آداب ماه مبارک رمضان

چکیده

بهترین ماه سال ماه رمضان است. آداب ماه رمضان مجموعه‌ای از احکام و پاداش‌های الهی در این ماه است.خداوند متعال به برکت این ماه، فرصت‌های ارزنده‌ای برای بندگان خود بوجود آورده است، به گونه‌ای که کارهای عادی هم مانند خوابیدن و نفس کشیدن، عبادت محسوب می‌شود.

 

1- معنی و مفهوم رمضان

رمضان، ماه نهم از ماه‌های قمری بین شعبان و شوال است.
معنی رمضان، سنگ گرم است و از سنگ گرم، پای روندگان می‌سوزد و شاید که به وقت وضع این اسم، ماه صیام (رمضان) در شدت گرما باشد و یا برگرفته از رَمَضَ که به معنی سوختن است، چون ماه صیام گناهان را می‌سوزاند، و به این خاطر به این اسم نامیده شد. و یا آن که مشتق از رمض و معنی رمض، سوخته شدن پای از گرمی زمین است، چون ماه صیام موجب سوختگی و سختی نفس است. (برگرفته از دهخدا)

واژه رمضان از ماده «رَمَض» است و «رَمَضَ»به معنای شدت تابش خورشید بر ریگ و مانند آن است. (مجمع البحرین ج 2 ص 223 واژه رمض)

“ارض رمضا” به زمین تفته از گرمی آفتاب گفته می‌شود:

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ لِهَذَا الْجِلْدِ الرَّقِیقِ صَبْرٌ عَلَى النَّارِ، فَارْحَمُوا نُفُوسَكُمْ؛ فَإِنَّكُمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوهَا فِی مَصَائِبِ الدُّنْیَا، أَفَرَأَیْتُمْ جَزَعَ أَحَدِكُمْ مِنَ الشَّوْكَةِ تُصِیبُهُ وَ الْعَثْرَةِ تُدْمِیهِ وَ الرَّمْضَاءِ تُحْرِقُهُ… (نهج البلاغه خطبه 183)

بدانید كه این پوست ظریف را طاقت آتش دوزخ نیست! پس بر خود ترحّم كنید. شما توان خود را در برابر مصیبت‌ها و سختی‌هاى این جهانى سنجیده‌اید؛ آیا ندیده‌اید كه اگر خارى بر تن یكى از شما برود یا بلغزد و بیفتد و خونین شود یا با ریگ تفته بسوزانندش، چه حالى خواهد داشت؟

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَقَالَ لَا تَقُولُوا هَذَا رَمَضَانُ وَ لَا ذَهَبَ رَمَضَانُ‏، وَ لَا جَاءَ رَمَضَانُ، فَإِنَّ رَمَضَانَ‏ اسْمٌ‏ مِنْ‏ أَسْمَاءِ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یَجِی‏ءُ وَ لَا یَذْهَبُ وَ إِنَّمَا یَجِی‏ءُ وَ یَذْهَبُ الزَّائِلُ وَ لَكِنْ قُولُوا شَهْرُ رَمَضانَ. فَإِنَّ الشَّهْرَ مُضَافٌ إِلَى الِاسْمِ وَ الِاسْمُ اسْمُ اللَّهِ عَزَّ ذِكْرُهُ . (كافی ج ‏4 ص 70)

نگویید این رمضان است. و یا اینکه رمضان رفت یا رمضان آمد. زیرا رمضان نامی از اسامی خدای عزیز و بلندمرتبه است که نمی‌رود و نمی‌آید! چیزی که می‌رود و می‌آید، از بین رفتنی است. پس بگویید: ماه رمضان. پس ماه را در تلفظ به اسم اضافه کنید، چرا که اسم، اسم اللّه است که یاد او عزیز است.

 

2- وجوب روزه ماه رمضان

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَوَّلُ‏ مَا یُسْأَلُ‏ عَنْهُ‏ الْعَبْدُ إِذَا وَقَفَ‏ بَیْنَ‏ یَدَیِ‏ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الصَّلَوَاتُ الْمَفْرُوضَاتُ‏ وَ عَنِ الزَّكَاةِ وَ عَنِ الصِّیَامِ الْمَفْرُوض‏. (فضائل الأشهر الثلاثة ص 110)

[در قیامت،] آنگاه كه بنده در پیشگاه خدای عزیز و بلندمرتبه می‌ایستد، نخستین چیزى كه از او می پرسند، نمازهاى واجب، زكات و روزه واجب است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ هُوَ شَهْرُ رَمَضَانَ فَرَضَ اللَّهُ صِیَامَه‏ … وَ هُوَ شَهْرُ الْمُوَاسَاةِ وَ هُوَ شَهْرٌ یَزِیدُ اللَّهُ فِیهِ رِزْقَ الْمُؤْمِنِ . (بحار الأنوار ج ‏93  ص 359)

آن، ماه رمضان است كه خدا روزه داشتنش را واجب ساخته‏… و این ماه، ماه مواسات و همدردى است، و این ماهى است كه خدا روزىِ مؤمنان را در آن می‏‌افزاید.

 

قَالَ سُلَیْمَانُ بْنُ خَالِدٍ لصَّادِقِ (عَلَیْهِ السَّلَام)‏‏‏: جُعِلْتُ فِدَاكَ أَخْبِرْنِی عَنِ الْفَرَائِضِ الَّتِی فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْعِبَادِ مَا هِیَ؟

 قَالَ : شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ … وَ صِیَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ‏ وَ الْوَلَایَةُ …(من لا یحضره الفقیه ج ‏1 ص 204)

سلیمان بن خالد به امام صادق (علیه السّلام) عرض كرد: فدایت گردم! مرا از واجباتی كه خدای عزیز و بلندمرتبه بر بندگان واجب فرموده آگاه سازید كه آنها چیست؟

حضرت فرمود: آنها عبارتست از شهادت بر وحدانیّت خداوند … و روزه داشتن ماه مبارك رمضان، و اعتقاد به امامت و ولایت (ولایت ائمّه معصومین علیهم السّلام)‏.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّمَا فَرَضَ‏ اللَّهُ‏ صِیَامَ‏ شَهْرِ رَمَضَانَ‏ عَلَى الْأَنْبِیَاءِ دُونَ الْأُمَمِ فَفَضَّلَ بِهِ هَذِهِ الْأُمَّةَ وَ جَعَلَ صِیَامَهُ فَرْضاً عَلَى رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه)‏‏‏ وَ عَلَى أُمَّتِهِ. (من لا یحضره الفقیه ج ‏2 ص 100)

همانا كه خدا روزه‌ی ماه رمضان را بر پیامبران واجب كرده بود، نه بر امّت‌ها(ی ایشان)، ولى این امّت را به وسیله‌ی آن برترى بخشید، و روزه داشتن آن را هم بر رسول خدا (صلی الله و علیه و آله) واجب‏ ساخت و هم بر امّتش‏.

 

3- اهمیت ماه رمضان

لَمَّا حَضَرَ شَهْرُ رَمَضَانَ قَالَ الرَسُولُ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه)‏‏‏ : سُبْحَانَ اللَّهِ مَا ذَا تَسْتَقْبِلُونَ‏ وَ مَا ذَا یَسْتَقْبِلُكُمْ قَالَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 347)

وقتى ماه رمضان فرا رسید، پیامبر (صلى الله علیه و آله) فرمود: سبحان اللّه! به پیشواز عجب ماهى می‌روید! و عجب ماهى به شما روى می‌آورد!  این جمله را سه بار تکرار کرد.

 

اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِذَا كَانَ‏ یَوْمُ‏ الْقِیَامَةِ زُفَّتِ‏ الشُّهُورُ إِلَى‏ الْحَشْرِ یَقْدُمُهَا شَهْرُ رَمَضَانَ‏ عَلَیْهِ‏ مِنْ‏ كُلِ‏ زِینَةٍ حَسَنَةٌ فَهُوَ بَیْنَ‏ الشُّهُورِ یَوْمَئِذٍ كَالْقَمَرِ بَیْنَ الْكَوَاكِب‏. (فضائل الأشهر الثلاثة ص 110)

چون روز قیامت شود، ماه‌ها را به رستاخیز می‌آورند، در حالى كه ماه رمضان، كه با هر زیور نیكویى آراسته است، پیشاپیش آنهاست. آن روز، ماه رمضان در میان ماه‌ها، همچون ماه در میان ستاره‌هاست!

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: ‏السَّلَامُ‏ عَلَیْكَ‏ مِنْ‏ شَهْرٍ لَا تُنَافِسُهُ الْأَیَّامُ. (بحار الأنوار ج ‏95 ص 175)

درود بر تو، اى ماهى که هیچ ماهى با تو مسابقه و رقابت ندارد!

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: شَهْرٌ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ أَفْضَلُ الشُّهُورِ وَ أَیَّامُهُ أَفْضَلُ الْأَیَّامِ وَ لَیَالِیهِ أَفْضَلُ اللَّیَالِی وَ سَاعَاتُهُ أَفْضَلُ السَّاعَاتِ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 356)

(رمضان) ماهی كه نزد خدا بهترین ماه‌ها، روزهایش بهترین روزها، شب‌هایش بهترین شب‌ها و اوقاتش بهترین اوقات است.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِجَمِیعِ شَهْرِ رَمَضَانَ لَفَضْلًا عَلَى جَمِیعِ‏ سَائِرِ الشُّهُورِ كَفَضْلِ‏  رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ‏‏‏) عَلَى سَائِرِ الرُّسُل. (ثواب الأعمال ص 40)

همانا براى ماه رمضان، نسبت به سایر ماه‏‌ها برترى است؛ همانند برترى رسول خدا (صلى الله علیه و آله) نسبت به سایر پیامبران.

 

اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ: اِعْلَمْ یَرْحَمُکَ اللَّهُ أَنَّ لِشَهْرِ رَمَضَانَ حُرْمَةً لَیْسَتْ کَحُرْمَةِ سَائِرِ الشُّهُورِ لِمَا خَصَّهُ اللَّهُ بِهِ وَ فَضَّلَهُ.  (بحار الأنوار ج ‏93 ص 380)

بدان! خداوند تو را رحمت کند! همانا برای ماه رمضان حرمت و احترامی هست که مانند حرمت ماه­‌های دیگر نیست. زیرا خداوند این ماه را مخصوص گردانیده و آن را برتری بخشیده است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ ‏إِنَّ الْجَنَّةَ لَتُنَجَّدُ وَ تُزَیَّنُ‏ مِنَ‏ الْحَوْلِ‏ إِلَى الْحَوْلِ لِدُخُولِ شَهْرِ رَمَضَانَ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 338)

همانا بهشت از سالى به سال دیگر، به خاطر ورود به ماه رمضان تزیین و آراسته می‏‌شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَوْ یَعْلَمُ‏ الْعَبْدُ مَا فِی‏ رَمَضَانَ‏ لَوَدَّ أَنْ یَكُونَ رَمَضَانُ السَّنَةَ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 346)

اگر بندگان از برکت‌ها و حقایق ماه رمضان آگاهی می‌یافتند، دوست می‌داشتند که رمضان یک سال باشد.

 

3-1- ماه خدا

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: شَهْرُ رَمَضَانَ‏ شَهْرُ اللَّهِ‏ وَ شَعْبَانُ‏ شَهْرُ  رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه)‏‏‏ وَ رَجَبٌ شَهْرِی. (وسائل الشیعه ج ‏10 ص 493)

رمضان، ماه خدا و شعبان، ماه رسول خدا (صلى الله علیه و آله) و رجب، ماه من است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ شَهْرُ رَمَضَانَ‏ شَهْرُ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَ‏ وَ هُوَ شَهْرٌ یُضَاعِفُ‏ اللَّهُ‏ فِیهِ الْحَسَنَاتِ وَ یَمْحُو فِیهِ السَّیِّئَاتِ وَ هُوَ شَهْرُ الْبَرَكَة .(بحار الأنوار ج ‏93 ص 340)

ماه رمضان، ماه خداست و آن ماهى است كه خدای عزیز و بلندمرتبه در آن حسنات را می‏‌افزاید و گناهان را پاك می‏‌كند و آن ماهِ بركت است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ رَمَضَانُ شَهْرُ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى اسْتَكْثِرُوا فِیهِ‏ مِنَ‏ التَّهْلِیلِ‏ وَ التَّكْبِیرِ وَ التَّحْمِیدِ وَ التَّمْجِیدِ وَ التَّسْبِیح‏. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 381)

رمضان ماه خداست، پس در آن بسیار «لا اله الا اللّه» و «الله اکبر» و «الحمد اللّه» و «سبحان الله» بگویید.

 

اَلسّجادُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ‏ الَّذِی‏ جَعَلَ‏ مِنْ‏ تِلْكَ‏ السُّبُلِ‏ شَهْرَهُ‏ شَهْرَ الصِّیَامِ شَهْرَ رَمَضَان‏. (إقبال الأعمال ج ‏1 ص 43)

و ستایش برای خدایی که ماه خود، ماهِ رمضان را از راه‌های رسیدن به خوشنودی خود قرار داد.

 

3-2- ماه قرآن

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لِكُلِ‏ شَیْ‏ءٍ رَبِیعٌ‏ وَ رَبِیعُ‏ الْقُرْآنِ‏ شَهْرُ رَمَضَانَ‏. (بحار الأنوار ج ‏89 ص 213)

هر چیز بهاری دارد و بهار قرآن، ماه رمضان است.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ هُوَ الشَّهْرُ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ‏ جَعَلَهُ مَثَلًا وَ عِیداً. (كافی ج ‏4 ص 70)

و ماه رمضان، ماهی است که قرآن در آن نازل شده و خداوند آن را نمونه و عید قرار داده است.

 

3-3- ماهِ شب قدر

اَللهُ تَعالی: وَ الْكِتَابِ الْمُبِینِ  إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبَارَكَةٍ… (دخان/3-2)

سوگند به این كتاب آشكار! كه ما آن را در شبی پُربركت نازل كردیم…

 

اَللهُ تَعالی: إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ مَا أَدْرَاكَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَ الرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ. (قدر/4-1)

ما [قرآن را] در شب قدر نازل كردیم، و تو چه دانى شب قدر چیست؟ شب قدر از هزار ماه ارجمندتر است. در آن [شب] فرشتگان با روح به فرمان پروردگارشان براى هر كارى [كه مقرر شده است] فرود آیند .

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ شَهْرُ رَمَضَانَ‏ سَیِّدُ الشُّهُورِ وَ لَیْلَةُ الْقَدْرِ سَیِّدَةُ اللَّیَالِی. (بحار الأنوار ج ‏40 ص 54)

و ماه رمضان، سروَر ماه‏‌ها و شب قدر، سروَر شب‌هاست.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: رَأْسُ‏ السَّنَةِ لَیْلَةُ الْقَدْرِ یُكْتَبُ‏ فِیهَا مَا یَكُونُ مِنَ السَّنَةِ إِلَى السَّنَةِ. (وسائل الشیعه ج ‏10 ص 353)

آغاز سال، شب قدر است. در آن شب برنامه سال آینده نوشته می‌شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ یَقُولُ  لَوْ عَلِمْتُمْ مَا لَكُمْ فِی‏ رَمَضَانَ‏ لَزِدْتُمْ‏ لِلَّهِ‏ تَبَارَكَ‏ وَ تَعَالَى شُكْراً. (بحار الأنوار ج ‏93 ص351)

اگر بدانید در رمضان چه برای شما تقدیر شده است، سپاس خود را برای خدا افزون می‌کنید!

 

الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ: كَانَ أَبُو جَعْفَرٍ (عَلَیْهِ السَّلَام) إِذَا كَانَتْ‏ لَیْلَةُ إِحْدَى‏ وَ عِشْرِینَ‏ وَ لَیْلَةُ ثَلَاثٍ‏ وَ عِشْرِینَ أَخَذَ فِی الدُّعَاءِ حَتَّى یَزُولَ اللَّیْلُ فَإِذَا زَالَ اللَّیْلُ صَلَّى. (كافی ج ‏4 ص 155)

فضیل بن یسار: امام باقر (علیه‌السلام) در شب بیست و یكم و بیست‏ و سوم ماه رمضان مشغول دعا می‏‌شد تا شب به سرآید و آنگاه كه شب به پایان می‌‏رسید، نماز صبح را می‏‌خواند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: التَّقْدِیرُ فِی‏ لَیْلَةِ تِسْعَ‏ عَشْرَةَ وَ الْإِبْرَامُ‏ فِی لَیْلَةِ إِحْدَى وَ عِشْرِینَ وَ الْإِمْضَاءُ فِی لَیْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ. (كافی ج ‏4 ص 159)

مقدّرات در شب نوزدهم تعیین، در شب بیست‌ و ‌یکم تأیید و در شب بیست ‌و ‌سوم امضا می‌شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَیُّهَا النَّاسُ‏ قَدْ أَظَلَّكُمْ‏ شَهْرٌ عَظِیمٌ‏ شَهْرٌ مُبَارَكٌ شَهْرٌ فِیهِ لَیْلَةٌ الْعَمَلُ فِیهَا خَیْرٌ مِنَ الْعَمَلِ فِی أَلْفِ شَهْرٍ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 342)

ای مردم! ماه بزرگی بر شما سایه افكنده، ماهی مبارك كه شبی دارد كه عمل خیر در آن، از عمل هزار ماه برتر است.

 

3-4- ماه نزول کُتب آسمانی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ نَزَلَتْ‏ صُحُفُ‏ إِبْرَاهِیمَ‏ فِی‏ أَوَّلِ‏ لَیْلَةٍ مِنْ‏ شَهْرِ رَمَضَانَ‏، وَ أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ لِسِتٍّ مَضَیْنَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ، وَ أُنْزِلَ‏  الْإِنْجِیلُ لِثَلَاثَ عَشْرَةَ لَیْلَةً خَلَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ، وَ أُنْزِلَ الزَّبُورُ لِثَمَانَ عَشْرَةَ خَلَوْنَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ، وَ أُنْزِلَ الْقُرْآنُ‏ فِی‏  ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَان.‏ (كافی ج ‏4 ص 662)

صُحُف ابراهیم، در شب اوّل ماه رمضان نازل شد. تورات، شش [شب] از ماه رمضانْ گذشته، نازل شد. انجیل، سیزده شب از ماه رمضانْ گذشته، نازل شد. زبور، هیجده [شب] از ماه رمضانْ گذشته، نازل شد. و قرآن، در بیست و سوم ماه رمضان، نازل گشت.

 

اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ: لِأَنَّ شَهْرَ رَمضَانَ هُوَ الشَّهْرُ الَّذِی أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِیهِ الْقُرْآنَ وَ فِیهِ فَرَّقَ‏ بَیْنَ‏ الْحَقِ‏ وَ الْبَاطِلِ‏… ‏(بحار الأنوار ج ‏6 ص 80 )

همانا ماه رمضان، ماهى است كه خداوند متعال، قرآن را در آن نازل كرد و حق و باطل را در آن از هم جدا ساخت…

 

3-5- ماه رحمت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ‏ أَبْوَابَ‏ السَّمَاءِ تُفَتَّحُ‏ فِی‏ أَوَّلِ‏ لَیْلَةٍ مِنْ‏ شَهْرِ رَمَضَانَ‏ وَ لَا تُغْلَقُ إِلَى آخِرِ لَیْلَةٍ مِنْه‏. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 344)

درهاى آسمان در اولین شب ماه رمضان گشوده می‏‌شود و تا آخرین شبِ آن بسته نخواهد شد.

 

3-6- ماهِ آغاز سال

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ إِنَّ‏ أَوَّلَ‏ كُلِ‏ سَنَةٍ أَوَّلُ‏ یَوْمٍ‏ مِنْ‏ شَهْرِ رَمَضَانَ‏. (بحار الأنوار ج ‏94 ص 350)

آغاز هر سال، نخستین روز از ماه رمضان است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِی كِتابِ اللَّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ.}‏ (توبه/36) فَغُرَّةُ الشُّهُورِ شَهْرُ اللَّهِ، شَهْرُ رَمَضَانَ. (بحار الأنوار ج ‏55  ص 376)

{شماره‌ی ماه‌ها نزد خدا در كتاب خدا آن روز كه آسمان‏‌ها و زمین را بیافرید، دوازده ماه مقرر گشت.} پس نخستین آن ماه‌ها، ماه خداست، و آن ماه رمضان است.

 

3-7- ماه پاکی و عبادت

اَلسّجادُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: … شَهْرَ رَمَضَانَ، شَهْرَ الصِّیَامِ، وَ شَهْرَ الْإِسْلَامِ‏، وَ شَهْرَ الطَّهُورِ، وَ شَهْرَ التَّمْحِیصِ‏، وَ شَهْرَ الْقِیَام. (صحیفه سجّادیّه دعای 44)

… ماه رمضان، ماه روزه، ماه تسلیم، ماه پاکیزگی، ماه تصفیه و ماه قیام (به عبادت و شب زنده داری) است.

 

3-8- ماه مهمانی خدا

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ هُوَ شَهْرٌ دُعِیتُمْ فِیهِ إِلَى ضِیَافَةِ اللَّهِ وَ جُعِلْتُمْ فِیهِ مِنْ أَهْلِ كَرَامَةِ اللَّهِ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 356)

ماه رمضان، ماهی است که در آن به مهمانی خداوند متعال دعوت شُدید و در زُمره‌ی بهره‌مندان از کرامت خداوند قرار گرفتید.

 

3-9- ماه توبه

اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ كَانَ‏ تَائِباً مِنْ‏ ذَنْبٍ‏ فَلْیَتُبْ‏ إِلَى‏ اللَّهِ‏ تَبَارَكَ‏ وَ تَعَالَى‏ مِنْهُ‏ فِی‏ شَهْرِ رَمَضَانَ‏ فَإِنَّهُ شَهْرُ التَّوْبَةِ وَ الْإِنَابَةِ وَ شَهْرُ الْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ. (فضائل الأشهر الثلاثة ص 106)

هرکس خواست از گناهی توبه کند، پس باید درماه رمضان از آن گناه به نزد خدا توبه کند، چرا که ماه رمضان، ماه توبه و انابه و ماه مغفرت و رحمت است.

 

4- اعمال ماه رمضان

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: غُسْلُ أَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ‏ یُسْتَحَبُّ. (من لا یحضره الفقیه ج ‏1 ص 79)

 غسل شب اول ماه رمضان مستحب است‏.

 

وَ كَانَ الرَسُولُ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه‏‏‏) إِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ أَطْلَقَ كُلَّ أَسِیرٍ وَ أَعْطَى كُلَّ سَائِل.‏ (بحار الأنوار ج ‏93  ص 363)

و رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) چون ماه رمضان فرا می‌‏رسید، هر اسیرى را آزاد می‏‌ساخت و به هر سائلى عطا می‌‏كرد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَقُمْتُ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ فَقَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ .(بحار الأنوار ج ‏93  ص 358)

من برخاستم و عرض كردم یا رسول اللَّه! برترین کارها در این ماه چیست؟ فرمود: یا أبا الحسن! برترین کارها در این ماه اجتناب كردن از حرام‌هاى خدای عزیز و بلندمرتبه است.

 

4-1- تلاوت قرآن

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ شَهْرُ رَمَضَانَ شَهْرُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ …  وَ أَكْثِرُوا فِیهِ‏ مِنْ‏ تِلَاوَةِ الْقُرْآن‏. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 340)

ماه رمضان، ماه خدای عزیز و بلندمرتبه است… در ماه رمضان تلاوت قرآن را زیاد انجام دهید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ … وَ مَنْ‏ قَرَأَ آیَةً فِی‏ رَمَضَانَ‏ أَوْ سَبَّحَ‏ كَانَ‏ لَهُ‏ مِنَ الْفَضْلِ‏ عَلَى غَیْرِهِ‏ كَفَضْلِی‏ عَلَى أُمَّتِی … (بحار الأنوار ج ‏93 ص 345)

هر کس در ماه رمضان قرآن بخواند، فضیلت او بر بقیه‌ی مردم مانند برتری من بر دیگر امّت است.

 

اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ قَرَأَ فِی‏ شَهْرِ رَمَضَانَ‏ آیَةً مِنْ‏ كِتَابِ‏ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَ‏ كَانَ‏ كَمَنْ‏ خَتَمَ‏ الْقُرْآنَ‏ فِی‏ غَیْرِهِ‏ مِنَ‏ الشُّهُور. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 341)

هر كس ماه رمضان یك آیه از كتاب خدای عزیز و بلندمرتبه را قرائت كند، مثل این است كه درماه‌هاى دیگر تمام قرآن را بخواند.

 

4-2- نمازهای مستحبی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ مَنْ تَطَوَّعَ فِیهِ بِصَلَاةٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ. (بحار الأنوار ج ‏93  ص 357)

هر كس نمازى مستحب به قصد قربت در این ماه (ماه رمضان) بجا آورد، خداوند نامه‌ی بیزارى از آتش براى او بنویسد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِرَمَضَانَ حُرْمَةً وَ حَقّاً لَا یُشْبِهُهُ شَیْ‏ءٌ مِنَ الشُّهُورِ صَلِّ مَا اسْتَطَعْتَ فِی رَمَضَانَ تَطَوُّعاً بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ…. (وسائل الشیعه ج ‏8 ص 26)

همانا رمضان حرمت و حقّی دارد که هیچ ماهی به آن نمی‌رسد، پس تا آنجا که می‌توانی در ماه رمضان در شب و روز، نماز مستحبی بخوان …

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: …الصَّلَاةِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ … ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً مِنْهَا الْوَتْرُ وَ رَكْعَتَانِ قَبْلَ صَلَاةِ الْفَجْرِ كَذَلِكَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه‏‏‏) یُصَلِّی …. (من لا یحضره الفقیه ج ‏1 ص 566 )

… نماز نافله‌ی ماه مبارك رمضان … سیزده ركعت است كه هشت ركعت از آنها نافله شب و سه ركعت وِتر، و دو ركعت نافله صبح كه پیش از نماز صبح است. رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) چنین نماز می‌كرد.

 

4-3- ماه صلوات

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ أَكْثَرَ فِیهِ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَیَّ ثَقَّلَ اللَّهُ مِیزَانَهُ یَوْمَ تَخِفُّ الْمَوَازِین‏. (بحار الأنوار ج ‏91  ص 52)

هر كس در این ماه زیاد صلوات بر من فرستد، خداوند ترازوى حسنه او را سنگین كند؛ روزى كه میزان‌ها سبك شود.

 

4-4- صله رحم

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ مَنْ وَصَلَ فِیهِ رَحِمَهُ وَصَلَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ یَوْمَ یَلْقَاهُ وَ مَنْ قَطَعَ فِیهِ رَحِمَهُ قَطَعَ اللَّهُ عَنْهُ رَحْمَتَهُ یَوْمَ یَلْقَاه‏… (بحار الأنوار ج ‏93  ص 357)

و هر كس در این ماه صله رحم كند، خداوند رحمت خود را در روزى كه با او ملاقات كند از او دریغ نفرماید، و هر كس صله رحم نكند و قطع رحم كند، خداوند رحمت خود را از او قطع كند، در روزى كه با او ملاقات كند.

 

4-5- خوش خلقی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ حَسَّنَ مِنْكُمْ فِی هَذَا الشَّهْرِ خُلُقَهُ كَانَ لَهُ جَوَازاً عَلَى الصِّرَاطِ یَوْمَ تَزِلُّ فِیهِ الْأَقْدَامُ … (بحار الأنوار ج ‏93  ص 357)

اى مردم! کسی که اخلاق خود را در این ماه نیکو کند، همین جواز عبور از صراط می‌شود، آن هم در روزی که همه برای عبور از صراط پایشان می‌لغزد.

 

4-6- اکرام ایتام

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ مَنْ أَكْرَمَ فِیهِ یَتِیماً أَكْرَمَهُ اللَّهُ یَوْمَ یَلْقَاهُ… (بحار الأنوار ج ‏93  ص 357)

و هر كس در این ماه، یتیمی را گرامی دارد، خداوند او را در روزى كه به دیدارش خواهد رفت، گرامی خواهد داشت.

 

5- آثار ماه رمضان

اَلْعَسْكَرِیُّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ شَهْرَ رَمَضَانَ‏ مِضْمَاراً لِخَلْقِهِ یَسْتَبِقُونَ فِیهِ بِطَاعَتِهِ إِلَى رِضْوَانِهِ فَسَبَقَ فِیهِ قَوْمٌ فَفَازُو… (من لا یحضره الفقیه ج ‏1 ص 511)

همانا خدای عزیز و بلندمرتبه ماه رمضان را میدان مسابقه براى بندگان خود قرار داده است، تا با طاعت و عبادت خود براى رسیدن به رضوان و خشنودى خداوند از یكدیگر پیشى بگیرند، پس گروهى در این میدان تاختند و به خشنودى الهى رستگار شدند…

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَ‏ الْجَنَّةَ مُشْتَاقَةٌ إِلَى‏ أَرْبَعَةِ نَفَرٍ… وَ صَائِمِ شَهْرِ رَمَضَانَ… (مستدرك الوسائل ج ‏7 ص 400)

همانا بهشت به چهار نفر مشتاق است، به… و کسى که در ماه رمضان روزه بدارد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ الْإِیمَانُ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ َ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّه‏. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 367)

برترین وسیله‌ی نزدیک شدن به سوى خداوند، ایمان به خدا و ایمان به رسول او و روزه ماه رمضان است که به راستی سپرى برابر عذاب الهى است.

 

5-1- رزق و روزی

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: نِعْمَ‏ الشَّهْرُ رَمَضَانُ‏ كَانَ‏ یُسَمَّى‏ عَلَى‏ عَهْدِ  رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه‏‏‏ الْمَرْزُوقَ. (كافی ج ‏4 ص 157)

چه خوب ماهی است ماه رمضان! ماهی كه در زمان پیامبر؛ ماه مرزوق (پر روزی) نامیده شد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ فَأَجْهِدُوا أَنْفُسَكُمْ‏ فَإِنَّ فِیهِ‏ تُقَسَّمُ الْأَرْزَاقُ‏ وَ تُكْتَبُ الْآجَالُ‏. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 375)

چون ماه رمضان فرا رسد، خود را تا آخرین حدّ توان به كوشش وادارید. زیرا كه در آن ماه روزی‌ها تقسیم می‏‌شود، و مدّت‌هاى عمر مقرّر می‏‌گردد.

 

5-2- پاداش

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ مَنْ أَدَّى فِیهِ فَرْضاً كَانَ لَهُ ثَوَابُ مَنْ أَدَّى سَبْعِینَ فَرِیضَةً فِیمَا سِوَاهُ مِنَ الشُّهُور. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 357)

هر كس (وظیفه) واجبى را در این ماه ادا كند، خداوند اجر كسى را به او عطا كند كه هفتاد واجب در غیر این ماه انجام داده باشد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ هُوَ شَهْرُ الصَّبْرِ وَ إِنَ‏ الصَّبْرَ ثَوَابُهُ‏ الْجَنَّةُ. (بحار الأنوار ج ‏93  ص 359)

ماه مبارک رمضان، ماه صبر است و پاداش صبر بهشت است.

 

مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْكَرْخِیِّ: سَمِعْتُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ (عَلَیْهِمَا السَّلَام) یَقُولُ لِرَجُلٍ فِی دَارِهِ یَا أَبَا هَارُونَ مَنْ صَامَ عَشَرَةَ أَشْهُرِ رَمَضَانَ مُتَوَالِیَاتٍ دَخَلَ الْجَنَّة. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 365)

کرخی: شنیدم امام حسن عسکری (علیه السلام) در خانه‌ی خود به مردی می‌فرمود: ای ابا هارون! كسی كه ده ماه رمضان پی در پی(ده سال) روزه بگیرد، به بهشت می‌رود.

 

5-3- آمرزش گناهان

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ هُوَ شَهْرٌ أَوَّلُهُ‏ رَحْمَةٌ وَ أَوْسَطُهُ‏ مَغْفِرَةٌ وَ آخِرُهُ الْإِجَابَةُ وَ الْعِتْقُ مِنَ النَّار. (كافی ج ‏4 ص 67)

رمضان ماهى است كه ابتدایش رحمت است و میانه‌‏اش مغفرت و پایانش اجابت و آزادى از آتش جهنم.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ شَعْبَانُ‏ الْمُطَهِّرُ وَ رَمَضَانُ‏ الْمُكَفِّرُ. (مستدرك الوسائل ج ‏7 ص 544)

ماه شعبان، پاک کننده (گناهان) و ماه رمضان، پوشاننده (گناهان) است .

 

اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ: الْحَسَنَاتُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ مَقْبُولَةٌ وَ السَّیِّئَاتُ فِیهِ مَغْفُورَةٌ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 341)

کارهای نیکو در ماه رمضان پذیرفته شده و کارهای بد مورد آمرزش قرار می‌گیرد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ رَغِمَ أَنْفُ رَجُلٍ دَخَلَ عَلَیْهِ شَهْرُ رَمَضَانَ‏ ثُمَ‏ انْسَلَخَ‏ قَبْلَ أَنْ یُغْفَرَ لَهُ. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 86)

ناتوان و خوار باد كسى كه ماه رمضانش فرا رسد و پیش از آنكه آمرزیده شود، (این ماه) سپرى گردد!

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: عَلَیْكُمْ‏ فِی‏ شَهْرِ رَمَضَانَ‏ بِكَثْرَةِ الِاسْتِغْفَارِ وَ الدُّعَاءِ فَأَمَّا الدُّعَاءُ فَیَدْفَعُ عَنْكُمُ الْبَلَاءَ وَ أَمَّا الِاسْتِغْفَارُ فَتُمْحَى بِهِ ذُنُوبُكُم. (من لا یحضره الفقیه ج ‏2 ص 108)

در ماه رمضان بسیار دعا و استغفار کنید؛ دعا، بلا و گرفتاری را از شما دور می‌سازد و به سبب استغفار، گناهان شما محو می‌شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: كَانَ‏ عَلِیُ‏ بْنُ‏ الْحُسَیْنِ‏ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) إِذَا كَانَ‏ شَهْرُ رَمَضَانَ‏ لَمْ‏ یَتَكَلَّمْ فِیهِ إِلَّا بِالدُّعَاءِ وَ التَّسْبِیحِ وَ الِاسْتِغْفَارِ وَ التَّكْبِیرِ. (كافی ج ‏4 ص 88)

امام سجّاد (علیه‌السلام) در ماه رمضان جز به دعا و تسبیح و استغفار و تکبیر لب نمی‌گشود .

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا جَابِرُ مَنْ دَخَلَ عَلَیْهِ شَهْرُ رَمَضَانَ فَصَامَ نَهَارَهُ وَ قَامَ وِرْداً مِنْ لَیْلِهِ وَ حَفِظَ فَرْجَهُ وَ لِسَانَهُ وَ غَضَّ بَصَرَهُ وَ كَفَّ أَذَاهُ خَرَجَ مِنَ الذُّنُوبِ كَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ. (من لا یحضره الفقیه ج‏2  ص 98)

اى جابر! كسى كه ماه رمضان بر او وارد شود، پس روزش را روزه بدارد، و بخشى از شبش را با تلاوت قرآن و دعاء برپا دارد و دامن و زبان خود را حفظ كند و چشمش را از نامحرم و مناظر زشت فروپوشد و آزارش را از مردم باز دارد؛ مانند روزى كه از مادر متولّد شده است از گناهان بیرون می‏‌آید.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مَلَائِكَةً مُوَكَّلِینَ بِالصَّائِمِینَ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُمْ فِی كُلِّ یَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَى آخِرِه. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 361)

خداوند را فرشتگانى است که مأموریت دارند در هر روز از ماه رمضان برای روزه‌داران آمرزش جویند تا اینکه ماه رمضان تمام شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَ‏ شَهْرَكُمْ‏ هَذَا لَیْسَ‏ كَالشُّهُورِ إِنَّهُ‏ إِذَا أَقْبَلَ‏ إِلَیْكُمْ‏ أَقْبَلَ‏ بِالْبَرَكَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ إِذَا أَدْبَرَ عَنْكُمْ أَدْبَرَ بِغُفْرَانِ الذُّنُوبِ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 361)

این ماه، (رمضان) همانند دیگر ماه‌ها نیست، زیرا هرگاه به شما رو آورَد، همراه با بركت و رحمت است و آنگاه كه از شما روی گرداند، آمرزش گناهان را در بردارد.

 

5-4- کفّاره گناهان

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه)‏‏‏ یَصُومُ‏ شَعْبَانَ‏ وَ رَمَضَانَ‏ یَصِلُهُمَا وَ یَقُولُ هُمَا شَهْرَا اللَّهِ هُمَا كَفَّارَةُ مَا قَبْلَهُمَا وَ مَا بَعْدَهُمَا. (بحار الأنوار ج ‏94 ص 80)

رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) شعبان و ماه رمضان را پیوسته به یكدیگر روزه می‌داشت، و می‌‏فرمود: آن دو، ماهِ خدایند، و آن دو كفّاره‌ی گناهان قبل و بعد خویشند.

 

5-5- به غل و زنجیر کشیدن شیطان

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَمَّا حَضَرَ شَهْرُ رَمَضَانَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه)‏‏‏ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ كَفَاكُمُ اللَّهُ عَدُوَّكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ‏ وَ قَالَ‏ {ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ.} (غافر/60)‏  وَ وَعَدَكُمُ الْإِجَابَةَ… (بحار الأنوار ج ‏93 ص 372)

چون ماه رمضان فرا رسید، رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) بپاخاست، و آنگاه خدا را حمد و ثنا گفت، سپس فرمود: اى مردمان! خدا شرّ دشمنانتان از جنّ و انس را از شما بازداشت! و ادامه داد: {مرا بخوانید تا شما را اجابت كنم.} و او شما را وعده‌ی اجابت داد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ قَدْ وَكَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِكُلِّ شَیْطَانٍ مَرِیدٍ سَبْعِینَ‏ مِنْ مَلَائِكَتِهِ فَلَیْسَ‏ بِمَحْلُولٍ‏ حَتَّى یَنْقَضِیَ شَهْرُكُمْ هَذَا. (بحار الأنوار ج ‏93  ص 372)

آگاه باشید كه خداى عزیز و بلندمرتبه بر هر شیطانِ سركش، هفتاد فرشته از فرشتگانش را گمارده است، و از این رو آن شیطان از بند مراقبت آن فرشتگان رها نمی‌‏شود، تا این ماه شما سپرى شود!

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِذَا كَانَ‏ أَوَّلُ‏ لَیْلَةٍ مِنْ‏ شَهْرِ رَمَضَانَ‏ نَادَى‏ الْجَلِیلُ‏ تَبَارَكَ‏ وَ تَعَالَى … یَا جَبْرَئِیلُ … انْزِلْ عَلَى الْأَرْضِ فَغُلَّ فِیهَا مَرَدَةَ الشَّیَاطِینِ حَتَّى لَا یُفْسِدُوا عَلَى عِبَادِی صَوْمَهُمْ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 348)

چون شب اول ماه رمضان شود، خداوند برتر و بزرگ و بلندمرتبه ندا دهد: …اى جبرئیل! … به زمین برو و شیطان‌هاىِ سرکش را در بند کن تا روزه‌ی بندگان مرا تباه نسازند.

 

6- دعاهای ماه رمضان

6-1- دعای هلال ماه رمضان

وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه‏‏‏‏) إِذَا أَهَلَّ هِلَالَ شَهْرِ رَمَضَانَ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَ رَفَعَ یَدَیْهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ أَهِلَّهُ عَلَیْنَا بِالْأَمْنِ وَ الْإِیمَانِ وَ السَّلَامَةِ وَ الْإِسْلَامِ وَ الْعَافِیَةِ الْمُجَلِّلَةِ وَ الرِّزْقِ الْوَاسِعِ وَ دَفْعِ الْأَسْقَامِ. (من لا یحضره الفقیه ج ‏2 ص 100)

و رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) چون هلال ماه رمضان پدیدار می‏‌شد، روى خود را به سوى قبله می‏‌كرد و هر دو دست خود را به سوى آسمان برمی‌‏داشت و می‌‏گفت: خدایا! این هلال را با امن و ایمان، و سلامت از آفات و تسلیم در برابر تقدیر، و عافیت فراگیر، و روزىِ گسترده، و رفع درد و بیماری‌ها بر ما ظاهر ساز.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِذَا رَأَیْتَ الْهِلَالَ فَلَا تَبْرَحْ‏ وَ قُلِ: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ خَیْرَ هَذَا الشَّهْرِ وَ فَتْحَهُ وَ نُورَهُ وَ نَصْرَهُ وَ بَرَكَتَهُ وَ طَهُورَهُ وَ رِزْقَهُ وَ أَسْأَلُكَ خَیْرَ مَا فِیهِ وَ خَیْرَ مَا بَعْدَهُ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا فِیهِ وَ شَرِّ مَا بَعْدَهُ…. (من لا یحضره الفقیه ج ‏2 ص 100)

چون هلال ماه را ببینى، پس از جاى خود مرو، و بگو: خدایا! من خیر این ماه، و فتح و نور و نصر و بركت و پاكى و پاكیزگى و رزق آن را از تو مسألت دارم، و خیر نهفته در آن و خیر بعد از آن را از تو می‏‌خواهم، و از شرّ نهفته در آن، و شرّ بعد از آن به تو پناه می‏‌بریم…

 

اَلسّجادُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ أَعِنَّا عَلَى صِیامِهِ بِکفِّ الْجَوَارِحِ عَنْ مَعَاصِیک، وَ اسْتِعْمَالِهَا فِیهِ بِمَا یرْضِیک، حَتَّى لَا نُصْغِی بِأَسْمَاعِنَا إِلَى لَغْوٍ، وَ لَا نُسْرِعَ بِأَبْصَارِنَا إِلَى لَهْوٍ وَ حَتَّى لَا نَبْسُطَ أَیدِینَا إِلَى مَحْظُورٍ، وَ لَا نَخْطُوَ بِأَقْدَامِنَا إِلَى مَحْجُورٍ، وَ حَتَّى لَا تَعِی بُطُونُنَا إِلَّا مَا أَحْلَلْتَ، وَ لَا تَنْطِقَ أَلْسِنَتُنَا إِلَّا بِمَا مَثَّلْتَ، وَ لَا نَتَکلَّفَ إِلَّا مَا یدْنِی مِنْ ثَوَابِک، وَ لَا نَتَعَاطَى إِلَّا الَّذِی یقِی مِنْ عِقَابِک. (صحیفه سجّادیّه دعای ۴۴)

و ما را به روزه داشتن یارى ده، آن هنگام که اعضاى بدن خویش از معاصى تو بازداریم و در آنچه سبب خشنودى توست به کار داریم، تا به هیچ سخن بیهوده گوش نسپاریم و به هیچ لهو و بازیچه ننگریم‏ و به هیچ ممنوع دست نگشاییم و به سوى هیچ حرامی گام بر نداریم و چیزى جز آنچه تو حلال کرده‌اى در شکم‌هاى خود جاى ندهیم‏؛ و زبانمان جز سخن تو نگوید و رنجى بر خود هموار نکنیم، جز آنکه ما را به ثواب تو نزدیک کند و کارى نکنیم، جز آنچه ما را از عقاب تو در امان دارد.

 

6-2- دعای افطار

كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ)‏‏‏‏ إِذَا أَفْطَرَ قَالَ: اللَّهُمَّ لَكَ صُمْنَا وَ عَلَى رِزْقِكَ أَفْطَرْنَا فَتَقَبَّلْهُ مِنَّا ذَهَبَ الظَّمَأُ وَ ابْتَلَّتِ الْعُرُوقُ وَ بَقِیَ الْأَجْرُ. (من لا یحضره الفقیه ج‏2  ص 106)

رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) چون روزه‌‏اش را می‌گشود، می‌گفت: خدایا! براى تو روزه داشتیم، و با رزق تو افطار كردیم، پس آن را از ما بپذیر. تشنگى از ما بر طرف شد، و رگ‌ها رطوبت یافت، و اجر و ثواب به جاى ماند.

 

6-3- دعای وداع با ماه رمضان

اَلسّجادُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: ثُمّ آثَرتَنا بِهِ عَلَى سَائرِ الاُمَمِ، وَ اصطَفَیتَنا بفَضلِهِ دُونَ أهلِ المِلَلِ، فَصُمنَا بِأمرِكَ نَهارَهُ، و قُمنَا بِعَونِكَ لَیلَهُ. (صحیفه سجّادیّه دعای ۴۵)
امام زین العابدین (علیه السلام) در دعاى وداع با ماه رمضان گفت: سپس ما‌ را‌ بر‌ سایر امّت‌ها به‌ این ماه برترى دادى، ‌و‌ به‌ فضیلت ‌آن ما‌ را – نه اهل آیین هاى دیگر را – برگزیدى، پس‌ به‌ فرمان تو‌ روزش را‌ روزه داشتیم، ‌و‌ به‌ یاری تو شبش را‌ – به‌ نماز ‌و‌ نیاز- برخاستیم.