آداب خدمتگزاری

 

چکیده

خدمتگزاری، شامل فعالیت‌های مفید انسان در زمینه‌های گوناگون فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و … است، آداب خدمتگزاری در بیان و کردار پیامبران و امامان دیده می‌شود و آثار فراوانی هم به دنبال دارد؛ از جمله اینکه پیوند اجتماعی انسان را مستحکم می‌سازد و در عین حال از آداب زندگی انسان بشمار می‌رود. خدمتگزاری البته رضایت خدا را هم به همراه دارد و جلوه‌های آن در برطرف ساختن نیازهای مردم و سود رساندن به آنان، پدیدار می‌شود.

 

واژه های مرتبط

خدمت، خدمتگزار، حاجت، خادم، اعانه، بیمار، زائر، نیازمند

 

1- معنی و مفهوم خدمت

خدمت، انجام عملی از سر بندگی و دلسوزی برای کسی. پرستاری و تعهد و تیمار. (لغتنامه دهخدا)

 

2- اهمیّت خدمت

اَللهُ تَعالی: فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَٰلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ. (رعد/۱۷)

امّا کف، به کناری می‌افتد و نابود می‌شود. ولی آنچه به مردم سود می‌رساند (مثل آب یا فلز خالص) در زمین می‌ماند. [خداوند] این‌ چنین مثال می‌زند.

 

أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فِي‏ قَوْلِ‏ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَ‏ {وَ جَعَلَنِي‏ مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ.}‏ (مریم/31) قَالَ نَفَّاعاً. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 24)

امام صادق (علیه السلام) در (تفسیر) فرموده‌ی خدای عزیز و بلندمرتبه: {و هر جا که باشم مرا بسیار با برکت و سودمند قرار داد.} فرمود: یعنی بسیار سود بخش (قرار داد).

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَنْسَكُ النَّاسِ نُسُكاً أَنْصَحُهُمْ‏ جَيْبا وَ أَسْلَمُهُمْ قَلْباً لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ. (کافی ج 2 ص۱۶۳)

عابدترین مردم آن کسی است که نسبت به همه‌ی مردم خیرخواه‌تر از دیگران و نسبت به تمام مسلمین، قلبش تسلیم‌تر باشد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: ‏‏مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ‏ فَلَيْسَ مِنْهُمْ‏ وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلًا يُنَادِي يَا لَلْمُسْلِمِينَ‏ فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ. (کافی ج۲ ص۱۶۴)

کسی که صبح كند و به امور مسلمین همّت نگمارد و دراندیشه‌ی کارهای آنان نباشد، از آنها نیست، و کسی که بشنود مردی فریاد می‌زند و کمک می‌طلبد و به او کمک نکند، مسلمان نیست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ كَثُرَ إِحْسَانُهُ‏ كَثُرَ خَدَمُهُ‏ وَ أَعْوَانُه. (غرر الحکم ص۶۲۶)

کسى که فراوان نیکى کند، خدمتگزاران و یارانش فراوان شوند.

 

3- شرایط خدمت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ مَشَى‏ فِي‏ حَاجَةِ أَخِيهِ‏ الْمُسْلِمِ‏ وَ لَمْ‏ يُنَاصِحْهُ‏ فِيهَا كَانَ كَمَنْ خَانَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ كَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَصْمَهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 175)

هر کس برای رفع حاجت برادر مسلمانش روانه شود و خیر او را نخواهد، به خدا و رسولش خیانت کرده، و خدای عزیز و بلندمرتبه، با او دشمن است.

 

4- خدمت به خدا

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … يَا رَبِّ يَا رَبِّ يَا رَبِّ أَسْأَلُكَ‏ بِحَقِّكَ‏ وَ قُدْسِكَ‏ وَ أَعْظَمِ‏ صِفَاتِكَ‏ وَ أَسْمَائِكَ‏ أَنْ تَجْعَلَ أَوْقَاتِي مِنَ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ بِذِكْرِكَ مَعْمُورَةً وَ بِخِدْمَتِكَ مَوْصُولَةً وَ أَعْمَالِي عِنْدَكَ مَقْبُولَةً … يَا رَبِّ يَا رَبِّ قَوِّ عَلَى خِدْمَتِكَ جَوَارِحِي وَ اشْدُدْ عَلَى الْعَزِيمَةِ جَوَانِحِي وَ هَبْ لِيَ الْجِدَّ فِي خَشْيَتِكَ وَ الدَّوَامَ فِي الِاتِّصَالِ بِخِدْمَتِك‏ … (دعای کمیل)

پروردگارا! پروردگارا! پروردگارا! از تو درخواست می‌کنم به حقّ و قداست و ‏پاکی‌ات و بزرگ‌ترین صفات و نام‌هایت که همه‌ی اوقاتم را از شب و روز به یادت آباد کنی و به خدمتگزاری‌ات پیوسته ‏بداری؛ و اعمالم را در پیشگاهت پذیرفته قراردهی … ای ‏پروردگارم! ای پروردگارم! ای پروردگارم! اعضایم را در راه خدمتت نیرو بخش و دلم را بر عزم و همّتت محکم کن و ‏کوشش در راستای پروایت و دوام در پیوستن به خدمتت را به من ارزانی دار…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: الْخَلْقُ‏ عِيَالِي‏ فَأَحَبُّهُمْ‏ إِلَيَ‏ أَلْطَفُهُمْ‏ بِهِمْ‏ وَ أَسْعَاهُمْ‏ فِي‏ حَوَائِجِهِمْ‏.(کافی ج ۲ ص ۱۹۹)

خدای عزیز و بلندمرتبه فرمايد: مخلوق، خانواده‌ی من هستند. محبوب‌ترین آنها نزد من کسى است که به خانواده‌ی من مهربان‌تر و در برآوردن نیازمندی‌هایشان کوشاتر باشد.

 

5- خدمت ائمه علیهم السلام به مردم

وَ جَاءَهُ (اَلحُسَینُ عَلَيْهِ السَّلَامُ) رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يُرِيدُ أَنْ يَسْأَلَهُ حَاجَةً فَقَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَا أَخَا الْأَنْصَارِ صُنْ‏ وَجْهَكَ‏ عَنْ‏ بِذْلَةِ الْمَسْأَلَةِ وَ ارْفَعْ حَاجَتَكَ فِي رُقْعَةٍ فَإِنِّي آتٍ فِيهَا مَا سَارَّكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَكَتَبَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ إِنَّ لِفُلَانٍ عَلَيَّ خَمْسَمِائَةِ دِينَارٍ وَ قَدْ أَلَحَّ بِي فَكَلِّمْهُ يُنْظِرْنِي إِلَى مَيْسَرَةٍ فَلَمَّا قَرَأَ الْحُسَيْنُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) الرُّقْعَةَ دَخَلَ إِلَى مَنْزِلِهِ فَأَخْرَجَ صُرَّةً فِيهَا أَلْفُ دِينَارٍ وَ قَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لَهُ أَمَّا خَمْسُمِائَةٍ فَاقْضِ بِهَا دَيْنَكَ وَ أَمَّا خَمْسُمِائَةٍ فَاسْتَعِنْ بِهَا. (تحف العقول ص۲۴۷)

مردى از انصار نزد امام حسين (عليه السّلام) آمد و میخواست حضرت مشكل مالى او را حل کند. حضرت فرمود: اى برادر انصارى! آبرويت را با درخواست حضورى (از تباه شدن‏) نگهدار و درخواست خود را به صورت كتبى عرضه كن و من نيز طورى عمل خواهم كرد كه تو را شاد سازد، اگر خدا بخواهد. آن مرد به حضرت چنين نوشت: اى ابا عبد الله! فلانى از من پانصد دینار طلبكار است و براى دريافت آن پافشارى می‌کند. پس با او گفتگو فرما تا فراهم شدن پرداخت آن به من مهلت بدهد. چون امام حسين (عليه السّلام) نامه را ملاحظه فرمود، به منزل خود تشريف برد و كيسه‌‏اى كه در آن هزار سكه طلا بود، آورد و به او داد و سپس فرمود: پانصد دینار آن را به قرضت بده و پانصد دینار ديگر را كمك خرج زندگى خود ساز.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اَلرَّجُلَ لَيَسْأَلُنِي اَلْحَاجَةَ فَأُبَادِرُ بِقَضَائِهَا مَخَافَةَ أَنْ يَسْتَغْنِيَ عَنْهَا فَلاَ يَجِدَ لَهَا مَوْقِعاً إِذَا جَاءَتْهُ. (بحار الانوار ج ۷۱ ص ۲۸۶)

کسی که برای حاجتی نزد من می‌آید، از ترس اینکه نکند حاجت او از طریق دیگری برآورده شود، زودتر اقدام می‌کنم و نیاز وی را برمی‌آورم، تا این توفیق نصیب من گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ سَأَلَهُ حَاجَةً لَمْ يَرُدَّهُ إِلَّا بِهَا أَوْ بِمَيْسُورٍ مِنَ الْقَوْل‏. (مکارم الاخلاق ص۱۴)

و هر كس از وى (رسول خدا صلی الله علیه وآله) حاجتى میخواست، يا حاجت‌روا می‌شد و یا در صورتی که توان برآوردن حاجت او را نداشت، با سخنى گرم و مناسب روانه‌‏اش می‌کرد.

 

دَخَلَ الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ) الْحَمَّامَ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ النَّاسِ دَلِّكْنِي فَجَعَلَ يُدَلِّكُهُ فَعَرَّفُوهُ فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَسْتَعْذِرُ مِنْهُ وَ هُوَ يُطَيِّبُ قَلْبَهُ وَ يُدَلِّكُه‏. (بحار الانوار ج ۴۹ ص ۹۹)

حضرت رضا (علیه السلام) وارد حمام شدند. یکی از مردم به ایشان گفت: مرا دلاكى كن! حضرت شروع كردند به كيسه كشيدن! در اين بين، حضرت را به او معرفی کردند. در این هنگام آن مرد از حضرت عذرخواهى می‌كرد، ولى امام ضمن اينكه او را دلخوش می‌کرد، او را كيسه می‌كشيد!

 

6- خدمت به امام زمان علیه السلام

خَلَّادِ بْنِ قَصَّارٍ:‏ سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) هَلْ وُلِدَ الْقَائِمُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ لَا وَ لَوْ أَدْرَكْتُهُ لَخَدَمْتُهُ أَيَّامَ حَيَاتِي. (بحار الانوار ج ۵۱ ص ۱۴۸)

راوی گوید: از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد که آیا فرزند شما قائم (علیه السلام) متولد شده است؟ فرمود: نه! اگر او را درک کنم، همانا در ایام حیات خود خدمتش می‌کنم!

 

7- خدمت به زوّار امام حسین علیه السلام

الْمَدَائِنِيُّ بِإِسْنَادِه‏ (المعصومُ عَلَيْهِ السَّلَامُ): مَنْ سَقَى يَوْمَ عَاشُورَاءَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) كَانَ كَمَنْ سَقَى عَسْكَرَ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) وَ شَهِدَ مَعَهُ. (كامل الزيارات ص ۱۷۴)

کسى که روز عاشوراء نزد قبر مطهّر امام حسین (علیه السّلام) کسى را آب دهد، مانند کسى است که لشکریان امام حسین (علیه‌السّلام) را آب داده و در رکاب حضرت شهید شده باشد.

 

8- خدمت به عالِم

مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ رَفَعَهُ‏ قَالَ: قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَا مَعْشَرَ الْحَوَارِيِّينَ‏ لِي إِلَيْكُمْ حَاجَةٌ اقْضُوهَا لِي‏ قَالُوا قُضِيَتْ‏ حَاجَتُكَ يَا رُوحَ اللَّهِ‏ فَقَامَ فَغَسَلَ أَقْدَامَهُمْ‏ فَقَالُوا كُنَّا نَحْنُ أَحَقَّ بِهَذَا يَا رُوحَ اللَّهِ‏ فَقَالَ إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ‏ بِالْخِدْمَةِ الْعَالِمُ. (کافی ج ۱ ص ۳۷)

راوی به نقل از امام (عليه السلام) نقل می‌کند: عيسى بن مريم (عليه السلام) گفت: اى گروه حواريون! مرا بر شما حاجتى است. آن را از من بپذيريد. گفتند: حاجتت رواست يا روح اللَّه! پس برخاست و پاهاى ايشان را شُست. آنها گفتند: ای روح اللَّه! ما به شستن سزاوارتریم. فرمود: همانا سزاوارترينِ مردم برای خدمت، عالم است.

 

9- خدمت به مؤمنین

اَلْعَسْكَرِيُّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَأْتِي‏ عُلَمَاءُ شِيعَتِنَا الْقَوَّامُونَ‏ لِضُعَفَاءِ مُحِبِّينَا وَ أَهْلِ وَلَايَتِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَ الْأَنْوَارُ تَسْطَعُ مِنْ تِيجَانِهِمْ، عَلَى رَأْسِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ تَاجُ بَهَاءٍ، قَدِ انْبَثَّتْ تِلْكَ الْأَنْوَارُ فِي عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ وَ دُورِهَا مَسِيرَةَ ثَلَاثِمِائَةِ أَلْفِ سَنَةٍ. (بحارالانوار ج ۲ ص ۷)

آن دسته از دانشمندان شیعیان ما که در هدایت و رفع مشکلات دوستان و علاقه‌مندان ما تلاش کرده‌اند، روز قیامت در حالی وارد صحرای محشر می‌شوند که تاج کرامت بر سر نهاده و نور وی، همه‌جا را روشنایی می‌بخشد و تمام اهل محشر از آن نور بهره‌مند خواهند شد. انوار آن تاج‌هایِ کرامت، تا شعاع سیصد هزار سال، راه است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى دَاوُدَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) إِنَّ الْعَبْدَ مِنْ عِبَادِي لَيَأْتِينِي بِالْحَسَنَةِ فَأُبِيحُهُ جَنَّتِي فَقَالَ دَاوُدُ يَا رَبِّ وَ مَا تِلْكَ الْحَسَنَةُ قَالَ يُدْخِلُ عَلَى عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ سُرُوراً وَ لَوْ بِتَمْرَةٍ قَالَ دَاوُدُ يَا رَبِّ حَقٌّ لِمَنْ عَرَفَكَ أَنْ لَا يَقْطَعَ رَجَاءَهُ مِنْكَ. (كافى ج ۲ ص ۱۸۹)

خداوند عزیز و بلندمرتبه به حضرت داوود (عليه السلام) وحى كرد: هرگاه بنده‌اى از بندگانم حسنه‌اى نزد من آورَد، بهشت را بر او مباح مى‌كنم. حضرت داوود پرسيد: كدام حسنه؟ خداوند فرمود: قلب بنده‌ی مؤمن مرا شاد كند، ولو با یک دانه خرما باشد. حضرت داوود به خداوند عرض كرد: كسى كه تو را بشناسد سزاوار نيست كه از تو قطع اميد كند.

 

جَمِيلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُول:‏ الْمُؤْمِنُونَ‏ خَدَمٌ‏ بَعْضُهُمْ‏ لِبَعْضٍ‏ قُلْتُ وَ كَيْفَ يَكُونُونَ خَدَماً بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ قَالَ يُفِيدُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً. (کافی ج ۲ ص ۱۶۷)

جمیل: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که ایشان فرمود: مؤمنان، خدمتگزار یکدیگرند، گفتم چگونه؟ فرمود: به یکدیگر فایده و سود می‌رسانند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَإِطْعَامُ‏ مُؤْمِنٍ‏ أَحَبُ‏ إِلَى‏ اللَّهِ‏ مِنْ‏ عِتْقِ‏ عَشْرِ رِقَابٍ‏ وَ عَشْرِ حِجَجٍ‏ وَ مَنْ كَسَاهُ ثَوْباً كِسْوَةَ شِتَاءٍ أَوْ صَيْفٍ كَانَ حَقّاً عَلَى اللَّهِ أَنْ يَكْسُوَهُ مِنْ ثِيَابِ الْجَنَّةِ وَ أَنْ يُهَوِّنَ عَلَيْهِ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ وَ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَيْهِ فِي قَبْرِهِ وَ أَنْ تَتَلَقَّاهُ الْمَلَائِكَةُ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ بِالْبُشْرَى كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى‏: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ.}‏.(فصلت/ ۳۰) (ارشاد القلوب ص۱۴۷)

همانا غذا خوراندن به مؤمن بهتر است در پيشگاه خدا از آزاد كردن ده بنده در راه خدا و ده سفر حج؛ و هر كس جامه‌‏اى به آن مؤمن بپوشاند، چه آن لباس تابستانى و چه زمستانى باشد، بر خداست او را از لباس‌هاى بهشتى بپوشاند و سختى جان كندن را بر او آسان كند، قبرش را وسيع کند، هر گاه از قبر بيرون آيد فرشتگان به استقبالش آيند و مژده‏ى بهشت به او دهند، چنانچه خداى برتر می‌فرمايد: { فرشتگان بر ايشان فرود آيند و گويند كه مترسيد و غمگين مباشيد و و مژده باد شما را به آن بهشت كه وعده داده شديد!}

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنْ‏ أَحَبِ‏ الْأَعْمَالِ‏ إِلَى‏ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَ‏ إِدْخَالُ السُّرُورِ عَلَى الْمُؤْمِنِ إِشْبَاعُ جَوْعَتِهِ أَوْ تَنْفِيسُ كُرْبَتِهِ أَوْ قَضَاءُ دَيْنِهِ. (کافی ج ۲ ص ۱۹۲)

از جمله‌ی محبوب‌ترين اعمال نزد خداى عزیز و بلندمرتبه، شاد کردن مؤمنین است؛ مثل سير كردن او از گرسنگى يا رفع گرفتارى او يا پرداخت بدهی او باشد.

 

10- خدمت به دوستان

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا مُفَضَّلُ اسْمَعْ مَا أَقُولُ لَكَ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ الْحَقُّ وَ افْعَلْهُ وَ أَخْبِرْ بِهِ عِلْيَةَ إِخْوَانِكَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ مَا عِلْيَة إِخْوَانِي قَالَ الرَّاغِبُونَ فِي قَضَاءِ حَوَائِجِ إِخْوَانِهِمْ قَالَ ثُمَّ قَالَ وَ مَنْ‏ قَضَى‏ لِأَخِيهِ‏ الْمُؤْمِنِ‏ حَاجَةً قَضَى‏ اللَّهُ‏ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ- يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِائَةَ أَلْفِ حَاجَةٍ مِنْ ذَلِكَ أَوَّلُهَا الْجَنَّةُ وَ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يُدْخِلَ قَرَابَتَهُ وَ مَعَارِفَهُ وَ إِخْوَانَهُ الْجَنَّةَ بَعْدَ أَنْ لَا يَكُونُوا نُصَّاباً وَ كَانَ الْمُفَضَّلُ إِذَا سَأَلَ الْحَاجَةَ أَخاً مِنْ إِخْوَانِهِ قَالَ لَهُ أَ مَا تَشْتَهِي أَنْ تَكُونَ مِنْ عِلْيَةِ الْإِخْوَانِ. (کافی ج ۲ ص ۱۹۲)

اى مفضل! آنچه به تو می‌گويم بشنو و بدان كه آن حق است‏ و انجام بده و به برادران بزرگوارت خبر بده! عرض كردم: برادران بزرگوارم كيانند؟ فرمود: كسانى كه در روا ساختن حوایج برادران خود رغبت دارند. سپس فرمود: هر كس يك حاجت برادر مؤمن خود را روا كند، خداى عزیز و بلندمرتبه روز قيامت صد هزار حاجت او را روا كند كه نخستين آنها بهشت باشد و ديگر اينكه خويشان و آشنايان و برادرانش را، اگر ناصبى نباشند، به بهشت ببرد. و رسم مفضّل اين بود كه چون از يكى از برادرانش درخواست حاجتى می‌كرد، به او می‌گفت: آيا نمی‌خواهى كه از برادران بزرگوار باشى؟!

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ سَعَى فِي حَاجَةِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ طَلَبَ وَجْهِ اللَّهِ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ يَغْفِرُ فِيهَا لِأَقَارِبِهِ وَ جِيرَانِهِ وَ إِخْوَانِه‏. (کافی ج ۲ ص ۱۹۷)

هر كه براى خدا در راه حاجت برادر مسلمانش كوشش كند، خداى عزیز و بلندمرتبه، برايش هزار هزار پاداش نويسد كه بدان سبب خويشان و همسايگان و برادران و آشنايانش آمرزيده شوند.

 

اَلْعَسْكَرِيُّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خَصْلَتَانِ لَيْسَ فَوْقَهُمَا شَيْ‏ءٌ: الْإِيمَانُ‏ بِاللَّهِ‏ وَ نَفْعُ‏ الْإِخْوَانِ‏. (بحار الانوار ج ۷۵ ص ۳۷۴)

دو خصلت و حالتی که والاتر از آن دو چیز نیست، عبارتند از: ایمان و اعتقاد به خداوند، نفع رساندن به برادران دینی.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِخْوَانُكُمْ‏ جَعَلَهُمُ‏ اللَّهُ‏ تَحْتَ‏ أَيْدِيكُمْ‏ فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ‏ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ وَ لْيَكْسُهُ مِمَّا يَلْبَسُ وَ لَا يُكَلِّفْهُ مَا يَغْلِبُهُ فَإِنْ كَلَّفَهُ مَا يَغْلِبُهُ فَلْيُعِنْهُ. (بحار الانوار ج ۷۱ ص۱۴۱)

خداوند بعضی از برادران‌تان را زیر دست شما قرار داده است، پس هر که برادرش زیر دست اوست، باید از آنچه می‌خورد به او نیز بخوراند، و از آن چه می‌پوشد به او هم بپوشاند و کاری را که در توان او نیست به او واگذار نکند و اگر کار دشواری را به او سپرد، به کمک او بشتابد.

 

11- خدمت به مردم

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ خَصْلَتَانِ لَيْسَ فَوْقَهُمَا مِنَ الْبِرِّ شَيْ‏ءٌ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَ النَّفْعُ لِعِبَادِ اللَّهِ وَ خَصْلَتَانِ لَيْسَ فَوْقَهُمَا مِنَ الشَّرِّ شَيْ‏ءٌ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَ الضَّرُّ لِعِبَادِ اللَّهِ. (تحف العقول ص ۳۵)

دو خوى و عادت است كه در نيكوكارى بالاتر از آن چيزى نيست: ايمان به خدا و سود رساندن به بندگان خدا. و همچنين دو خوى و عادت است كه بدتر از آن دو چيزى نيست: شرك به خدا و زيان رساندن به بندگان خدا.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ لِلَّهِ‏ عِبَاداً فِي‏ الْأَرْضِ‏ يَسْعَوْنَ‏ فِي‏ حَوَائِجِ‏ النَّاسِ‏ هُمُ الْآمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَنْ أَدْخَلَ عَلَى مُؤْمِنٍ سُرُوراً فَرَّحَ‏ اللَّهُ قَلْبَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. (کافی ج ۲ ص ۱۹۷)

همانا براى خدا در زمين بندگانى است كه براى حوایج مردم كوشش می‌كنند. اينها روز قيامت در امان هستند، و هر كه به مؤمنى شادى رساند، خدا روز قيامت دل او را شاد سازد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مَنْ أَحَبُّ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ؟ قَالَ: أَنْفَعُ النَّاسِ لِلنَّاسِ. (کافی ج ۲ ص ۱۶۴)

از رسول خدا (صلى اللَّه عليه و آله) سؤال شد محبوب‌ترين مردم نزد خدا كيست؟ فرمود: كسى كه سودش به مردم بيشتر باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: یا جابِرُ! مَن کَثُرَت نِعَمُ اللهِ عَلَیهِ کَثُرَت حَوائِجُ النّاسِ اِلَیهِ فَمَن قامَ للهِ فیهَا بِمَا یجِبُ عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَ البَقاءِ وَ مَن لَم یقُم فیها بِمَا یجِبُ عَرَّضَهَا لِلزَوالِ وَ الفَناءِ. (نهج البلاغه حکمت ۳۷۳)

ای جابر! هر که از نعمت‌های خداوندی بیشتر بهره یابد، مردمِ نیازمند هم بیشتر به او رجوع می‌کنند. در پاسخ به نیازهای مردم هر که برای خدا برخیزد و بنا بر توانایی‌هایی که دارد انجام وظیفه کند، تداوم نعمت‌های خداوندی را فراهم ساخته است و اگر انجام وظیفه نکند، نعمت‌ها را به زوال و نیستی می‌سپرد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ مِنْهَا إِصْدَارُ حَاجَاتِ النَّاسِ يَوْمَ وُرُودِهَا عَلَيْكَ‏ بِمَا تَحْرَجُ‏ بِهِ‏ صُدُورُ أَعْوَانِك‏. (نهج البلاغه نامه۵۳)‏

(خطاب به مالک اشتر) از جمله خدمت‌رسانی تو این است که نیازهای مردم را هنگامی که به تو مراجعه می‌کنند، برآورده سازی، آن خدماتی را که معاونان تو از انجام آن کارها ناتوانند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: ‏‏أَبْلِغُونِي‏ حَاجَةَ مَنْ‏ لَا يَسْتَطِيعُ‏ إِبْلَاغَ‏ حَاجَتِهِ فَإِنَّهُ مَنْ أَبْلَغَ سُلْطَاناً حَاجَةَ مَنْ لَا يَسْتَطِيعُ إِبْلَاغَهَا ثَبَّتَ اللَّهُ قَدَمَيْهِ عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ الْقِيَامَة. (بحار الأنوار ج ۷۲ ص ۳۸۴)

حاجت کسی را که خودش نمی‌تواند، به من برسانید. هر کس برساند به سلطان، حاجت کسی را که خودش نمی تواند برساند، خدا او را در قیامت بر صراط ثابت قدم می دارد.

 

12- خدمت به بیمار

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ قَامَ عَلَى مَرِيضٍ يَوْماً وَ لَيْلَةً بَعَثَهُ اللَّهُ مَعَ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَجَازَ عَلَى الصِّرَاطِ كَالْبَرْقِ اللَّامِعِ وَ مَنْ سَعَى لِمَرِيضٍ فِي حَاجَةٍ فَقَضَاهَا خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّه‏. (بحارالانوار ج ۷۳ ص ۳۶۸)

هر كس يک شبانه روز بيمارى را پرستارى كند، خداوند، او را همراه با ابراهيم خليل (عليه‏السلام) محشور كند و چون برق جهنده بر صراط بگذرد و كسی كه برای برآوردن حاجت شخص بيماری کوشش کند، همه‌ی گناهانش آمرزيده می‌شود، همانند روزی كه از مادر متولد شده است.

 

13- خدمت به خانواده و همسر

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: ‏‏مَنْ دَخَلَ السُّوقَ فَاشْتَرَى تُحْفَةً فَحَمَلَهَا إِلَى عِيَالِهِ كَانَ كَحَامِلِ صَدَقَةٍ إِلَى قَوْمٍ مَحَاوِيجَ وَ لْيَبْدَأْ بِالْإِنَاثِ قَبْلَ الذُّكُور … (امالی صدوق ص۵۷۷)

هر كه بازار رود و تحفه‌‏اى براى خانواده‌ی خود خریداری کند و برایشان ببرد، چون کسی است که برای مردمِ محتاج صدقه حمل می‌کند. و باید آنها را ابتدا به زن‏‌ها و دخترها و سپس به مردها بدهد.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَأَنْ أَدْخُلَ السُّوقَ وَ مَعِي‏ دِرْهَمٌ‏ أَبْتَاعُ‏ بِهِ‏ لَحْماً لِعِيَالِي‏ وَ قَدْ قَرِمُوا أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُعْتِقَ نَسَمَةً.(وسائل الشیعه ج ۲۱ ص ۵۴۳)

برای من به بازار رفتن و خرید یک دِرهم گوشت برای خانواده‌ام که میل به گوشت دارند، از بنده آزاد کردن، دوست داشتنی‌تر است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: ‏‏الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ رَجُلٍ غَيْرِ صَالِحٍ وَ أَيُّمَا امْرَأَةٍ خَدَمَتْ زَوْجَهَا سَبْعَةَ أَيَّامٍ غَلَقَ اللَّهُ عَنْهَا سَبْعَةَ أَبْوَابِ النَّارِ وَ فَتَحَ لَهَا ثَمَانِيَةَ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ تَدْخُلُ مِنْ أَيْنَمَا شَاءَتْ. (إرشاد القلوب ج ‏۱ ص ۱۷۵)

يك زن شايسته بهتر است از هزار مرد ناصالح، و هر زنى هفت روز به همسرش خدمت كند، خدا هفت درِ جهنم را به روى او ببندد و هشت درِ بهشت را به رويش باز كند تا از هر درى كه بخواهد وارد بهشت شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: ‏‏مَا مِنِ امْرَأَةٍ تَسْقِي زَوْجَهَا شَرْبَةَ مَاءٍ إِلَّا كَانَ خَيْراً لَهَا مِنْ سَنَةٍ صِيَامٍ نَهَارُهَا وَ قِيَامٍ لَيْلُهَا … (إرشاد القلوب ج ‏۱ ص ۱۷۵)

هیچ زنی نیست كه جرعه‌‏ای آب به شوهرش بنوشاند، مگر آنكه این عمل او برایش بهتر از یك سال باشد كه روزهایش را روزه بگیرد و شب‌هایش را به عبادت سپری كند.

 

14- خدمت شبانه

شُعَيْبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْخُزَاعِيُّ‏: وُجِدَ عَلَى ظَهْرِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) يَوْمَ الطَّفِّ أَثَرٌ فَسَأَلُوا زَيْنَ الْعَابِدِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ هَذَا مِمَّا كَانَ يَنْقُل‏ الْجِرَابَ عَلَى ظَهْرِهِ إِلَى مَنَازِلِ‏ الْأَرَامِلِ‏ وَ الْيَتَامَى‏ وَ الْمَسَاكِينِ. (بحار الانوار ج ۴۴ ص ۱۹۱)

شعیب بن عبدالرحمن خزاعی: روز عاشورا يك اثر زخم به پشت مبارك امام حسين (عليه السّلام) مشاهده شد، وقتى از حضرت امام زين العابدين (عليه السّلام) راجع به آن اثر زخم جويا شدند، فرمود: آن اثر آن كيسه‌‏هاى غذایى است كه بدوش می‌گرفتند و براى بيوه زنان و يتيمان و بینوايان می‌بردند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا كُمَيْلُ‏ مُرْ أَهْلَكَ‏ أَنْ‏ يَرُوحُوا فِي‏ كَسْبِ‏ الْمَكَارِمِ‏ وَ يُدْلِجُوا فِي حَاجَةِ مَنْ هُوَ نَائِمٌ فَوَالَّذِي وَسِعَ سَمْعُهُ الْأَصْوَاتَ مَا مِنْ أَحَدٍ أَوْدَعَ قَلْباً سُرُوراً إِلَّا وَ خَلَقَ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِكَ السُّرُورِ لُطْفاً فَإِذَا نَزَلَتْ بِهِ نَائِبَةٌ جَرَى إِلَيْهَا كَالْمَاءِ فِي انْحِدَارِهِ حَتَّى يَطْرُدَهَا عَنْه‏. (نهج البلاغه حکمت ۲۵۷)

ای کمیل! خاندان و خویشان خود را وادار کن که روزها در پی کسب فضایل و مکارم باشند و شب‌ها در انجام حوایج مردمی که خوابند بکوشند. سوگند به کسی که تمام صداها را می‌شنود! هر کس شادمانی در قلبی ایجاد کند، خداوند به عوض آن برایش لطف و مهربانی می‌آفریند که هرگاه مصیبت و اندوهی به او برسد، این لطف مانند آب به سوی آن سرازیر می‌شود تا آن مصیبت را از او دور کند.

 

15- آثار خدمتگزاری

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَ‏ اللَّهَ‏ فِي‏ عَوْنِ‏ الْعَبْدِ مَا دَامَ الْعَبْدُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ. (مستدرك الوسائل ج ۱۲ ص ۴۲۹)

همانا بنده تا وقتى که در راه کمک رسانى به برادر دینى‌اش باشد، خداوند به او کمک مى‌فرماید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏خِدْمَةُ الْمُؤْمِنِ‏ لِأَخِيهِ الْمُؤْمِنِ دَرَجَةٌ لَا يُدْرَكُ فَضْلُهَا إِلَّا بِمِثْلِهَا. (مستدرك الوسائل ج ‏۱۲ ص ۴۲۸)

خدمت كردن مؤمن به برادر مؤمنش، مقامى است كه فضيلت و ثواب آن جز با همانند آن (خدمت) به دست نيايد .

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ مَشَى‏ فِي‏ حَاجَةِ أَخِيهِ‏ الْمُؤْمِنِ‏ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَه‏ عَشْرَ حَسَنَاتٍ وَ رَفَعَ لَهُ عَشْرَ دَرَجَاتٍ وَ حَطَّ عَنْهُ عَشْرَ سَيِّئَاتٍ وَ أَعْطَاهُ عَشْرَ شَفَاعَاتٍ. (بحار الأنوار ج ۷۱ ص ۳۱۲)

کسی که برای برطرف کردن نیاز برادر مؤمن خود گام بردارد؛ خدای عزیز و بلندمرتبه برای او ده پاداش می‌نویسد و مقام او را ده درجه بالا می‌برد و از ده گناه او می گذرد و شفاعت ده نفر را از او می‌پذیرد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ أَمَاطَ عَنْ طَرِيقِ الْمُسْلِمِينَ مَا يُؤْذِيهِمْ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرَ قِرَاءَةِ أَرْبَعِ مِائَةِ آيَةٍ كُلُّ حَرْفٍ مِنْهَا بِعَشْرِ حَسَنَاتٍ … ٍ وَ مَنْ أَطْعَمَ مُؤْمِناً لُقْمَةً أَطْعَمَهُ اللَّهُ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَ مَنْ سَقَاهُ شَرْبَةً مِنْ مَاءٍ سَقَاهُ اللَّهُ مِنَ الرَّحِيقِ الْمَخْتُومِ وَ مَنْ كَسَاهُ ثَوْباً كَسَاهُ اللَّهُ مِنَ الْإِسْتَبْرَقِ وَ الْحَرِيرِ وَ صَلَّى عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ مَا بَقِيَ فِي ذَلِكَ الثَّوْبِ سِلْكٌ‏. (بحار الانوار ج ۶۶ ص ۳۸۲)

هر كس را از سر راه مسلمانان آنچه را باعث آزار و اذيت آنان است، بردارد، خداوند پاداش قرائت چهار صد آيه از قرآن را كه هر حرفى از آنها ده پاداش دارد به او مى‌دهد … هر كس مؤمنى را به اندازه‌ی يك لقمه طعام دهد، خداوند از ميوه‏‌هاى بهشتى نصيب او مى‌‏كند، و هر كس شربت آبى به او بدهد، خداوند از آب‌هاى سر به مُهر به او عطا می‌کند، و هر كس جامه‏‌اى به او بپوشاند، خداوند از لباس‌هاى بهشت بر او می‌پوشاند و فرشتگان براى او دعا مى‏‌كنند، مادامى كه در آن لباس‌ها قرار دارد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ أَعَانَ مُؤْمِناً مُسَافِراً فَرَّجَ اللَّهُ عَنْهُ ثَلَاثاً وَ سَبْعِينَ كُرْبَةً وَ أَجَارَهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ مِنَ الْغَمِّ وَ الْهَمِّ وَ نَفَّسَ كَرْبَهُ الْعَظِيم‏ … (وسائل الشیعه ج ۱1 ص ۴۲۹)

كسى كه مؤمنِ مسافرى را يارى كند، خدا هفتاد و سه گرفتاری و مشكل را از كار او می‌گشايد، و در دنيا و آخرت او را از گرفتاری و غم پناه می‌دهد، و در آن روز كه نفس مردم قطع مى‏‌شود، اندوه عظيم او را بر طرف می‌سازد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمَاشِي‏ فِي‏ حَاجَةِ أَخِيهِ‏ كَالسَّاعِي‏ بَيْنَ‏ الصَّفَا وَ الْمَرْوَة … (تحف العقول ص ۳۰۳)

کسی که در راه برطرف ساختن نیاز برادر خود قدم بردارد، مانند کسی است که سعی میان صفا و مروه به جای آرد.

 

16- راز خدمت موفق در آداب خدمتگزاری

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَسْتَقِيمُ‏ قَضَاءُ الْحَوَائِجِ‏ إِلَّا بِثَلَاثٍ‏ بِاسْتِصْغَارِهَا لِتَعْظُمَ وَ بِاسْتِكْتَامِهَا لِتَظْهَرَ وَ بِتَعْجِيلِهَا لِتَهْنُؤ. (نهج البلاغه حکمت ۱۰۱)

برطرف کردن نیازهای مردم پایدار نیست، مگر به سه چیز: کوچک شمردن خدمت، تا خدا آن را بزرگ کند. پنهان داشتن آن، تا خدا آن را آشکار کند و شتاب در برآوردن نیاز حاجتمند تا مسرت بخش باشد.

 

17- خودداری از خدمت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا مِنْ‏ مُؤْمِنٍ‏ يَخْذُلُ‏ أَخَاهُ‏ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَى‏ نُصْرَتِهِ‏ إِلَّا خَذَلَهُ‏ اللَّهُ‏ فِي‏ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ. (بحار الانوار ج ۷۱ ص ۳۱۲)

هر مؤمنی که برادر دینی خود را یاری ندهد، با اینکه قدرت این کار را دارد، خداوند او را به حال خود واگذارد و در دنیا و آخرت خوار و ذلیلش کند.

 

اَلحُسَینُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اعْلَمُوا أَنَّ حَوَائِجَ‏ النَّاسِ‏ إِلَيْكُمْ‏ مِنْ‏ نِعَمِ‏ اللَّهِ‏ عَلَيْكُمْ‏ فَلَا تَمَلُّوا النِّعَمَ‏ فَتَتَحَوَّلَ إِلَى غَيْرِكُم‏. (بحار الانوار ج ۷۵ ص ۱۲۷)

بدانید حوایج مردم به شما از نعمت‌هاى خدا است، پس مبادا از نعمت‌ها ملول شويد، که این وظیفه‌ی خدمت رسانی به دیگران محوّل خواهد شد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ كَانَتْ‏ لَهُ‏ دَارٌ فَاحْتَاجَ‏ مُؤْمِنٌ‏ إِلَى‏ سُكْنَاهَا فَمَنَعَهُ‏ إِيَّاهَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَا مَلَائِكَتِي أَ بَخِلَ عَبْدِي عَلَى عَبْدِي بِسُكْنَى الدَّارِ الدُّنْيَا وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي لَا يَسْكُنُ جِنَانِي أَبَداً. (کافی ج 2 ص ۳۶۷)

کسی که خانه‌ای دارد و مؤمنی به اقامت در آن نیازمند باشد، با این حال او را از اقامت در آن خانه محروم کند، خدای عزیز و بلندمرتبه به فرشتگانش خطاب می‌کند: ای فرشتگان من! چرا این بنده از واگذاردن خانه‌اش به بنده دیگرم بخل ورزید؟ به عزّت و جلالم سوگند! او هرگز ساکن بهشت من نخواهد شد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا آمَنَ بِاللَّهِ وَ لَا بِمُحَمَّدٍ وَ لَا بِعَلِيٍّ مَنْ‏ إِذَا أَتَاهُ‏ أَخُوهُ‏ الْمُؤْمِنُ‏ فِي‏ حَاجَةٍ لَمْ يَضْحَكْ فِي وَجْهِهِ فَإِن‏ كَانَتْ حَاجَتُهُ عِنْدَهُ سَارَعَ إِلَى قَضَائِهَا وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ تَكَلَّفَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِهِ حَتَّى يَقْضِيَهَا لَهُ فَإِذَا كَانَ بِخِلَافِ مَا وَصَفْتُهُ فَلَا وَلَايَةَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ. (بحار الأنوار ج ۷۲ ص ۱۷۷)

به خداوند، محمد و علی ایمان نیاورده است کسی که برادر مؤمنش برای نیازی نزد او آید و با خوش‌رویی با او برخورد نکند! پس اگر توان دارد احتیاج او را شخصاً برطرف کند و اگر قادر نیست با کمک دیگری مشکل او را حل کند و اگر بر خلاف اين باشد پيوندى ميان ما و او نيست!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً يَخْتَصُّهُمُ اللَّهُ بِالنِّعَمِ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ فَيُقِرُّهَا فِي أَيْدِيهِمْ مَا بَذَلُوهَا فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَا مِنْهُمْ ثُمَّ حَوَّلَهَا إِلَى غَيْرِهِم‏. (نهج البلاغه حکمت ۴۳۴)‏

خداوند را بندگانی است که به آنان نعمت‌های ویژه داده است برای نفع رساندن به دیگر بندگانش. پس امکاناتی در دسترس آنها قرار داده است که بذل و بخشش کنند. هرگاه از بذل آن نعمت‌ها دریغ ورزند و چیزی به کسی ندهند، آن نعمت‌ها را از آنان باز می‌ستاند و به دیگران می‌دهد.

 

18- آفات خدمتگزاری

18-1- منت و آزار

اَللهُ تَعالی: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى. (بقره/۲۶۴)

ای اهل ایمان! صدقات خودتان را با منت گذاشتن و آزار دادن [کسی که به او صدقه می‌دهید] باطل و نابود نکنید.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْمَنُّ‏ يَهْدِمُ‏ الصَّنِيعَةَ. (کافی ج ۴ ص ۲۲)

منّت نهادن، خوبى را از بين مى‌برد.

 

18-2- ریا و شهرت طلبی در آداب خدمتگزاری

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ يُؤْمَرُ بِرِجَالٍ‏ إِلَى‏ النَّارِ إِلَى‏ أَنْ‏ قَالَ‏ فَيَقُولُ‏ لَهُمْ‏ خَازِنُ‏ النَّارِ يَا أَشْقِيَاءُ مَا (كَانَ) حَالُكُمْ قَالُوا كُنَّا نَعْمَلُ لِغَيْرِ اللَّهِ فَقِيلَ لَنَا خُذُوا ثَوَابَكُمْ مِمَّنْ عَمِلْتُمْ لَهُ. (وسائل الشيعه ج ‏1 ص 70)

(در قیامت) به گروهی از مردم امر می شود که به جهنم بروند، مالک جهنم می‌گوید: ای بدبخت‌ها چه کار کرده‌اید؟ می‌گویند: برای غیر خدا عمل کرده ایم. آنگاه به ما گفته شد: ثوابتان را از آن کسانی که برای آنها عمل کرده‌اید بگیرید.

 

أَنَّهُ (اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ‏ لِعَبَّادِ بْنِ‏ كَثِيرٍ الْبَصْرِيِ‏ فِي‏ الْمَسْجِدِ وَيْلَكَ‏ يَا عَبَّادُ إِيَّاكَ‏ وَ الرِّيَاءَ فَإِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِغَيْرِ اللَّهِ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى مَنْ عَمِلَ لَهُ. (کافی ج ۲ ص۲۹۳)

حضرت صادق (علیه السلام) خطاب به عَبَّاد بن کثیر بصری در مسجد فرمود: وای بر تو عَبَّاد! دوری کن از ریا! هر که عملی را برای غیر خدا انجام دهد، خداوند او را به کسی که برای او عمل کرده است واگذارش می کند.

 

18-3- زیاده روی

اَللهُ تَعالی: وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا. (إسراء/۲۹)

نه دست خويش از روى خست به گردن ببند و نه به سخاوت يكباره بگشاى كه در هر دو حال ملامت‌زده و حسرت‌خورده بنشينى.

 

18-4- بخل و حرص

اَللهُ تَعالی: إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا وَ إِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا. (معارج/ ۱۹-۲۱)

همانا انسان حریص و بی تاب آفریده شده است؛ چون آسیبی به او رسد، بی‌تاب است، و هنگامی که خیر و خوشی [و مال و رفاهی] به او رسد، بسیار بخیل و بازدارنده است.

اَللهُ تَعالی: وَ لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ. (آل عمران/۱۸۰)

و کسانی که خدا به آنچه از فضلش به آنان داده بخل می‌‌ورزند، گمان نکنند که آن بخل به سود آنان است، بلکه آن بخل به زیانشان خواهد بود. به زودی آنچه به آن بخل ورزیدند در روز قیامت طوق گردنشان می‌شود. و میراث آسمان‌ها و زمین فقط در سیطره‌ی مالکیّت خداست، و خدا به آنچه انجام می‌دهید، آگاه است.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: السَّخِيُ‏ يَأْكُلُ‏ طَعَامَ‏ النَّاسِ‏ لِيَأْكُلُوا مِنْ طَعَامِهِ وَ الْبَخِيلُ لَا يَأْكُلُ مِنْ طَعَامِ النَّاسِ لِئَلَّا يَأْكُلُوا مِنْ طَعَامِهِ. (کافی ج 4 ص 41)

سخاوتمند از غذاى مردم می‌خورد تا از غذاى او بخورند؛ و بخيل آن است كه از غذاى كسى نمی‌خورد تا از غذاى او نخورند.