آداب حمام رفتن

 

چکیده

استحمام از توصیه های بهداشتی اسلام است که از زمان صدر اسلام، مسلمانان به آن اهتمام داشته‌اند. آداب حمام رفتن در بیان پیشوایان معصوم (علیهم السلام) به مناسبت‌های گوناگون آمده است. چگونگی غسل‌های واجب مثل جنابت و غسل‌های مستحبی، مثل غسل جمعه نمونه‌هایی در آداب حمّام رفتن و از آداب زندگی محسوب می‌شود.

 

واژه های مرتبط

حمّام، غُسل استحمام، نورة، ستر، نظافت، شستشو، پوشش، حیاء، سلامتی

 

1- معنی و مفهوم استحمام و حمّام

استحمام شستشو با آب حمیم و داغ می‌باشد. (مجمع البحرین)

حَمیم  به معنای آب داغ است. مفردات گوید: آب گرمی را که از منبع خود خارج می‌شود، حمّه گویند و به این اعتبار به عَرَق انسان و حیوان، حمیم گفته می‌شود.

حَمَّام را به جهت آب گرم و یا به جهت اینکه سبب عرق کردن است، حمّام گفته‌اند. (مفردات)

 

2- اهمیّت حمّام

عُبَيْدِ اللَّهِ الدَّابِقِيِّ : دَخَلْتُ‏ حَمَّاماً بِالْمَدِينَةِ فَإِذَا شَيْخٌ كَبِيرٌ وَ هُوَ قَيِّمُ الْحَمَّامِ فَقُلْتُ: يَا شَيْخُ لِمَنْ هَذَا الْحَمَّامُ؟ فَقَالَ: لِأَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِمُ السَّلَام) فَقُلْتُ: كَانَ يَدْخُلُهُ قَالَ: نَعَم‏. (كافی ج ‏6  ص 497)

به حمّامی در شهر مدینه داخل شدم که پیرمردی متصدی آن بود. از وی پرسیدم این حمّام برای کیست؟ گفت: برای امام باقر (علیه السلام). گفتم: خود او نیز به این حمّام می‌آید؟ گفت: آری.

 

أَبِي بَصِيرٍ: دَخَلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) الْحَمَّامَ فَقَالَ لَهُ صَاحِبُ‏ الْحَمَّامِ أُخْلِيهِ لَكَ فَقَالَ: لَا حَاجَةَ لِي فِي ذَلِكَ الْمُؤْمِنُ أَخَفُّ مِنْ ذَلِك‏. (بحار الأنوار ج ‏47 ص 47)

ابو بصیر: امام صادق (علیه السلام) وارد حمّام شد. صاحب حمّام گفت: آیا برای شما خلوت کنم؟ فرمود: نه، احتیاجی به خلوت شدن نیست. مؤمن ساده‌تر و سبک‌تر از مقید بودن به این تشریفات است.

 

‏الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خَيْرُ مَا تَدَاوَيْتُمْ بِهِ الْحِجَامَةُ وَ السُّعُوطُ وَ الْحَمَّامُ وَ الْحُقْنَةُ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 76)

بهترین داروی شما حجامت، انفیه کردن، حمّام کردن و اماله کردن است.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:بِئْسَ الْبَيْتُ الْحَمَّامُ يَهْتِكُ السِّتْرَ وَ يُبْدِي الْعَوْرَةَ وَ نِعْمَ‏ الْبَيْتُ‏ الْحَمَّامُ‏ يُذَكِّرُ حَرَّ جَهَنَّمَ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 77)

چه بدجایی است حمّام؛ پرده را بدرد و عورت را پدیدار کند. و چه خوب است حمّام که سوزش دوزخ را به یاد آورد.

 

3- آداب حمّام کردن

الباقرُ عَلَيْهِ السَّلَام :مَاءُ الْحَمَّامِ لَا بَأْسَ بِهِ إِذَا كَانَ لَهُ مَادَّةٌ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 79)

اگر آب حمّام منبعى داشته باشد، استفاده از آن ايرادى ندارد.

 

دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): مَا تَقُولُ فِي مَاءِ الْحَمَّامِ؟ قَالَ: هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمَاءِ الْجَارِي. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 79)

داود بن سرحان: از امام صادق (علیه السّلام) پرسیدم: درباره آب حمّام چه می‌فرمایید؟ فرمود: به مانند آب جاری است .

 

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: الْمَاءُ الَّذِي تُسَخِّنُهُ‏ الشَّمْسُ‏ لَا تَوَضَّؤُوا بِهِ‏، وَ لَاتَغْتَسِلُوا بِهِ، وَ لَاتَعْجِنُوا بِهِ؛ فَإِنَّهُ يُورِثُ الْبَرَص‏. (كافی ج ‏5 ص50)

با آبى كه به آفتاب گرم شده است، نه وضو سازيد، نه غسل كنيد و نه خمير بسازيد؛ چرا كه پيسى می‌آورد.

 

مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): الْحَمَّامُ يَغْتَسِلُ فِيهِ الْجُنُبُ وَ غَيْرُهُ أَغْتَسِلُ مِنْ مَائِهِ؟ قَالَ :نَعَمْ، لَا بَأْسَ أَنْ يَغْتَسِلَ مِنْهُ الْجُنُبُ وَ لَقَدِ اغْتَسَلْتُ فِيهِ ثُمَّ جِئْتُ فَغَسَلْتُ رِجْلَيَّ وَ مَا غَسَلْتُهُمَا إِلَّا مِمَّا لَزِقَ بِهِمَا مِنَ التُّرَابِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 79)

به امام صادق (علیه السّلام) گفتم: حمّامی است که جُنب و دیگران در آن غسل می‌کنند؛ آیا من از آبش غسل کنم؟ فرمود: آری، باکی ندارد که جُنب در آن غسل می کند. من هم در آن غسل کردم و آمدم پاهایم را شستم، و آنها را نَشُستم، جز برای خاکی که به آنها چسبیده بود.

 

4- زمان بهتر برای حمّام رفتن و غسل

‏ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: اسْتَحِمُّوا يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 73)

روز چهارشنبه به حمّام روید.

 

الکاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَلِّمُوا أَظْفَارَكُمْ يَوْمَ الثَّلَاثَاءِ وَ احْتَجِمُوا يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ أَصِيبُوا مِنَ الْحَمَّامِ حَاجَتَكُمْ يَوْمَ الْخَمِيسِ وَ تَطَيَّبُوا بِأَطْيَبِ طِيبِكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 79)

ناخن‌ها را روز سه شنبه بگیرید و روز چهارشنبه حجامت کنید و روز پنجشنبه نیاز خود را از حمّام برآورید و بهترین بوی خوش خود را روز جمعه به کار برید.

 

‏ الکاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَام: الْحَمَّامُ يَوْمٌ وَ يَوْمٌ لَا يُكْثِرُ اللَّحْمَ وَ إِدْمَانُهُ كُلَّ يَوْمٍ يُذِيبُ شَحْمَ الْكُلْيَتَيْنِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 78)

حمِام کردن یک روز باشد و یک روز نباشد و اگر هر روز باشد، چربی قلوه‌ها را آب کند.

 

الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: غُسْلُ‏ يَوْمِ‏ الْجُمُعَةِ سُنَّةٌ وَ غُسْلُ الْعِيدَيْنِ وَ غُسْلُ دُخُولِ مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ وَ غُسْلُ الزِّيَارَةِ وَ غُسْلُ الْإِحْرَامِ وَ أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ لَيْلَةِ سَبْعَةَ عَشَرَ وَ لَيْلَةِ تِسْعَةَ عَشَرَ وَ لَيْلَةِ إِحْدَى وَ عِشْرِينَ وَ لَيْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِينَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ هَذِهِ الْأَغْسَالُ سُنَّةٌ وَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ فَرِيضَةٌ وَ غُسْلُ الْحَيْضِ مِثْلُه‏. (بحار الأنوار ج ‏78 ص 9)

غسل روز جمعه سنّت است. غسل عيدين (فطر و قربان) و غسل داخل شدن به مكّه و مدينه و غسل زيارت و غسل اِحرام و غسل شب اوّل و شب هفدهم و شب نوزدهم و شب بيست و يكم و شب بيست و سوم ماه رمضان، سنّت است. غسل جنابت واجب است و غسل حيض نيز مانند آن [واجب] است.

 

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: يَا عَلِيُّ! عَلَى النَّاسِ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنْ‏ سَبْعَةِ أَيَّامٍ‏ الْغُسْلُ‏ فَاغْتَسِلْ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ وَ لَوْ أَنَّكَ تَشْتَرِي الْمَاءَ بِقُوتِ يَوْمِكَ وَ تَطْوِيهِ فَإِنَّهُ لَيْسَ شَيْ‏ءٌ مِنَ التَّطَوُّعِ أَعْظَمَ مِنْه. (بحار الأنوار ج ‏86  ص 352)

ای علی! در هر هفت روز، یک روز بر مردم غسل لازم است. پس در هر جمعه غسل کن، هرچند آب را از مخارج روزانه­ بخری و گرسنه بمانی، که چیزی از مستحبات، بزرگ‌تر از آن نیست.

 

5- قرائت قرآن در حمّام

أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:لَا بَأْسَ لِلرَّجُلِ أَنْ يَقْرَأَ الْقُرْآنَ فِي الْحَمَّامِ إِذَا كَانَ يُرِيدُ بِهِ‏ وَجْهَ اللَّهِ وَ لَا يُرِيدُ أَنْ يَنْظُرَ كَيْفَ صَوْتُهُ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 77)

ایرادی ندارد کسی در حمّام قرآن بخواند اگر برای خدا باشد؛ (امّا) نه برای اینکه صوتش را امتحان کند!

 

سَأَلَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ: أَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَام يَنْهَى عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الْحَمَّامِ؟ فَقَالَ: لَا إِنَّمَا نَهَى أَنْ يَقْرَأَ الرَّجُلُ وَ هُوَ عُرْيَانٌ فَإِذَا كَانَ عَلَيْهِ إِزَارٌ فَلَا بَأْسَ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 77)

محمد بن مسلم از امام باقر علیه السّلام پرسید: امیر مؤمنان از خواندن قرآن در حمّام نهی می‌کرده است؟ فرمود: نه، همانا نهی می‌کرد از اینکه کسی لخت قرآن بخواند و اگر لُنگ دارد باکی ندارد.

 

6- دعا و عافیت گویی

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا دَخَلْتَ الْحَمَّامَ فَقُلْ فِي الْوَقْتِ الَّذِي تَنْزِعُ ثِيَابَكَ “اللَّهُمَّ انْزِعْ عَنِّي رِبْقَةَ النِّفَاقِ وَ ثَبِّتْنِي عَلَى الْإِيمَانِ” … فَإِذَا لَبِسْتَ ثِيَابَكَ فَقُلِ: “اللَّهُمَّ أَلْبِسْنِي التَّقْوَى وَ جَنِّبْنِي الرَّدَى…”. (بحار الأنوار  ج ‏73  ص70)

چون به حمّام وارد شدی و جامه از تن بر می‌کَنی، بگو: خدایا! برکن از من وابستگی به نفاق را و پایدار کن مرا بر ایمان.

… و چون لباس خود را پوشیدی بگو: خدایا! به من لباس تقوا بپوشان و از هلاکتم بِرَهان …

 

‏ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا قَالَ لَكَ أَخُوكَ وَ قَدْ خَرَجْتَ مِنَ الْحَمَّامِ طَابَ حَمَّامُكَ وَ حَمِيمُكَ، فَقُلْ: “أَنْعَمَ اللَّهُ بَالَكَ.” (بحار الأنوار ج ‏73 ص 72)

چون از حمّام درآمدی و برادرت به تو گوید: خوش باد حمّام وگرمی‌ات! پس تو بگو: نهادت را خدا آسوده دارد.

 

7- پوشش و حیا

‏ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا تَعَرَّى الرَّجُلُ نَظَرَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ فَطَمِعَ فِيهِ فَاسْتَتِرُوا. (بحار الأنوار ج ‏73 ص72)

فرمود: چون کسی لخت شود، شیطان به او نگاه کند و به او طمع ورزد، پس خود را بپوشانید.

 

ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَام) فَقُلْتُ أَ يَتَجَرَّدُ الرَّجُلُ عِنْدَ صَبِّ الْمَاءِ يُرَى عَوْرَتُهُ إِذْ يَصُبُّ عَلَيْهِ الْمَاءَ أَوْ يَرَى هُوَ عَوْرَةَ النَّاسِ؟ قَالَ :كَانَ أَبِي (عَلَيْهِ السَّلَام) يَكْرَهُ ذَلِكَ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 78)

ابن ابی یعفور: از امام صادق (علیه السّلام) پرسیدم که مرد در ریختن آب بر خود برهنه شود و عورتش نمایان گردد یا اینکه عورت دیگران را بیند؟ فرمود: پدرم از این کار برای هر کس بدش می‌آمد.

 

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يَدْخُلِ الْحَمَّامَ إِلَّا بِمِئْزَرٍ وَ نَهَى (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَنْ دُخُولِ الْأَنْهَارِ إِلَّا بِمِئْزَرٍ وَ قَالَ: إِنَّ لِلْمَاءِ أَهْلًا وَ سُكَّاناً. (بحار الأنوار ج ‏73 ص80)

هر کس به خدا و روز جزا ایمان دارد، بی لنگ به حمّام نرود. رسول خدا (صلی الله و علیه وآله) نهی کرد از ورود بدون لُنگ در نهرها و فرمود: آب، اهل و ساکنانی دارد.

 

أَبِي بَصِيرٍ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَام) يَغْتَسِلُ الرَّجُلُ بَارِزاً فَقَالَ إِذَا لَمْ يَرَهُ أَحَدٌ فَلَا بَأْسَ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 80)

ابی بصیر : از امام صادق (علیه السّلام) پرسیدم: کسی لخت غسل کند؟ فرمود: اگر کسی او را نبیند ایرادی (اشکالی) ندارد.

 

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ: نَهَى‏ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ‏ عَنِ‏ الْغُسْلِ‏ تَحْتَ‏ السَّمَاءِ إِلَّا بِمِئْزَرٍ. (وسائل الشيعه  ج ‏2 ص 41)

پیامبر(صلی الله علیه و آله) از غسل کردن زیر آسمان نهی فرمود، مگر اینکه لُنگی با تو باشد.

 

8- پرهیز از خوابیدن در حمّام

‏ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَسْتَلْقِيَنَّ أَحَدُكُمْ فِي الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ يُذِيبُ شَحْمَ الْكُلْيَتَيْنِ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ: خَرَجَ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَام مِنَ الْحَمَّامِ فَتَلَبَّسَ وَ تَعَمَّمَ، قَالَ: فَمَا تَرَكْتُ الْعِمَامَةَ عِنْدَ خُرُوجِي مِنَ الْحَمَّامِ فِي الشِّتَاءِ وَ الصَّيْفِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 78)

کسی در حمّام به پشت نخوابد، زیرا چربی قلوه‌ها را آب کند. و یکی گفت: امام صادق (علیه السّلام) از حمّام بیرون آمد و جامه پوشید و عمامه بر سر نهاد. پس من هنگام بیرون شدن از حمّام، در زمستان و تابستان عمامه را واننهادم.

 

9- گرسنگی و سیری

‏‏ الکاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  لَا تَدْخُلِ الْحَمَّامَ عَلَى الرِّيقِ لَا تَدْخُلُوهُ حَتَّى تَطْعَمُوا شَيْئاً. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 77)

ناشتا به حمّام در نیایید و تا چیزی نخورده اید، در آن نروید.

 

الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ دُخُولُ الْحَمَّامِ عَلَى الْبِطْنَةِ يُوَلِّدُ الْقُولَنْجَ وَ الِاغْتِسَالُ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ بَعْدَ أَكْلِ السَّمَكِ يُورِثُ الْفَالِجَ … (بحار الأنوار ج ‏59  ص 321)

حمّام رفتن با شکم پُر قولنج آورد، و غسل با آب سرد پس از خوردن ماهی باعث فلج می‌شود…

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَدْخُلِ الْحَمَّامَ إِلَّا وَ فِي جَوْفِكَ شَيْ‏ءٌ يُطْفِئُ عَنْكَ وَهَجَ الْمَعِدَةِ وَ هُوَ أَقْوَى لِلْبَدَنِ وَ لَا تَدْخُلْهُ وَ أَنْتَ مُمْتَلِئٌ مِنَ الطَّعَامِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص77)

به حمّام نرو، مگر آنکه در درونت چیزی باشد که حرارت معده را خاموش کند و آن تن را نیرومندتر کند، و با شکم پُر هم به حمّام مرو.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ عَلَى الرِّيقِ أَنْقَى الْبَلْغَمَ وَ إِنْ دَخَلْتَهُ بَعْدَ الْأَكْلِ أَنْقَى الْمِرَّةَ وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَزِيدَ فِي لَحْمِكَ فَادْخُلِ الْحَمَّامَ عَلَى شَبْعَتِكَ وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ يَنْقُصَ لَحْمُكَ فَادْخُلْهُ عَلَى الرِّيقِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 76)

هر که ناشتا حمّام کند، بلغم را بهتر پاک کند و اگر پس از خوردن باشد، صفراء را بهتر پاک کند.  (یعنی صفرای غیر طبیعی)  و اگر خواهی گوشتت زیاد شود، در حال سیری حمام کن و اگر خواهی بکاهد، در ناشتا.

 

10- نکوهش حمّام کردن با فرزند

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنَ الْأَدَبِ أَنْ لَا يُدْخِلَ الرَّجُلُ وَلَدَهُ مَعَهُ الْحَمَّامَ فَيَنْظُرَ إِلَى عَوْرَتِهِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 77)

از ادب است که کسی فرزندش را با خود درون حمام نبرد که به عورتش بنگرد.

 

11- پرهیز از مسواک

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ إِيَّاكَ وَ السِّوَاكَ فِي الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ يُورِثُ وَبَاءَ الْأَسْنَانِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص71)

بپرهیز از مسواک کردن در حمام که باعث افتادن دندان‌ها می‌شود.

 

أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ‏نَهَى النَّبِي (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَنْ تَقْلِيمِ الْأَظْفَارِ بِالْأَسْنَانِ وَ عَنِ‏ السِّوَاكِ‏ فِي‏ الْحَمَّام‏. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 328)

پیغمبر (صلی الله علیه و آله) نهی کرد از گرفتن ناخن‌ها با دندان‌ها، و از مسواک کردن در حمّام.

 

12- پرهیز از شانه زدن

‏ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تُسَرِّحْ فِي الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ يُرَقِّقُ‏ الشَّعْرَ. (كافی ج ‏6  ص 501)

در حمّام، شانه مزن؛ چرا كه مو را باريك مى‌كند.

 

13- لیف و کیسه کشیدن

دَخَلَ الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ) الْحَمَّامَ، فَقَالَ لَهُ: بَعْضُ النَّاسِ دَلِّكْنِي فَجَعَلَ يُدَلِّكُهُ فَعَرَّفُوهُ فَجَعَلَ‏ الرَّجُلُ‏ يَسْتَعْذِرُ مِنْهُ وَ هُوَ يُطَيِّبُ قَلْبَهُ وَ يُدَلِّكُه‏. (بحار الأنوار ج ‏49  ص 99)

امام رضا (عليه السلام) به حمّام رفت. فردى به ايشان عرض کرد: اى مرد! مرا كيسه بكش! امام (عليه السلام) او را كيسه كشيد. مردم، امام (عليه السلام) را به آن مرد معرّفى‌‌‌‌‌كردند! او از امام (عليه السلام) پوزش طلبيد. ولى حضرت به آن مرد آرامش قلب می‌داد و همچنان كيسه‌‏اش می‌كشيد .

 

‏ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَتَدَلَّكْ بِالْخَزَفِ فَإِنَّهُ يُورِثُ الْبَرَصَ وَ لَا تَمْسَحْ وَجْهَكَ بِالْإِزَارِ، فَإِنَّهُ يَذْهَبُ بِمَاءِ الْوَجْهِ وَ رُوِيَ أَنَّ ذَلِكَ طِينُ مِصْرَ وَ خَزَفُ الشَّامِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص81)

با سفال مالش نده (دَلاکی نکن) که برص آورد، و لنگ را به صورت مکش که آب رو ببرد (یعنی رو را زشت کند و مراد از آب رو، طراوت آن است.). و در روایت است که مقصود (از سفال) گِل مصر است و سفالِ شام.

 

14- عدم ضمانت اموال شخصی توسط مسئول حمّام 

‏ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:كَانَ لَا يُضَمِّنُ صَاحِبَ‏ الْحَمَّامِ‏ وَ يَقُولُ إِنَّمَا يَأْخُذُ أَجْراً عَلَى الدُّخُولِ إِلَى الْحَمَّام. (بحار الأنوار ج ‏100 ص 167)

صاحب حمّام چیزی را تضمین نمی‌کند. او فقط أجرتی بابت ورود به حمّام می‌گیرد.

 

15- مواد شستشو در حمّام

الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ:لَا بَأْسَ أَنْ يَتَدَلَّكَ الرَّجُلُ فِي الْحَمَّامِ بِالسَّوِيقِ وَ الدَّقِيقِ وَ النُّخَالَةِ وَ لَا بَأْسَ أَنْ يَتَدَلَّكَ بِالدَّقِيقِ الْمَلْتُوتِ بِالزَّيْتِ وَ لَيْسَ فِيمَا يَنْفَعُ الْبَدَنَ إِسْرَافٌ إِنَّمَا الْإِسْرَافُ فِيمَا أَتْلَفَ الْمَالَ وَ أَضَرَّ بِالْبَدَنِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 81)

ایرادی ندارد کسی در حمّام قاووت (ترکیبی از دانه‌ها و مغزها و …) و آرد و سبوس به تن بمالد یا آرد خمیر شده با روغن زیت به تن بمالد، و در آنچه به سود تن است اسراف نیست. همانا اسراف در اتلاف مال و ضرر رساندن به تن است.

 

أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ نُسَافِرُ فَلَا يَكُونُ مَعَنَا نُخَالَةٌ فَنَتَدَلَّكُ بِالدَّقِيقِ قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ الْفَسَادُ فِيمَا أَضَرَّ بِالْبَدَنِ وَ أَتْلَفَ الْمَالَ فَأَمَّا مَا أَصْلَحَ الْبَدَنَ فَإِنَّهُ لَيْسَ بِفَسَادٍ وَ إِنِّي رُبَّمَا أَمَرْتُ غُلَامِي يَلُتُّ لِيَ النَّقِيَّ بِالزَّيْتِ ثُمَّ أَتَدَلَّكُ بِه‏. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 75)

ابان بن تغلب: به امام صادق (علیه السّلام) عرض کردم: قربانت گردم! اگر در سفر با ما سبوس نبود، می توانیم با آرد تن خود را بمالیم؟ فرمود: ایرادی برای آن نیست. تباهی در به کار بردن چیزی است که به تن زیان برساند و اتلاف مال باشد و آنچه بدن را بهتر کند، در آن تباهی نباشد و من بسا به غلامم فرمان دهم که مغز قلم را با روغن زیت در آمیزد، سپس آن را به تن خود بمالم.

 

‏ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا بَأْسَ أَنْ يَمَسَّ الرَّجُلُ الْخَلُوقَ فِي الْحَمَّامِ يَمْسَحُ بِهِ يَدَهُ مِنْ شُقَاقٍ يُدَاوِيهِ وَ لَا يُسْتَحَبُّ إِدْمَانُهُ وَ لَا أَنْ يُرَى أَثَرُهُ عَلَيْهِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص81)

ایرادی ندارد کسی در حمّام برای درمان ترکیدگیِ دستش، خلوق (یک نوع خوشبو کننده بوده) به خود بمالد و خوب نیست ادامه دهد یا اثرش بر او بماند.

 

15-1- سِدر

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْيَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْر. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 76)

پیغمبر (صلی الله علیه و آله) سر و ریش خود را با سدر شستشو می‌کرد.

 

15-2- خطمی

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِيِّ أَمَانٌ مِنَ الصُّدَاعِ وَ بَرَاءَةٌ مِنَ الْفَقْرِ وَ طَهُورٌ لِلرَّأْسِ مِنَ الْحَزَازَة. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 86)

شستن سر با خطمی، امان است از سردرد و دوری است از فقر و پاکی سر است از چرک.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِيِّ يَنْفِي الْفَقْرَ وَ يَزِيدُ فِي الرِّزْقِ وَ قَالَ: هُوَ نُشْرَة. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 86)

شستن سر با خطمی، فقر را ببرد و روزی را بیفزاید. و فرمود: نشاط آور است.

 

15-3- خَضاب و حنا

إِبْرَاهِيمَ: رَأَيْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) وَ قَدْ خَرَجَ مِنَ الْحَمَّامِ وَ هُوَ مِنْ قَرْنِهِ إِلَى قَدَمِهِ مِثْلُ الْوَرْدَةِ مِنْ أَثَرِ الْحِنَّاءِ. (كافی ج ‏6 ص 509)

امام جواد را دیدم از حمّام بیرون آمد و از سر تا پایش از اثر حنا مانند گُل بود.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحِنَّاءُ يَذْهَبُ بِالسَّهَكِ‏ وَ يَزِيدُ فِي مَاءِ الْوَجْهِ وَ يُطَيِّبُ النَّكْهَةَ وَ يُحَسِّنُ الْوَلَدَ. (من لا يحضره الفقيه ج ‏1 ص 121)

حنا بستن، بوى بد ناشى از عرق را از بين برده و طراوت و آب و رنگ چهره را فزونى بخشد و دهان را خوشبو و فرزند را خوش سيما کند.

 

‏ الکاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّهُ مَنْ أَخَذَ مِنَ الْحِنَّاءِ بَعْدَ فَرَاغِهِ مِنِ اطِّلَاءِ النُّورَةِ مِنْ قَرْنِهِ إِلَى قَدَمِهِ أَمِنَ مِنَ الْأَدْوَاءِ الثَّلَاثَةِ الْجُنُونِ وَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ. (كافی ج ‏6 ص 510)

به‌ راستى كه هركس پس از فارغ شدن از نوره كشيدن، از فرق سر تا پايش را حنا ببندد، از سه بيمارى در امان خواهد بود: ديوانگى، جُذام و پيسى.

 

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنِ اطَّلَى وَ اخْتَضَبَ بِالْحِنَّاءِ آمَنَهُ اللَّهُ مِنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ الْآكِلَةِ إِلَى طَلْيَةٍ مِثْلِهَا. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 90)

هر که نوره کشد و حنا بندد، خدا او را از سه خصلت در امان دارد: جزام، پیسی و گوشت ریزی تا وقتی دوباره نوره کشد.

 

الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ رَفَعَهُ قَالَ: نَظَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَام) إِلَى رَجُلٍ قَدْ خَرَجَ مِنَ الْحَمَّامِ مَخْضُوبَ الْيَدَيْنِ، فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَام): أَ يَسُرُّكَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ يَدَيْكَ هَكَذَا؟ قَالَ لَا وَ اللَّهِ وَ إِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ بَلَغَنِي عَنْكُمْ أَنَّهُ مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ فَلْيُرَ عَلَيْهِ أَثَرُهُ يَعْنِي الْحِنَّاءَ، فَقَالَ: لَيْسَ حَيْثُ ذَهَبْتَ مَعْنَى ذَلِكَ إِذَا خَرَجَ أَحَدُكُمْ مِنَ الْحَمَّامِ وَ قَدْ سَلِمَ فَلْيُصَلِّ رَكْعَتَيْنِ شُكْراً. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 72)

امام صادق (علیه السّلام) به مردی نگاه کرد که از حمّام به در آمده بود و دست‌هایش خضاب داشت. به او فرمود: اگر خدای عزیز و بلندمرتبه دو دستت را چنین (با حنا) آفریده بود، شاد می‌شدی؟ گفت: نه به خدا! همانا این کار کردم برای اینکه از شما به من خبر رسیده که هر که حمّام رود، باید نشانه‌اش بر او دیده شود، یعنی حنا بسته باشد. آن حضرت فرمود: چنان نیست که تو فهمیدی. مقصود این است که چون یکی از شما تندرست از حمّام به در آید، دو رکعت نماز شکر بخواند.

 

16- مو زدایی و نوره

أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:النُّورَةُ نُشْرَةٌ وَ طَهُورٌ لِلْجَسَدِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 89)

نوره، سبب نشاط و پاک کننده‌ی تن است.

 

عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُسْلِمٍ: كُنْتُ فِي الْحَمَّامِ فِي الْبَيْتِ الْأَوْسَطِ فَدَخَلَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) وَ عَلَيْهِ إِزَارٌ فَوْقَ النُّورَةِ. فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ وَ دَخَلْتُ الْبَيْتَ الَّذِي فِيهِ حَوْضٌ فَاغْتَسَلْتُ وَ خَرَجْتُ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 78)

عبدالرحمن ابن مسلم: در حمّام قسمت میانه‌ی آن بودم که امام کاظم (علیه السّلام) با لنگی روی نوره بیرون آمد و فرمود: السّلام علیکم. من جواب دادم و به حوضخانه رفتم، غسل کردم و بیرون شدم.

 

عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ: دَخَلْتُ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) الْحَمَّامَ فَقَالَ لِي يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ اطَّلِ فَقُلْتُ إِنَّمَا اطَّلَيْتُ‏ مُنْذُ أَيَّامٍ‏ فَقَالَ اطَّلِ فَإِنَّهَا طَهُورٌ. (كافی ج ‏6  ص 505)

عبد الرحمان بن ابى عبد اللّه: با امام صادق (عليه السلام) به حمّام رفتم. به من فرمود : اى عبد الرحمان! مو زدايى كن! عرض کردم: چند روز پيش، موهاى خود را زدوده‌ام. فرمود: موزدايى كن؛ چرا كه اين، يك طهارت است.

 

أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أُحِبُّ لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَطَّلِيَ‏ فِي كُلِّ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْما. (من لا يحضره الفقيه ج‏1 ص 119)

براى شخص با ايمان دوست ‌دارم كه هر پانزده روز يك بار نوره بكشد.

 

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يَتْرُكْ عَانَتَهُ فَوْقَ أَرْبَعِينَ يَوْماً وَ لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تَدَعَ مِنْهَا فَوْقَ عِشْرِينَ يَوْماً. (بحار الأنوار ج ‏73 ص91)

که هر کس به خدا و روز جزا ایمان دارد، موی عانه را بیش از چهل روز وانگذارد و بر زنی که ایمان به خدا و روز جزا دارد، روا نیست بالاتر از بیست روز آن را وانهد.

 

‏ الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:  لَا يُطَوِّلَنَّ أَحَدُكُمْ شَعْرَ إِبْطِهِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَتَّخِذُهُ مَخْبَأً يَسْتَتِرُ بِهِ وَ الْجُنُبُ لَا بَأْسَ أَنْ يَطَّلِي لِأَنَّ النُّورَةَ تَزِيدُهُ نَظَافَةً. (بحار الأنوار ج ‏73 ص91)

موی زیر بغل شما دراز نشود که شیطان در آن لانه سازد. و ایرادی نداردکه جُنب نوره کشد، زیرا پاکیزگی او را فزون سازد.

 

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يَتْرُكْ حَلْقَ عَانَتِهِ فَوْقَ الْأَرْبَعِينَ يَوْماً فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَلْيَسْتَقْرِضْ بَعْدَ الْأَرْبَعِينَ وَ لَا يُؤَخِّر. (بحار الأنوار ج ‏73 ص89)

هر که به خدا و روز جزا ایمان دارد، ستردن موی عانه را بیش از چهل روز نگذارد و اگر (پول آن را) ندارد، پس از چهل روز قرض بگیرد و عقب نیندازد.

 

17- اعمال پس از حمّام

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: صُبَ‏ الْمَاءَ الْبَارِدَ عَلَى‏ قَدَمَيْكَ‏ إِذَا خَرَجْتَ فَإِنَّهُ يَسُلُّ الدَّاءَ مِنْ جَسَدِك‏. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 77)

هنگام خارج شدن از حمّام بر دو پاى خود آب سرد بريز ؛ اين كار بيمارى را از بدنت بيرون مى‌كند.

 

الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ إِذَا أَرَدْتَ دُخُولَ الْحَمَّامِ وَ أَنْ لَا تَجِدَ فِي رَأْسِكَ مَا يُؤْذِيكَ فَابْدَأْ قَبْلَ دُخُولِكَ بِخَمْسِ جُرَعٍ مِنْ مَاءٍ فَاتِرٍ فَإِنَّكَ تَسْلَمُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ وَجَعِ الرَّأْسِ وَ الشَّقِيقَةِ وَ قِيلَ خَمْسَ‏ مَرَّاتٍ يُصَبُّ الْمَاءُ الْحَارُّ عَلَيْهِ عِنْدَ دُخُولِ الْحَمَّامِ. (بحار الأنوار  ج ‏59  ص 322)

چون خواهی به حمّام روی و در سرت آزاری نداری پنج جرعه آب نیم‌گرم بنوش تا ان شاء اللَّه تعالی از دردِ سر و شقیقه محفوظ شوی. و گفته اند هنگام رفتن در حمّام پنج بار آب گرم بر سر ریزد.

 

الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَام: فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ لَا يَظْهَرَ فِي‏ بَدَنِكَ‏ بَثْرَةٌ وَ لَا غَيْرُهَا فَابْدَأْ عِنْدَ دُخُولِ الْحَمَّامِ فَدَهِّنْ بَدَنَكَ بِدُهْنِ الْبَنَفْسَجِ. (بحار الأنوار ج ‏59  ص 322)

اگر مى‌خواهى كه در بدنت جوش و مانند آن آشکار نشود، هنگام وارد شدن به حمّام ، چرب كردن بدن خود را به روغن بنفشه، آغاز كن.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اِغْسِلُوا أَرْجُلَكُمْ بَعْدَ خُرُوجِكُمْ مِنَ الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ يَذْهَبُ بِالشَّقِيقَةِ وَ إِذَا خَرَجْتَ فَتَعَمَّمْ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 79)

چون از حمّام در آمدید، پاها را بشویید که درد شقیقه (نصف سر و صورت) را ببرد و چون خارج شدی، عمامه بر سر بگذار.

 

مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى عَنِ الْبَاقِرِ وَ الصَّادِقُ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ) خَرَجَا مِنَ الْحَمَّامِ مُتَعَمِّمَيْنِ شِتَاءً كَانَ أَوْ صَيْفاً وَ كَانَا يَقُولَانِ هُوَ أَمَانٌ مِنَ الصُّدَاعِ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 79)

محمد ابن موسی: امام باقر و صادق (علیهما السّلام) در زمستان یا تابستان، از حمّام با عمامه بیرون می‌آمدند و می‌فرمودند: این، امان از درد سر است.

 

‏ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْحَمَّامَ وَ هَاجَتْ بِهِ الْحَرَارَةُ فَلْيَصُبَّ عَلَيْهِ الْمَاءَ الْبَارِدَ لِيَسْكُنَ بِهِ الْحَرَارَةُ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 79)

چون کسی به حمّام رفت و حرارتش به جوش آمد، آب سرد به خود بریزد تا حرارت فرو کشد.

 

18- آثار چگونگی حمّام

18-1- روزی

قَالَ: غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِيِّ يَجْلِبُ الرِّزْقَ جَلْبا. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 86)

شستن سر با خطمی، روزى آور است.

18-2- سلامتی

‏ الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: الدَّاءُ ثَلَاثَةٌ وَ الدَّوَاءُ ثَلَاثَةٌ فَأَمَّا الدَّاءُ فَالدَّمُ وَ الْمِرَّةُ وَ الْبَلْغَمُ فَدَوَاءُ الدَّمِ الْحِجَامَةُ وَ دَوَاءُ الْبَلْغَمِ الْحَمَّامُ وَ دَوَاءُ الْمِرَّةِ الْمَشِيُّ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 78)

درد سه چیز است و درمان سه تا: درد از خون است و صفراء و بلغم، و درمانِ خون حجامت است و درمانِ بلغم حمّام و داروی صفراء، راه رفتن.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَلَاثَةٌ يُسْمِنَّ … فَأَمَّا الَّتِي يُسْمِنَّ فَإِدْمَانُ الْحَمَّامِ وَ شَمُّ الرَّائِحَةِ الطَّيِّبَةِ وَ لُبْسُ الثِّيَابِ اللَّيِّنَةِ‏. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 78)

سه چیز فربه کند …اما آنچه فربه کند: پی در پی حمّام رفتن، بوی خوش و پوشیدن لباس‌های نرم.

 

18-3- پاداش

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ فَغَضَّ طَرْفَهُ عَنِ النَّظَرِ إِلَى عَوْرَةِ أَخِيهِ آمَنَهُ اللَّهُ مِنَ الْحَمِيمِ يَوْمَ الْقِيَامَة. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 74)

هر که به حمّام درآید و چشم از عورت برادر خود بپوشد، خدا روز قیامت او را از گرما آسوده دارد.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَام: مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ بِمِئْزَرٍ سَتَرَهُ اللَّهُ بِسِتْرِه. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 74)

هر که با لُنگ به حمّام برود، خدا او را زیر پرده خود پنهان دارد.

 

‏ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَغْسِلُ رَأْسَهُ بِالسِّدْرِ وَ يَقُولُ: مَنْ غَسَلَ رَأْسَهُ بِالسِّدْرِ صَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ وَسْوَسَةَ الشَّيْطَانِ وَ مَنْ صُرِفَ عَنْهُ وَسْوَسَةُ الشَّيْطَانِ لَمْ يَعْصِ وَ مَنْ لَمْ يَعْصِ دَخَلَ الْجَنَّةَ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 88)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) همیشه سرش را با سدر می‌شست و می‌فرمود: هر که سر خود را با سدر بشوید، خدا وسوسه شیطان را از او بگرداند و هر که بدون وسوسه شیطان باشد، نافرمانی نکند و هر که نافرمانی نکند، به بهشت رود .

 

18-4- بیماری

الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ دُخُولُ الْحَمَّامِ عَلَى الْبِطْنَةِ يُوَلِّدُ الْقُولَنْجَ وَ الِاغْتِسَالُ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ بَعْدَ أَكْلِ السَّمَكِ يُورِثُ الْفَالِجَ … (بحار الأنوار ج ‏59 ص 321)

حمّام رفتن با شکم پُر، قولنج آورد، و غسل با آب سرد پس از خوردن ماهی باعث فلج است…

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَلَاثَةٌ يَهْدِمْنَ‏ الْبَدَنَ‏ وَ رُبَّمَا قَتَلْنَ: …وَ دُخُولُ الْحَمَّامِ عَلَى الْبِطْنَةِ…. (بحار الأنوار ج ‏63  ص 64)

سه چیز، بدن را ویران می‌کنند و چه بسا بکُشند: … و رفتن به حمّام با شکم پُر…

 

18-5- لعنت خداوند

الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِيَّاكَ أَنْ تَدْخُلَ الْحَمَّامَ بِغَيْرِ مِئْزَرٍ فَإِنَّهُ مِنَ الْإِيمَانِ وَ غُضَّ بَصَرَكَ عَنْ عَوْرَةِ النَّاسِ وَ اسْتُرْ عَوْرَتَكَ مِنْ أَنْ يُنْظَرَ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ أَرْوِي‏ أَنَ‏ النَّاظِرَ وَ الْمَنْظُورَ إِلَيْهِ‏ مَلْعُونٌ‏… (بحار الأنوار ج ‏73  ص 75)

بپرهیز از اینکه بدون ‌لنگ به حمّام درآیی که آن از ایمان است. و دیده از عورت مردم بپوش و عورت خود را بپوش از اینکه به آن نگاه شود که من روایت دارم نگاه کننده و نگاه شونده هر دو ملعونند…

 

18-6- فقر

أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْبَوْلُ فِي الْحَمَّامِ يُورِثُ الْفَقْرَ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 74)

بول کردن در حمّام مایه‌ی فقر است.