آداب صلح و آشتی

 

چکیده

از آنجا که انسان به صورت گروهی زندگی می‌کند صلح و صفا عامل بزرگی در بهبود روابط اجتماعی بشمار می‌رود. آداب صلح و آشتی مجموعه‌ای از توصیه‌های قرآن و پیشوایان دین در این موضوع است. از آثار صلح و آشتی، ایمنی مال و جان انسان‌هاست.

 

واژه های مرتبط

مصالحه ،صفا، آرامش، سِلم، مسالمت، سازش، دعوا، کشمکش، نزاع، ترک جنگ

 

1- معنی و مفهوم

صُلْح از واژگان قرآن کریم به معنای مسالمت و سازش است. (قاموس قرآن)

صلح همچنین از بین بردن نِفرت میان مردم، معنی شده است‌. (مفردات راغب اصفهانی)

آشتی به معنای دوستی از نو کردن، ترک جنگ، رنجشی را از کسی فراموش کردن، صلح، و… (لغت نامه دهخدا)

 

2- اهمیّت

2-1- ایجاد صلح و آشتی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … فَإِنِّي سَمِعْتُ جَدَّكُمَا رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ صَلَاحُ‏ ذَاتِ‏ الْبَيْنِ‏ أَفْضَلُ‏ مِنْ‏ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّيَامِ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 24)

… زیرا شنیدم از جدتان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) که می‌فرمود: اصلاح میان خود، بهتر است از همه گونه نماز و روزه.

 

الله تعالی: … مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً. (نساء/114)

… و كسى كه به صدقه يا كار نيك يا اصلاح و آشتى ميان مردم فرمان دهد؛ و هر كس براى كسب رضاى خدا چنين كند، پس به زودى او را پاداشى بزرگ خواهيم داد.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: …. يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ تَأَلَّفُوا وَ تَعَاطَفُوا. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 187)

… ای گروه مؤمنان! با هم دوست شوید و به هم مهر ورزید.

 

2-2- تعمیم صلح و آشتی

الله تعالی: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ‏. (بقره/208)

اى كسانى كه ايمان آورده‌‏ايد! همگى در صلح و آشتى درآیيد (و تسليم مطلق خداوند شويد) و گام‌هاى شيطان را پيروى نكنيد كه او دشمن آشكار شماست.

 

2-3- پرهیز از عداوت و دشمنی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ تُعْرَضُ أَعْمَالُ النَّاسِ فِي كُلِّ جُمْعَةٍ مَرَّتَيْنِ- يَوْمَ الْإِثْنَيْنِ وَ يَوْمَ‏ الْخَمِيسِ‏ فَيُغْفَرُ لِكُلِ‏ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ‏ إِلَّا مَنْ كَانَتْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أَخِيهِ شَحْنَاءُ فَيُقَالُ اتْرُكُوا هَذَيْنِ حَتَّى يَصْطَلِحَا. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 236)

اعمال مردم هر هفته دو بار: روزهای دوشنبه و پنجشنبه (بر معصومين عليهم‌السلام) عرضه می‌شود و هر بنده‌ی مؤمن آمرزيده می‌شود، مگر دو نفری که با يکديگر عداوت و دشمنی دارند. و گفته می‌شود: آن دو را رها کنید، تا وقتی با هم آشتی و صلح کنند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ لَا تَبَاغَضُوا وَ لَا تَحَاسَدُوا وَ لَا تَدَابَرُوا وَ لَا تَقَاطَعُوا وَ كُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَاناً. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 38)

… با هم دشمن نباشید، به هم حسد نبرید، به هم پشت نکنید، از هم نبُرید و برادرانه بندگان خدا باشید.

 

2-4- پرهیز از کناره گیری

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا أَبَا ذَرٍّ أَنْهَاكَ‏ عَنِ‏ الْهِجْرَانِ‏ وَ إِنْ‏ كُنْتَ‏ لَا بُدَّ فَاعِلًا فَلَا تَهْجُرْهُ فَوْقَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ كَمَلًا فَمَنْ مَاتَ فِيهَا مُهَاجِراً لِأَخِيهِ كَانَتِ النَّارُ أَوْلَى بِهِ. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 90)

ای ابوذر! تو را از کناره‌گیری از برادر مؤمن برحذر می‌دارم . و اگر با وی قهر کردی، مبادا بیش از سه روز طول بکشد، که اگر کسی در این حال بمیرد، به آتش سزاوارتر است.

 

2-5- ارتباط برقرار کردن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلَيْكُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَ الْمُوَافَقَةِ وَ إِيَّاكُمْ وَ الْمُقَاطَعَةَ وَ الْمُهَاجَرَةَ. (غررالحکم ص 448)

شما باید ارتباط برقرار کنید و توافق کنید و از تحریم و ترک یکدیگر برحذر باشید.

 

3- عوامل

3-1- مدارا و بردباری

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ الرِّفْقَ‏ لَمْ يُوضَعْ عَلَى شَيْ‏ءٍ إِلَّا زَانَهُ وَ لَا نُزِعَ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلَّا شَانَهُ. (كافي ج ‏2 ص 119)

قطعاً نرمش و مدارا بر هيچ چيز قرار داده نشد مگر اينكه آن را آراسته و زيبا ساخت و هرگز از چيزى برداشته نشد، مگر اينكه آن را زشت کرد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْحِلْمُ حِلْيَةُ اَلْعِلْمِ وَ عُدَّةُ اَلسِّلْمِ) . (غرر الحکم تصحیح رجایی ص ۷۲)

بردبارى، زينت دانش و ريشه‌ی صلح و آشتى است.

 

3-2- ابراز محبّت

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اذا اَحبَّ احدُكُم اُخاهُ فَلْيُعلِمْهُ فَاِنّهُ أَصلَحُ لِذاتِ البَين. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 182)

اگر يکي از شما برادر دينيش را دوست می‌دارد، محبّتش را به او اظهار کند. اين کار اُلفت را ميان شما و او استوارتر می‌سازد.

 

3-3- عفو و گذشت

الله تعالی: وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ. (شورا/40)

و جزاى بدى، بديى مانند آن است. پس هر كسی که عفو كند و اصلاح نمايد، پس پاداش او بر خداست. همانا او ستمكاران را دوست ندارد.

 

3-4- پرهیز از قطع روابط

الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: …عَلَيْكُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَ التَّبَاذُلِ وَ إِيَّاكُمْ‏ وَ التَّدَابُرَ وَ التَّقَاطُعَ… (بحار الأنوار ج ‏42 ص 256)

…شما باید ارتباط و حمایت متقابل خود را حفظ کنید، و از پشت کردن به یکدیگر و قطع روابط بین خود برحذر باشید…

 

3-5- بکار گیری عقل

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعَقْلُ‏ مُصْلِحُ‏ كُلِ‏ أَمْرٍ. (عيون الحكم ص 38)

عقل، چاره‌ساز همه چیز است.

 

3-6- دفع بدی و حسادت

الله تعالی: وَ لا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَ لَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ. (فصلت/34)

و نيكى با بدى يكسان نيست؛ (بدى ديگران را) با شيوه‏ى بهتر (كه نيكى است) دفع كن، كه اين هنگام آن كس كه ميان تو و او دشمنى است، همچون دوست؛ گرم مى‏شود. (و عداوتش نسبت به تو تمام مى‏‌شود).

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَحَاسَدُوا فَإِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الْإِيمَانَ كَمَا تَأْكُلُ‏ النَّارُ الْحَطَبَ . (غررالحکم ص103)

از حسودی کردن برحذر باشید، زیرا حسد دین را می‌خورد، همانطور که آتش هیزم را می‌خورد.

 

3-7- اصلاح روابط

الله تعالی: … فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ. (انفال/1)

… پس، از خداوند پروا كنيد و (روابط) ميان خودتان را اصلاح كنيد، و اگر ايمان داريد، از خدا و رسولش اطاعت كنيد.

 

3-8- فراگیر کردن صلح در فرهنگ عمومی

الله تعالی: … فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى‏ أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ. (نور/61)

… و چون وارد خانه‏‌اى شُديد، پس بر يكديگر سلام كنيد. كه تحيّتى است الهى و مبارك و پسنديده. خداوند آيات خود را اين چنين براى شما بيان میكند، شايد كه بينديشيد.

 

4- صُلْحِ ممنوع

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ الصُّلْحُ جَائِزٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا صُلْحاً أَحَلَ‏ حَرَاماً أَوْ حَرَّمَ‏ حَلَالًا. (بحار الأنوار ج ‏100 ص 178)

صلح و آشتی بین مسلمانان جایز است، مگر صلحی که حرامی را حلال و حلالی را حرام گرداند.

 

5- آثار قهر

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا أَبَا ذَرٍّ إِيَّاكَ‏ وَ هِجْرَانَ‏ أَخِيكَ‏ فَإِنَّ الْعَمَلَ لَا يُتَقَبَّلُ مِنَ الْهِجْرَانِ‏. (وسایل الشیعه ج 12 ص264)

ای اباذر! بپرهیز از دوری کردن از برادرت. زیرا که عمل انسان با قهر پذیرفته نمی‌شود.

 

6- آثار آشتی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ … مَنْ‏ يُصْلِحْ‏ مَا بَيْنَهُ‏ وَ بَيْنَ‏ اللَّهِ‏ يَكْفِهِ اللَّهُ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النَّاسِ… (بحار الأنوار ج ‏19 ص 127)

…هر که روابط خویش با خداوند را به صلاح آورد، خداوند مناسبات وی با مردم را کفایت کند…

 

7- پیشگامی در آشتی

الله تعالی: وَ إِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَيْرٌ وَ … (نساء/128)

و اگر زنى از شوهرش بيم ناسازگارى يا اعراض داشته باشد. بر آن دو باكى نيست كه به گونه‏اى با يكديگر صلح كنند. (گرچه با چشم ‏پوشى بعضى از حقوقش باشد) و صلح بهتر است، …

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ أَيُّمَا مُسْلِمَيْنِ‏ تَهَاجَرَا فَمَكَثَا ثَلَاثاً لَا يَصْطَلِحَانِ‏ إِلَّا كَانَا خَارِجَيْنِ عَنِ الْإِسْلَامِ وَ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا وَلَايَةٌ فَأَيُّهُمَا سَبَقَ إِلَى كَلَامِ أَخِيهِ كَانَ السَّابِقَ إِلَى الْجَنَّةِ يَوْمَ الْحِسَابِ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 186)

دو مسلمان که به قهر از هم جدا می‌شوند و تا سه روز آشتی نمی‌کنند، از اسلام بیرون می‌شوند، و پیوندی میانشان نیست. و هر کدام از آنها با برادر خود اول سخن بگوید، در روز حساب به سوی بهشت سبقت گرفته است.

 

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنْ‏ أَفْضَلِ‏ النُّصْحِ‏ الْإِشَارَةُ بِالصُّلْحِ. (غررالحکم ص 679)

از بهترین اندرزها، پیشنهاد آشتی و مصالحه است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَفْتَرِقُ‏ رَجُلَانِ‏ عَلَى‏ الْهِجْرَانِ‏ إِلَّا اسْتَوْجَبَ أَحَدُهُمَا الْبَرَاءَةَ وَ اللَّعْنَةَ وَ رُبَّمَا اسْتَحَقَّ ذَلِكَ كِلَاهُمَا فَقَالَ لَهُ مُعَتِّبٌ جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ هَذَا الظَّالِمُ فَمَا بَالُ الْمَظْلُومِ قَالَ لِأَنَّهُ لَا يَدْعُو أَخَاهُ إِلَى صِلَتِهِ وَ … (بحار الأنوار ج ‏72 ص 184)

دو کس به طور قهر از هم جدا نمی‌شوند، مگر اینکه یکی از آنها مستحق بیزاری و لعن باشد. و چه بسا که هر دو تا مستحق باشند. گفت: قربانت گردم! آن کس که ظالم باشد، درست! ولی مظلوم چرا؟ فرمود: چون برادرش را به آشتی دعوت نکرده و …

 

8- پذیرش و قبول آشتی

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ رَجُلٌ‏ يَبْدَؤُهُ‏ أَخُوهُ‏ بِالصُّلْحِ‏ فَلَمْ‏ يُصَالِحْهُ‏. (وسائل الشيعه ج ‏16 ص 280)

ملعون است، ملعون! کسی که برادرش به او پیشنهاد آشتی و صلح دهد، و در این صورت با او صلح نکند!