آداب کودک

 

چکیده

کودک عنوانی است برای دوره‌ی آغازین زندگی انسان که ازجانب پیشوایان دین مورد توجه قرار گرفته است. موضوع آداب کودک مجموعه‌ای ازسفارشات آن بزرگواران درباره‌ی کودک، جمع آوری شده است. از آنجا که کودک از ناتوانی برخوردار است، وظیفه‌ی همگان حمایت و مراقبت مادی و معنوی از اوست.

 

واژه های مرتبط

طفل، صغیر، صبی، فرزند

 

1- معنی و مفهوم

فرزند انسان از زمان تولّد تا بلوغ، کودک یا «صغیر» نامیده می‌شودکه معادل آن در زبان عربی طفل است. این لفظ بر فرزند مذّکر (پسر) و مؤنّث (دختر) و نیز جمع آن‌ها (فرزندان) اطلاق می‌گردد و تا زمانی که به سن تمیز نرسیده است، او را طفل صغیر می‌نامند. (لسان العرب، مصباح المنیر)

 

2- اهمیّت

الكَاظِم عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَا یَغْضَبُ بِشَیْءٍ کَغَضَبِهِ لِلنِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ. (بحار الأنوار ج ۱۰۱ ص 73)

خداوند عزیز و بلندمرتبه آنقدر که به خاطر زنان و کودکان خشم می‌گیرد، برچیز دیگری خشم نمی‌گیرد.

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: لَوْ لاَ عِبَادٌ لِلَّهِ رُكَّعٌ‌ وَ صِبْيَانٌ رُضَّعٌ وَ بَهَائِمُ رُتَّعٌ‌ لَصُبَّ عَلَيْكُمُ اَلْعَذَابُ صَبّاً. (نور الثقلين  ج ۱ ص ۲۵۳)

اگر نبود وجود بندگانى كه براى خدا ركوع مى‌كنند و كودكان شيرخوار و حيوانات چرنده، بي‌گمان عذاب سختى بر سرآنان مى‌ريخت.

 

3- تولد کودک

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: یُسَمَّی الصَّبِیُّ یَوْمَ السَّابِعِ وَ یُحْلَقُ رَأْسُهُ وَ یُتَصَدَّقُ بِزِنَهِ الشَّعْرِ فِضَّهً وَ یُعَقُّ عَنْهُ بِکَبْشٍ فَحْلٍ وَ یُقَطَّعُ أَعْضَاءً وَ یُطْبَخُ وَ یُدْعَی عَلَیْهِ رَهْطٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ ِ. (بحار الأنوار ج 101 ص 121)

کودک در روز هفتم نام‌گذاری شود، و سرش را بتراشند و هم‌وزن مویش نقره صدقه دهند، و از طرف او قوچی نر عقیقه کنند، و اعضای آن را قطعه قطعه کرده و بپزند، و گروهی از مسلمانان را به آن میهمان کنند.

 

4- امر کردن کودک به عبادت

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّا نَأْمُرُ صِبْيَانَنَا بِالصَّلاَةِ إِذَا كَانُوا بَنِي خَمْسِ سِنِينَ فَمُرُوا صِبْيَانَكُمْ بِالصَّلاَةِ. (کافي ج ۳ ص ۴۰۹)

ما فرزندانمان را در پنج سالگی به نماز امر می‌کنیم، پس فرزندانتان را به نماز امر کنید.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَثَّغِرُ اَلصَّبِيُّ لِسَبْعٍ وَ يُؤْمَرُ بِالصَّلاَةِ لِتِسْعٍ. (کافي ج ۷ ص ۶۹)

كودك ، در هفت سالگى، دندان‌هايش مى‌ريزد و در نُه سالگى به نماز امر مى‌گردد.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلِّمُوا صِبْيَانَكُمُ اَلصَّلاَةَ وَ خُذُوهُمْ بِهَا إِذَا بَلَغُوا ثَمَانَ سِنِينَ‌. (بحار الأنوار ج ۸۵ ص ۱۳۱)

به كودكان خود نماز ياد دهيد و چون به سنّ بلوغ رسيدند، آنها را به خاطر آن مؤاخذه كنيد.

أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يُؤْمَرُ اَلصَّبِيُّ بِالصَّلاَةِ إِذَا عَقَلَ وَ بِالصَّوْمِ إِذَا أَطَاقَ‌. (بحار الأنوار ج ۸۵ ص ۱۳۳)

كودك، وقتى اهل درك شد، به نماز، و وقتى توان يافت، به روزه امر مى‌شود.

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَمُرُوا صِبْيَانَكُمْ إِذَا كَانُوا بَنِي تِسْعِ سِنِينَ بِالصَّوْمِ مَا اِسْتَطَاعُوا مِنْ صِيَامِ اَلْيَوْمِ فَإِذَا غَلَبَهُمُ اَلْعَطَشُ أَفْطَرُوا. (کافي ج۳ ص ۴۰۹)

شما نيز وقتى كودكانتان نُه ساله شدند به آنان دستور دهيد تا هر مقدار از روز را كه مى‌توانند روزه بگيرند و هرگاه تشنگى بر آنان غلبه كرد، روزه شان را باز كنند.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يُؤَدَّبُ اَلصَّبِيُّ عَلَى اَلصَّوْمِ مَا بَيْنَ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً إِلَى سِتَّ عَشْرَةَ سَنَةً‌. (بحار الأنوار ج ۱۰۰ ص ۱۶۲)

پسر بچّه را بايد از پانزده تا شانزده سالگى بر روزه گرفتن تأديب كرد.

السَجّاد عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَمَّا صَوْمُ اَلتَّأْدِيبِ فَالصَّبِيُّ يُؤْمَرُ إِذَا رَاهَقَ بِالصَّوْمِ تَأْدِيباً وَ لَيْسَ بِفَرْضٍ. (بحار الأنوار ج 93 ص 259)

امّا روزه‌ی آموزشى اين است كه وقتى كودك، نزديك بلوغ رسيد، براى تربيت، و نه آنكه واجب باشد، به روزه گرفتن، تأديب كرد.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّا نَأْمُرُ صِبْيَانَنَا بِتَسْبِيحِ فَاطِمَةَ (عَلَيْهَا السَّلاَمُ‌) كَمَا نَأْمُرُهُمْ بِالصَّلاَةِ فَالْزَمْهُ فَإِنَّهُ لَمْ يَلْزَمْهُ عَبْدٌ فَشَقِيَ‌. (بحار الأنوار ج ۸۲ ص ۳۲۸)

ما همانگونه که فرزندان خود را به نماز امر می‌کنیم، به تسبیح حضرت فاطمه (سلام الله علیها) نیز امر می‌کنیم. پس به آن پایبند باش که هرکس به آن پایبند شود، بدبخت نخواهد شد.

 

5- دعای کودک

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: دُعَاءُ أَطْفَالِ أُمَّتِي مُسْتَجَابٌ مَا لَمْ يُقَارِفُوا اَلذُّنُوبَ‌. (بحار الأنوار ج۹۰  ص ۳۵۷)

دعاى كودكان امّت من، در صورتى كه به گناهان آلوده نشده باشند، مستجاب مى‌شود.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ أَبِي (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)‌ إِذَا حَزَبَهُ أَمْرٌ جَمَعَ اَلنِّسَاءَ وَ اَلصِّبْيَانَ ثُمَّ دَعَا وَ أَمَّنُوا. (بحار الأنوار ج۹۰ ص ۳۱۶)

هرگاه امر دشوار و ناگوارى براى پدرم پيش مى‌آمد، زنان و كودكان را گردمى‌آورد و سپس دعا مى‌كرد و آنها «آمين» مى‌گفتند.

 

6- صدقه دادن کودک

الرضَّا عَلَيْهِ السَّلَامُ: مُرِ اَلصَّبِيَّ فَلْيَتَصَدَّقْ بِيَدِهِ بِالْكِسْرَةِ وَ اَلْقَبْضَةِ وَ اَلشَّيْ‌ءِ وَ إِنْ قَلَّ فَإِنَّ كُلَّ شَيْ‌ءٍ يُرَادُ بِهِ اَللَّهُ وَ إِنْ قَلَّ بَعْدَ أَنْ تَصْدُقَ اَلنِّيَّةُ فِيهِ عَظِيمٌ. (کافي ج ۴ ص ۴)

به كودك دستور بده كه با دست خودش صدقه بدهد؛ اگر چه به اندازه‌ی تكّه نانى يا يك مشت چيز اندك باشد. زيرا هر چيزى كه در راه خدا داده مى‌شود، هر چند كم، اگر با نيّت پاك باشد، زياد است.

 

7- بی تکلیفی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ اَلصِّبْيَانُ وَ مَنْ كَانَ مِنَ اَلرِّجَالِ وَ اَلنِّسَاءِ عَلَى مِثْلِ عُقُولِ اَلصِّبْيَانِ مَرْفُوعٌ عَنْهُمُ اَلْقَلَمُ. (بحار الأنوار ج ۶۹ ص ۱۵۹)

از كودكان و مردان و زنانى كه عقل و فكرشان به اندازه‌ی كودكان است ، تكليف برداشته شده است.

الرضَّا عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اَلصَّبِيَّ لاَ يَجْرِي عَلَيْهِ اَلْقَلَمُ حَتَّى يَبْلُغَ. (بحار الأنوار ج 94 ص 81)

بر كودك، چيزى [از تكليف و گناه و ثواب] نوشته نمى‌شود تا آنگاه كه بالغ شود.

 

8- مهربانی با کودک

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا وَ لَمْ يُوَقِّرْ كَبِيرَنَا. (بحار الأنوار ج ۷۲ ص۱۳۷)

هر كه به كودكان ما مهربانى نكند و حقّ (منزلت) بزرگان ما را نشناسد، از ما نيست.

أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لِيَتَأَسَّ صَغِيرُكُمْ بِكَبِيرِكُمْ وَ لِيَرْؤُفَ كَبِيرُكُمْ بِصَغِيرِكُمْ وَ لاَ تَكُونُوا كَجُفَاةِ اَلْجَاهِلِيَّةِ لاَ فِي اَلدِّينِ تَتَفَقَّهُونَ وَ لاَ عَنِ اَللَّهِ تَعْقِلُونَ‌. (بحار الأنوار ج ۷۱ ص ۱۶۸)

کودکتان باید در رفتار خود پیرو بزرگان باشد و بزرگترها، باید نسبت به کودک، رئوف و مهربان باشند. چون جفاكاران دوران جاهليت نباشيد كه نه دين را بفهميد و نه از خدا چيزى درك كنيد!

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ مُوسَی(عَلَيْهِ السَّلَامُ): یَا رَبِّ! أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَکَ؟ قَالَ: حُبُّ الْأَطْفَالِ فَإِنِّی فَطَرْتُهُمْ عَلَی تَوْحِیدِی فَإِنْ أَمَتُّهُمْ أَدْخَلْتُهُمْ جَنَّتِی بِرَحْمَتِی. (بحار الأنوار ج 101 ص 97)

موسی (علیه السّلام) گفت: پروردگارا! کدام عمل نزد تو بافضیلت‌تر است؟ فرمود: دوست داشتن کودکان؛ زیرا آنها را بر فطرت توحید خودم خلق کردم، و اگر آنها را بمیرانم، به رحمت خودم در بهشتم واردشان سازم.

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: أَحِبُّوا الصِّبْيَانَ وَ ارْحَمُوهُمْ فَإِذَا وَعَدْتُمُوهُمْ فَفُوا لَهُمْ فَإِنَّهُمْ لَا يَرَوْنَ إِلَّا أَنَّكُمْ تَرْزُقُونَهُمْ‌. (بحار الأنوار ج ۱۰۱ ص ۹۲)

کودکان را دوست دارید و بر آنها رحم کنید و هرگاه به آنها وعده‌ای می‌دهید به آن وفا کنید، زیرا آنها اعتقاد دارند که شما روزی دهنده‌شان هستید.

 

9- بوسیدن کودک

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: وَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى اَلنَّبِيِّ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ‌) فَقَالَ: مَا قَبَّلْتُ صَبِيّاً قَطُّ فَلَمَّا وَلِيَ قَالَ اَلنَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ):‌ هَذَا رَجُلٌ عِنْدَنَا أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ اَلنَّارِ. (بحار الأنوار ج ۱۰۱ ص ۹۹)

مردی نزد پیامبر(صلی الله علیه وآله) آمد و عرض کرد: هیچگاه کودکی را نبوسیده ام! وقتی رفت، پیامبر (صلی الله علیه وآله) فرمود: این مردی است که از نظر ما، اهل آتش است!

 

10- آموزش کودک

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَمْ يَتَعَلَّمْ فِي اَلصِّغَرِ لَمْ يَتَقَدَّمْ فِي اَلْكِبَرِ. (عیون الحکم ج ۱ ص ۴۶۳)

هر که در کودکی نیاموزد، دربزرگسالی پیشرفت نکند.

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  إِذَا بَلَغَ الْغُلَامُ ثَلَاثَ سِنِینَ یُقَالُ لَهُ سَبْعَ مَرَّاتٍ قُلْ:«لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ»

ثُمَّ یُتْرَکُ حَتَّی یَتِمَّ لَهُ ثَلَاثُ سِنِینَ وَ سَبْعَهُ أَشْهُرٍ وَ عِشْرُونَ یَوْماً فَیُقَالُ لَهُ قُلْ:« مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ» سَبْعَ مَرَّاتٍ وَ یُتْرَکُ حَتَّی یَتِمَّ لَهُ أَرْبَعُ سِنِینَ ثُمَّ یُقَالُ لَهُ سَبْعَ مَرَّاتٍ قُلْ: «صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ» ثُمَّ یُتْرَکُ حَتَّی یَتِمَّ لَهُ خَمْسُ سِنِینَ ثُمَّ یُقَالُ لَهُ أَیُّهُمَا یَمِینُکَ وَ أَیُّهُمَا شِمَالُکَ فَإِذَا عَرَفَ ذَلِکَ حُوِّلَ وَجْهُهُ إِلَی الْقِبْلَهِ وَ یُقَالُ لَهُ اسْجُد. (بحار الأنوار ج ۱۰۱ ص ۱۰۰)

چون پسر بچه سه سالش شد، به او هفت بار تلقین کنند که بگو «لا إِلهَ إِلَّا الله» و او را واگذارند تا سه سال و هفت ماه و بیست روز. پس هفت بار به او تلقین کنند که بگو: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله» و او را واگذارند تا چهار سالش تمام شود. آنگاه هفت بار به او تلقین کنند که بگو: «صلی الله علی محمد و آل محمد» و او را واگذارند تا پنج سالش کامل گردد. سپس از او پرسند که کدام دست راست تو است و کدام چپ؟ چون آن را بداند، رویش را به قبله کنند و به او بگویند: سجده کن!

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلِّمُوا صِبْيَانَكُمْ مِنْ عِلْمِنَا مَا يَنْفَعُهُمُ اَللَّهُ بِهِ لاَ تَغْلِبْ عَلَيْهِمُ اَلْمُرْجِئَةُ‌ بِرَأْيِهَا. (وسائل الشیعه ج ۲ص ۴۷۸)

از دانش ما به كودكان خود چيزى بياموزيد كه خداوند به واسطه‌ی آن سودشان بخشد؛ تا مُرجئه (صاحبان افكار باطل) با آراى خود بر آنان چيره نشوند.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  أَلاَ تَرَى أَنَّ اَلصَّبِيَّ يُدْفَعُ إِلَى اَلْمُؤَدِّبِ وَ هُوَ طِفْلٌ لَمْ يَكْمُلْ ذَاتُهُ لِلتَّعْلِيمِ كُلُّ ذَلِكَ لِيَشْتَغِلَ عَنِ اَللَّعِبِ وَ اَلْعَبَثِ اللَّذَیْنِ رُبَّمَا جَنَیَا عَلَیْهِ وَ عَلَی أَهْلِهِ الْمَکْرُوهَ الْعَظِیمَ. (بحار الأنوار ج 3 ص 87)

آیا نمی‌بینی که کودکی را که هنوز به حد فهم و ادراک و تعلّم نرسیده به معلّم می سپارند که از بازی و ارتکاب اموری چند که موجب فساد خود و اهل او می‌شود باز دارد؟

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يُرَبَّى اَلصَّبِيُّ سَبْعاً وَ يُؤَدَّبُ سَبْعاً وَ يُسْتَخْدَمُ سَبْعاً. (وسائل الشیعة ج ۲۱ ص ۴۷۵)

كودك، هفت سال پرورش يابد، هفت سال ادب آموزى گردد و هفت سال به خدمت درآيد.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْغُلاَمُ يَلْعَبُ سَبْعَ سِنِينَ وَ يَتَعَلَّمُ اَلْكِتَابَ‌ سَبْعَ سِنِينَ وَ يَتَعَلَّمُ اَلْحَلاَلَ وَ اَلْحَرَامَ سَبْعَ سِنِينَ‌. (کافي  ج ۶ ص ۴۷)

طفل هفت سال بازی کند، هفت سال خواندن و نوشتن بیاموزد و هفت سال حلال و حرام (احکام الهی) را یاد بگیرد.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: احْمِلْ صَبِیَّکَ تَأْتِی عَلَیْهِ سِتُّ سِنِینَ ثُمَّ أَدِّبْهُ فِی الْکُتَّابِ سِتَّ سِنِینَ ثُمَّ ضُمَّهُ إِلَیْکَ سَبْعَ سِنِینَ فَأَدِّبْهُ بِأَدَبِکَ فَإِنْ قَبِلَ وَ صَلُحَ وَ إِلَّا فَخَلِّ عَنْهُ.

(بحار الأنوار ج 101 ص 95)

کودک خود را تا شش سالگی بغل کن و شش سال در مکتب خانه تربیتش کن. سپس هفت سال او را مدام با خود همراه کن و به او ادب بیاموز. اگر ادب شد و صالح گردید که خوب، و گرنه او را به خودش واگذار!

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: اِشْتَرُوا لِصِبْيَانِكُمُ اَللَّحْمَ وَ ذَكِّرُوهُمْ يَوْمَ اَلْجُمُعَةِ‌. (مستدرك الوسائل ج ۶ ص ۹۹)

براى كودكانتان، گوشت بخريد و روز جمعه را به ياد آنان بياوريد.

 

11- رفتار کودکانه

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: مَنْ كَانَ عِنْدَهُ صَبِيٌّ فَلْيَتَصَابَ لَهُ‌. (وسائل الشیعه ج ۲۱ ص ۴۸۶)

هر كس با كودك سروكار دارد، با او كودكانه رفتار كند.

 

12- سلام بر کودک

أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ‌ قَالَ‌: إِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‌ مَرَّ عَلَى صِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ وَ هُوَ مُغِذٌّ. (بحار الأنوار ج ۱۶ ص ۲۲۹)

پيامبرخدا (صلی الله علیه و آله) در حالى كه به سرعت حركت مى‌كرد [و‌‌ عجله داشت]، برگروهى از كودكان گذر كرد و به آنان، سلام داد.

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: خَمسٌ لا أدَعُهُنَّ حَتّى المَماتِ:… و التَّسليمُ على الصِّبيانِ لِتَكونَ سُنَّةً مِن بَعدي. (بحار الأنوار ج ۷۳ ص ۱۰)

پنچ چيز است كه تا زنده‌ام، رهايشان نمى‌كنم… و سلام كردن به كودكان، تا بعد از من، سنّت شود.

 

13- آسان گرفتن برکودک

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يُرْخَى اَلصَّبِيُّ سَبْعاً وَ يُؤَدَّبُ سَبْعاً. (بحار الأنوار ج ۱۰۱ ص ۹۶)

كودك بايد تا هفت سالگى، به حال خود رها شود. از آن پس تا هفت سال بايد به تربيت او پرداخت.

اَلْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ اَلْحُسَيْنِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) ‌‌يَأْمُرُ اَلصِّبْيَانَ يَجْمَعُونَ بَيْنَ اَلْمَغْرِبِ وَ اَلْعِشَاءِ وَ يَقُولُ: هُوَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَنَامُوا عَنْهَا. (کافي ج ۳ ص ۴۰۹)

فضيل بن يسار: على بن الحسين (علیه السّلام) فرمان مى‌داد كودكان نماز عشاء را با نماز مغرب بخوانند و مى‌فرمود: اين بهتر از آن است که بخوابند و نماز خود را نخوانند.

 

14- پرهیز از بدعهدی

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: إِذَا وَاعَدَ أَحَدُكُمْ صَبِيَّهُ فَلْيُنْجِزْ. (مستدرك الوسائل  ج ۱۵ ص ۱۷۰)

وقتی یکی از شما به فرزند خود وعده‌ای داد، پس به آن وفا کند و از عهد خود تخلف نکند.

الكَاظِم عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ‌: إِذَا وَعَدْتُمُ اَلصِّبْيَانَ فَفُوا لَهُمْ فَإِنَّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّكُمُ اَلَّذِينَ تَرْزُقُونَهُمْ. (کافي  ج ۶ ص۵۰)

هرگاه به كودكان وعده داديد، بدان وفا كنيد ؛ چرا كه آنان بر اين باورند كه شما روزىِ آنها را مى‌دهيد.

أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لاَ يَصْلُحُ مِنَ اَلْكَذِبِ جِدٌّ وَ لاَ هَزْلٌ وَ لاَ أَنْ يَعِدَ أَحَدُكُمْ صبيته [صَبِيَّهُ‌] ثُمَّ لاَ يَفِيَ لَهُ. (بحار الأنوار ج ۶۹ ص ۲۵۹)

دروغ شایسته نیست چه جدی باشد و یا شوخی و نیز شایسته نیست کسی به کودکی وعده­ای بدهد و بدان وفا نکند.

 

15- پرهیز از جدال با کودک

أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سِتَّةٌ لاَ يُمَارُونَ‌… وَ اَلصَّبِيُّ‌. (عیون الحکم ج ۱ص ۲۸۷)

با شش گروه جدال نشود: …و كودك.

 

16- تنبیه کودک

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: أَدِّبْ صِغَارَ أَهْلِ بَيْتِكَ بِلِسَانِكَ عَلَى اَلصَّلاَةِ وَ اَلطَّهُورِ فَإِذَا بَلَغُوا عَشْرَ سِنِينَ فَاضْرِبْ وَ لاَ تَجَاوَزْ ثَلاَثاً. (مجموعه ورّام  ج ۲ ص ۱۵۵)

كودكان خرد سال خود را [نخست] با گفتار، نماز و طهارت بياموز و چون ده ساله شدند [و اطاعت نكردند] آنها را تنبيه كن، ولى نه بيش از سه ضربه [سبک]

 

17- آراستن کودک

أَبِي اَلصَّبَّاحِ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ‌) عَنِ اَلذَّهَبِ يُحَلَّى بِهِ اَلصِّبْيَانُ، فَقَالَ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ اَلْحُسَيْنِ‌ (عَلَيْهِمَا اَلسَّلاَمُ‌ )يُحَلِّي وُلْدَهُ وَ نِسَاءَهُ بِالذَّهَبِ وَ اَلْفِضَّةِ‌. (کافي  ج ۶ ص ۴۷۵)

از امام صادق (عليه السلام) درباره‌ی آراستن كودكان با زيور طلا پرسيدم. فرمود: امام زين العابدين (عليه السلام) فرزندان و همسرانش را با طلا و نقره مى‌آراست.

 

18- تغذیه کودک

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: لَيْسَ لِلصَّبِيِّ لَبَنٌ خَيْرٌ مِنْ لَبَنِ أُمِّهِ‌. (بحار الأنوار ج ۱۰۰ ص ۳۲۳)

براى كودك، هيچ شيرى بهتر از شير مادرش نيست.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا مِنْ لَبَنٍ يُرْضَعُ بِهِ اَلصَّبِيّ أَعْظَمَ بَرَكَةً عَلَيْهِ مِنْ لَبَنِ أُمِّهِ‌. (کافي  ج ۶ ص ۴۰)

هيچ شيرى كه كودك با آن تغذيه شود، با بركت‌تر از شير مادرش نيست.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَطْعِمُوا صِبْيَانَكُمُ اَلرُّمَّانَ فَإِنَّهُ أَسْرَعُ لِشَبَابِهِمْ‌. (بحار الأنوار ج ۶۳ ص ۱۶۴)

به كودكانتان انار بدهيد، چرا كه باعث زودتر جوان شدن آنهاست.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اِسْقُوا صِبْيَانَكُمُ اَلسَّوِيقَ فِي صِغَرِهِمْ فَإِنَّ ذَلِكَ يُنْبِتُ اَللَّحْمَ وَ يَشُدُّ اَلْعَظْمَ وَ مَنْ شَرِبَ اَلسَّوِيقَ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً اِمْتَلَأَتْ كَتِفَاهُ قُوَّةً‌. (بحار الأنوار ج ۶۳ ص ۲۷۷)

به فرزندان خود در خردسالی سویق (نوعی غذای مقوّی) بنوشانید که آن گوشت را می‌رویاند و استخوان را محکم می‌کند و هرکس چهل بامداد سویق بنوشد دو کتفش پر از نیرو می‌گردد.

 

19- مراقبت از کودک

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يُحْفَظُ اَلْأَطْفَالُ بِصَلاَحِ آبَائِهِمْ كَمَا حَفِظَ اَللَّهُ اَلْغُلاَمَيْنِ بِصَلاَحِ أَبَوَيْهِمَا. (بحار الأنوار ج ۶۸ ص ۲۳۶)

اطفال و کودکان در اثر شایستگی پدرانشان نگهداری می شوند، همچنان که خداوند آن دو یتیم را از جهت صالح بودن پدرشان حفظ فرمود.

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ عَلِیّاً (عَلَيْهِ السَّلَامُ) رَأَی صَبِیّاً یَجُبُّ رَأْسَهُ [تَحْتَ رَأْسِهِ] مُوسَی مِنْ حَدِیدٍ فَأَخَذَهَا فَرَمَی بِهَا وَ کَانَ یَکْرَهُ أَنْ یَلْبَسَ الصَّبِیُّ شَیْئاً مِنَ الْحَدِیدِ. (بحار الأنوار ج ۱۰۱ ص 102)

علی (علیه السّلام) کودکی را دید که زیر سر کودک، تیغ آهنی سرتراش است. پس آن را از او گرفت و پرت کرد. و ایشان از اینکه کودک لباسی از آهن بپوشد کراهت داشت.

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانُوا يُحِبُّونَ‏ أَنْ‏ يَكُونَ‏ فِي‏ الْبَيْتِ‏ الشَّيْ‏ءُ الدَّاجِنُ مِثْلُ الْحَمَامِ وَ الدَّجَاجِ أَوِ الْعَنَاقِ لِيَعْبَثَ بِهِ صِبْيَانُ الْجِنِّ وَ لَا يَعْبَثُونَ بِصِبْيَانِهِمْ‏. (بحار الأنوار ج ‏62 ص 1)

(پدرانم) دوست داشتند تا در خانه حیواناتی مانند کبوتر، مرغ و بزغاله داشته باشند تا کودکان جنیان با آنها سرگرم شده و به بچه‌های ایشان کاری نداشته باشند.

 

20- نظافت کودک

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: اِغْسِلُوا صِبْيَانَكُمْ مِنَ اَلْغَمَرِ فَإِنَّ اَلشَّيْطَانَ‌ يَشَمُّ اَلْغَمَرَ فَيَفْزَعُ اَلصَّبِيُّ فِي رُقَادِهِ وَ يَتَأَذَّى بِهِ اَلْكَاتِبَانِ‌. (بحار الأنوار ج ۷۳ ص ۱۸۷)

چربىِ غذا را از [دستان] كودكانتان بشوييد؛ چرا كه شيطان، اين چربىِ باقى مانده را بو مى‌كشد و كودك در خواب از او مى‌ترسد و دو فرشته‌ی نویسنده‌ی اعمال نيز آزار مى‌بينند.

 

21- بازی با کودک

الكَاظِم عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ‌: تُسْتَحَبُّ عَرَامَةُ اَلصَّبِيِّ‌ فِي صِغَرِهِ لِيَكُونَ حَلِيماً فِي كِبَرِهِ ثُمَّ قَال مَايَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ إِلاَّ هَكَذَا. (کافي  ج ۶ ص ۵۱)

خوب است بچّه در کودکی بازی گوش باشد تا در بزرگسالی بردبار گردد و شایسته نیست که جز این باشد.

 

22- گریه کودک

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: لاَ تَضْرِبُوا أَطْفَالَكُمْ عَلَى بُكَائِهِمْ فَإِنَّ بُكَاءَهُمْ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ اَلصَّلاَةُ عَلَى اَلنَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌) وَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ اَلدُّعَاءُ لِوَالِدَيْهِ‌. (بحار الأنوار ج ۱۰۱ ص ۱۰۳)

فرزندانتان را به خاطر گریه کردن نزنید، زیرا گریه آنها تا چهار ماهگی شهادت به «لا اله الا الله» است، چهار ماه بعدی صلوات بر پیامبر (صلی الله علیه و آله)، و چهار ماه بعد دعا برای پدر و مادرش است.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَلَيْسَ قَدْ جَازَ أَنْ يَكُونَ اَلطِّفْلُ يَنْتَفِعُ بِالْبُكَاءِ وَ وَالِدَاهُ لاَ يَعْرِفَانِ ذَلِكَ فَهُمَا دَائِبَانِ لِيُسْكِتَاهُ وَ يَتَوَخَّيَانِ فِي اَلْأُمُورِ مَرْضَاتَهُ لِئَلاَّ يَبْكِيَ وَ هُمَا لَا یَعْلَمَانِ أَنَّ الْبُکَاءَ أَصْلَحُ لَهُ وَ أَجْمَلُ عَاقِبَهً. (بحار الأنوار ج ۳ ص ۶۵)

پس چنانچه طفل به گریه آسوده می‌گردد و بر پدر و مادر فایده‌ی آن پنهان است و ایشان سعی می‌کنند که او را ساکت گردانند و به هر روش می‌خواهند او را خاموش کنند که از گریه باز ایستد، به سبب آنکه نمی‌دانندکه گریه برای او شایسته‌تر است و عاقبتش نیکوتر است.

 

23- علت خنده و گریه کودک

اَلْمُفَضَّلِ‌: سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)‌  عَنِ اَلطِّفْلِ يَضْحَكُ مِنْ غَيْرِ عَجَبٍ وَ يَبْكِي مِنْ غَيْرِ أَلَمٍ، فَقَالَ: يَا مُفَضَّلُ‌! مَا مِنْ طِفْلٍ إِلاَّ وَ هُوَ يَرَى اَلْإِمَامَ وَ يُنَاجِيهِ فَبُكَاؤُهُ لِغَيْبَةِ اَلْإِمَامِ عَنْهُ وَ ضَحِكُهُ إِذَا أَقْبَلَ إِلَيْهِ حَتَّى إِذَا أُطْلِقَ لِسَانُهُ أُغْلِقَ ذَلِكَ اَلْبَابُ عَنْهُ وَ ضُرِبَ عَلَى قَلْبِهِ بِالنِّسْيَانِ‌. (بحار الأنوار ج ۲۵ ص ۳۸۲)

مفضل: از حضرت صادق (علیه السّلام) پرسیدم: چرا کودک بدون ­آنکه تعجب کند، می­خندد و بدون ­آنکه دردی بکشد، گریه می­کند؟ فرمود: ای مفضل! هر کودکی امام را می‌بیند و با او حرف می­زند. گریه‌اش برای این است که امام پیش او نیست و خنده‌اش وقتی است که امام می­آید. تا زمانی که زبان به سخن گفتن باز کند، این درب بر او بسته می‌شود و بر قلبش فراموشی زده می‌شود.

 

24- بیماری کودک

الْعُمَرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع‏ فِي‏ الْمَرَضِ‏ يُصِيبُ‏ الصَّبِيَ‏ فَقَالَ كَفَّارَةٌ لِوَالِدَيْهِ. (وسائل الشيعه  ج‏21 ص 495)

عبد اللّه عمرى از پدرش و او از جدّش اينگونه روايت مى‌كند: امير مؤمنان على (عليه السّلام) درباره مرضی كه كودك به آن مبتلا مى‌شود، فرمود: بيمارى كودك كفّاره‌اى براى پدر و مادر اوست.

 

25- جای خواب کودک

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: الصَّبِیُّ وَ الصَّبِیُّ وَ الصَّبِیَّهُ وَ الصَّبِیَّهُ وَ الصَّبِیُّ وَ الصَّبِیَّهُ یُفَرَّقُ بَیْنَهُمْ فِی الْمَضَاجِعِ لِعَشْرِ سِنِینَ. (بحار الأنوار ج ۱۰۱ ص ۹۶)

دو پسر بچه، دو دختر بچه، یک پسر بچه و یک دختربچه، از ده سالگی باید محلّ خوابشان جدا شود.

الْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: یُفَرَّقُ بَیْنَ الصِّبْیَانِ وَ النِّسَاءِ فِی الْمَضَاجِعِ إِذَا بَلَغُوا عَشْرَ سِنِینَ. (بحار الأنوار ج ۱۰۱ ص 47)

هرگاه کودکان به سنّ ده سالگی رسیدند، باید جای خوابشان از زنان جدا شود.

 

26- کودک در آخر الزمان

الرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَى بَعْضِ اَلْأَطْفَالِ فَقَالَ: وَيْلٌ لِأَطْفَالِ آخِرِ اَلزَّمَانِ‌ مِنْ آبَائِهِمْ! فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اَللَّهِ!‌ مِنْ آبَائِهِمُ اَلْمُشْرِكِينَ‌؟ فَقَالَ: لاَ مِنْ آبَائِهِمُ اَلْمُؤْمِنِينَ‌ لاَ يُعَلِّمُونَهُمْ شَيْئاً مِنَ اَلْفَرَائِضِ وَ إِذَا تَعَلَّمُوا أَوْلاَدُهُمْ مَنَعُوهُمْ. (مستدرك الوسائل ج ۱۵ ص ۱۶۴)

همانا رسول اكرم (صلی الله علیه وآله) به بعضى از كودكان نگاه كرده و فرمود: واى بر فرزندان آخر الزمان از روش پدرانشان! سؤال شد: يا رسول اللَّه! از پدران مشرك

آنها؟ حضرت فرمود: نه، از پدران مسلمانشان! كه چيزى از واجبات دينى را به آنها ياد نمي‌دهند و اگر فرزندان، هم به دنبال فراگيرى بروند، آنها را منع می‌كنند.