار ج۵ص۳۲۳)

من در روز قیامت شفاعت می‌کنم و شفاعتم پذیرفته می‌شود و علی (علیه السلام) شفاعت می‌کند و شفاعتش پذیرفته می‌شود و اهل بیتم شفاعت می‌کنند و شفاعتشان پذیرفته می‌شود.

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَنَا عِنْدَ الْمِيزَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ ثَقُلَتْ سَيِّئَاتُهُ عَلَی حَسَنَاتِهِ جِئْتُ بِالصَّلَاةِ عَلَيَّ حَتَّی أُثَقِّلَ بِهَا حَسَنَاتِهِ. (ثواب الاعمال ص۱۵۵)

در روز قيامت، من نزد ترازوی اعمال قرار می‏گيرم، كسی كه (ميزان) گناهانش از كارهای نيكی كه انجام داده است بيشتر باشد، آن صلوات‌هايی را كه بر من نثار كرده است می‏آورم تا كفه حسناتش را سنگين‏تر كنم.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا زَيْد (زَيْدٍ الشَّحَّام‏)… إِنَّ الصِّرَاطَ إِلَيْنَا وَ إِنَّ الْمِيزَانَ إِلَيْنَا وَ حِسَابَ شِيعَتِنَا إِلَيْنَا وَ اللَّهِ يَا زَيْدُ، إِنِّي أَرْحَمُ بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ. (بحارالانوار ج۴۷ ص۱۴۳)

ای زید(زید الشحام)!… صراط در اختيار ما است و ميزان در اختيار ما است و حساب شيعيان ما به دست ما است. به خدا سوگند ای زید! من به شما از خودتان مهربانترم.

۱۶- پاداش و کیفر اعمال

اَللهُ تَعالی: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا و َمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَیٰ إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ. (انعام/۱۶۰)

هر کس کار نیک بیاورد، پاداشش ده برابر آن است، و آنان که کار بد بیاورند، جز به مانند آن مجازات نیابند و ایشان مورد ستم قرار نمی‌گیرند.

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ أَهْلَ الشِّرْكِ لَا يُنْصَبُ لَهُمُ الْمَوَازِينُ‏ وَ لَا يُنْشَرُ لَهُمُ الدَّوَاوِينُ‏ وَ إِنَّمَا يُحْشَرُونَ‏ إِلی‏ جَهَنَّمَ زُمَراً وَ إِنَّمَا نَصْبُ الْمَوَازِينِ وَ نَشْرُالدَّوَاوِينِ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ… (کافی ج ۸ ص۷۵)

ای بندگان خدا! بدانيد كه برای مشركان ميزانی برپا نشود و نامه‌ی عملی به ميان نيايد و همانا بدون هيچ حسابی، يكسره به دوزخ محشور می‏شوند، و نصب ميزان‌ها و نشر نامه‏‌های اعمال برای اهل اسلام است…