آداب پرسش و پاسخ

 

چکیده

راه دانش طلبی پرسش از دانشوران و شنیدن پاسخ آنان است، و انسان‌ها در طول تاریخ با رعایت آداب پرسش و پاسخ، مشکلات زندگی خود را بر طرف کرده و می‌کنند. و آدمی نباید در این مسیر حیا داشته باشد. شرط موفقیت در پرسش و پاسخ رعایت تناسب بین آن دو و عدم استنکاف از آن دو می‌باشد.

 

1- معنی و مفهومِ پرسش و پاسخ

سئوال: طلبِ شناختن، یا چیزی که انسان را به معرفت و شناخت می‌رساند. یا خواستن مال و آنچه که به مال می‌رساند. (مفردات راغب)

 

2- اهمیتِ پرسش و پاسخ

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْعِلْمُ خَزَائِنُ وَ مَفَاتِيحُهُ السُّؤَالُ فَاسْأَلُوا رَحِمَكُمُ‏ اللَّهُ‏ فَإِنَّهُ يُؤْجَرُ أَرْبَعَةٌ السَّائِلُ وَ الْمُتَكَلِّمُ وَ الْمُسْتَمِعُ وَ الْمُحِبُّ لَهُمْ. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 137)

دانش، همانند گنجینه‌هایی است که کلیدهای آنها پرسش است. پس بپرسید- خداوند شما را رحمت کند- که در این بین چهار تَن اجر می‌برند: سؤال کننده، پاسخ دهنده، شنونده و کسی که اینها را دوست دارد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ یَا مُعَاذُ تَوَاضَعْ للَهِ یَرْفَعْکَ اللهُ وَ لَا تَقْضِیَنَّ إِلَّا بِعِلْمٍ فَإِنْ أَشْکَلَ عَلَیْکَ أَمْرٌ فَسَلْ وَ لَا تَسْتَحْیِ وَ اسْتَشِرْ. (بحارالانوار ج 21 ص 407)

خطاب به معاذ [هنگام اعزام او برای تبلیغ در یمن] فرمود: فروتن باش! تا خدا تو را عظمت بخشد و جز از روی علم داوری نکن و چنانچه امری برایت مُشتبه و مشکل بود [حکم الهی آن را ندانستی] سؤال کن و خجالت نکش و اهل مشورت کردن باش.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أُفٍّ لِرَجُلٍ لَا يُفَرِّغُ نَفْسَهُ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ لِأَمْرِ دِينِهِ فَيَتَعَاهَدُهُ‏ وَ يَسْأَلُ‏ عَنْ‏ دِينِهِ‏. (كافی ج ‏1 ص 40)

اُف بر هر فردی كه هفته‌ای يك روز جمعه را به كار آموختن امور دينی خود و پرسيدن مسائل دينيش اختصاص ندهد!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:…يَا مَعْشَرَ النَّاسِ سَلُونِي‏ قَبْلَ‏ أَنْ‏ تَفْقِدُونِي‏ سَلُونِي‏ فَإِنَّ عِنْدِي‏ عِلْمَ‏ الْأَوَّلِينَ‏ وَ الْآخِرِينَ‏. (بحار الأنوار ج‏40 ص 127)

ای مردم! از من بپرسید پیش از آنکه مرا نیابید. از من بپرسید! چرا که علم اولین و آخرین نزد من است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سَلْ عَمَّا لَا بُدَّ لَكَ مِنْ عِلْمِهِ وَ لَا تُعْذِرُ فِي‏ جَهْلِهِ.‏ (تصنيف غرر الحكم ص 60)

سؤال كن آنچه را كه بايد بدانی و در ندانستن آن عذرتان پذیرفته نیست!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْقُلُوبُ‏ أَقْفَالٌ‏ وَ مَفَاتِحُهَا السُّؤَالُ. ‏ (تصنيف غرر الحكم ص 60)

دل‌ها بسته‌اند، و کلیدشان پرسش است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ رَبِّی وَهَبَ لِی قَلْباً عَقُولًا وَ لِسَاناً سَئُولًا. (بحارالأنوار ج 40 ص 157)

همانا پروردگارِ من قلبی عاقل و زبانی پرسشگر را به من بخشید.

 

أَبِي إِسْحَاقَ اللَّيْثِيِّ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّه‏ أَخْبِرْنِي عَنِ الْمُؤْمِنِ… فَقَالَ لَا عَجَبَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ… فَمِمَّ عَجِبْتَ‏ يَا إِبْرَاهِيمُ‏ سَلْ‏ وَ لَا تَسْتَنْكِفْ‏ وَ لَا تَسْتَحْسِرْ فَإِنَّ هَذَا الْعِلْمَ لَا يَتَعَلَّمُهُ مُسْتَكْبِرٌ وَ لَا مُسْتَحْسِرٌ… (بحار الأنوار ج ‏5 ص 225)

راوی می‌گوید: به امام باقر (علیه السلام) عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! مرا از (علایم) شخصِ مؤمن آگاه فرما… حضرت فرمود: از امر خدا نباید تعجب کرد… و خطاب به ابراهیم (راوی) فرمود: از چه چیز تعجب می‌کنی؟ سؤال کن و از پرسش خودداری نکن و خستگی به خود راه نده، زیرا شخص متکبر و سست (و تنبل) نمی‌تواند علم دین را فرا گیرد…

 

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لِحُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ‏ فِي شَيْ‏ءٍ سَأَلَهُ إِنَّمَا يَهْلِكُ‏ النَّاسُ‏ لِأَنَّهُمْ‏ لَا يَسْأَلُونَ‏. (کافی ج 1 ص40)

امام صادق (علیه السلام) در پی سؤال حمران ابن أعین درباره امری از ایشان، فرمود: مردم به خاطر سؤال نکردن (از مسائل دین) هلاک و گمراه می‌شوند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَإِنَّ دَوَاءَ الْعِيِّ السُّؤَالُ. (كافی ج ‏1 ص 4)

تنها شفای نادانی، پرسش است.

 

3- آثارِ پرسش و پاسخ

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ حُسْنُ‏ السُّؤَالِ‏ نِصْفُ‏ الْعِلْمِ‏… (بحار الأنوار ج ‏1 ص 221)

و خوب پرسش کردن، نیمی از دانش است…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَن أحسَنَ السؤالَ، عَلِمَ.  (غرر الحكم ص 587)

هر كه خوب سؤال كند، دانا شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ سَأَلَ‏ اسْتَفَادَ. (تصنيف غرر الحكم ص 60)

هر کس سؤال کند، [از علم و تجربه دیگران] بهره می‌جوید.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَن عَلِمَ، أحْسَنَ السُّؤال. (غرر الحكم ص 575)

هر كه دانا باشد، خوب سؤال كند.

 

4- پاسخ عالمانه

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يا أبا ذَرٍّ، إذا سُئلتَ عن عِلمٍ لا تَعلَمُهُ فَقُل: لا أعلَمُهُ تَنجُ مِن تَبِعَتِهِ و لا تُفْتِ بما لا عِلمَ لكَ بهِ تَنجُ مِن عَذابِ اللّهِ يَومَ القِيامَة. (بحار الأنوار ج ‏74 ص70)

ای ابوذر! اگر درباره چيزی از تو سؤال شد كه نمی دانی، بگو : نمی دانم! تا از پيامدهای آن خلاص شوی. و درباره‌ی آنچه نمی‌دانی فتوا مده، تا از عذاب خدا در روز قيامت نجات يابی!

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ عَمِلَ‏ عَلَی‏ غَيْرِ عِلْمٍ‏ كَانَ مَا يُفْسِدُهُ أَكْثَرَ مِمَّا يُصْلِحُ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 208)

کسی که عملی را بدون آگاهی انجام دهد، فسادش بیشتر از اصلاح او است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا یَخَافُ عَبْدٌ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا یَرْجُو إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا یَسْتَحْیِی الْجَاهِلُ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ لَا یَسْتَحْیِی أَحَدُکُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ لَا أَعْلَمُ وَ الصَّبْرُ مِنَ الْإِیمَانِ بِمَنْزِلَهِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ…( بحار الأنوار ج ‏66 ص 332)

اینکه بنده از چیزی، جز گناهش نترسد و فقط به پروردگارش امید داشته باشد و از آموختن آنچه که نمی­داند خجالت نکشد و هنگامی که چیزی را که نمی­‌داند از او می‌­پرسند، از گفتنِ نمی­‌دانم شرم نکند و بدانید که صبر و شکیبایی برای ایمان، مثل سر است برای بدن…

 

زُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ الْبَاقِرَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَا حَقُ‏ اللَّهِ‏ عَلَی‏ الْعِبَادِ قَالَ أَنْ يَقُولُوا مَا يَعْلَمُونَ وَ يَقِفُوا عِنْدَ مَا لَا يَعْلَمُونَ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 113)

زراره پسر اعین: از امام باقر (علیه السلام) پرسیدم: خدا بر بندگان چه حقی دارد؟ فرمود: این که هر چه بدانند، بگویند ودر باره‌ی هر چه ندانند، توقف کنند و دم فرو بندند.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوْ أَنَّ‏ الْعِبَادَ إِذَا جَهِلُوا وَقَفُوا لَمْ‏ يَجْحَدُوا وَ لَمْ يَكْفُرُوا. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 111)

اگر بندگان در هنگامی که نمی دانستند، توقف می کردند و به انکار نمی پرداختند، کافر نبودند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَفْتَی النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ‏ وَ لَا هُدًی‏ مِنَ‏ اللَّهِ‏ لَعَنَتْهُ‏ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ وَ مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ وَ لَحِقَهُ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِفُتْيَاهُ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 111)

هر کس ندانسته و هدایت نشده فتوی دهد، فرشتگان رحمت و عذاب او را لعن می‌کنند و گناه هر کس که به فتوای او عمل کند، دامنگیرش خواهد شد.

 

5- پاسخ مناسب

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا سَأَلَ‏ سَائِلٌ‏ فَلْيَعْقِلْ‏ وَ إِذَا سُئِلَ مَسْئُولٌ فَلْيَثَّبَّتْ. (بحار الأنوار ج ‏33 ص 343)

آگاه باشید! شما در زمانی هستید که اگر سؤال­‌کننده­‌ای سؤال کرد، باید بیندیشد و هنگامی که از سؤال شونده‌ای، سوال شد، باید درنگ کند تا استوار شود.

 

مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدٍ: دَخَلْتُ عَلَی الرِّضَا (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) فَقَالَ لِی قُلْ لِلْعَبَّاسِیِّ یَکُفُّ عَنِ الْکَلَامِ فِی التَّوْحِیدِ وَ غَیْرِهِ وَ یُکَلِّمُ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ یَکُفُّ عَمَّا یُنْکِرُونَ وَ إِذَا سَأَلُوکَ عَنِ التَّوْحِیدِ فَقُلْ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ} (توحید/1-4) وَ إِذَا سَأَلُوکَ عَنِ الْکَیْفِیَّهِ فَقُلْ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ {لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ ءٌ}(شوری/11)   وَ إِذَا سَأَلُوکَ عَنِ السَّمْعِ فَقُلْ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ {هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ}(دخان/6)  کَلِّمِ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ. ) بحار الأنوار ج ‏4 ص 297)

محمد بن عبید: خدمت امام رضا علیه السلام رسیدم. حضرت به من فرمود: به عباسی بگو تا از سخن گفتن در توحید و غیر آن باز ایستد و با مردم به آنچه می‌شناسند، سخن گوید، و از آنچه انکار می‌کنند و نمی‌دانند باز ایستد و چون تو را از توحید سؤال کنند؛ بگو: {او خداوند يگانه است‏. خدای عزیز و بلندمرتبه كه مقصود همگان است‏. فرزند نياورده و فرزندِ كسی نيست. و او را هیچ همتایی نباشد.} و چون تو را از کیفیت سؤال کنند؛ بگو: چنان که خدای عزیز و بلندمرتبه فرموده: { او را هيچ مانندی نيست‏.} و چون تو را از شنیدن خدا سؤال کنند؛ بگو: چنان که خدای عزیز و بلندمرتبه فرموده: {او شنونده‌‏ی داناست‏.}  و با مردمان به آنچه می شناسند سخن بگو.

 

6- پرسش از آگاهان

اَللهُ تَعالی:… فَسْـئلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ. (نحل/43)

اگر نمی‏دانيد، از اهل ذكر بپرسيد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الذِّكْرُ أَنَا، وَ الْأَئِمَّةُ أَهْلُ‏ الذِّكْر. (كافی  ج ‏1 ص 522)

من ذکر هستم و اهل بیت اهل ذکر هستند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَاسْأَلِ‏ الْعُلَمَاءَ مَا جَهِلْتَ‏… (بحار الأنوار ج ‏2 ص 258)

آنچه را نمی دانی از دانشمندان سؤال کن…

 

أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ (اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ)… فَقَالَ:… وَ اللَّهِ أَهْلُ الذِّكْرِ الَّذِينَ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی بِرَدِّ الْمَسْأَلَةِ إِلَيْنَا. (بحار الأنوار ج‏23 ص 172)

مردی از حضرت صادق (علیه السّلام) سؤال کرد… حضرت فرمود:… به خدا سوگند! ما اهل ذکر هستیم که خدا دستور داده از ما بپرسند.

 

7- رعایت تقدّم در پاسخ

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَتَی النَّبِيَّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) رَجُلَانِ رَجُلٌ مِنْ ثَقِيفٍ وَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ: الثَّقَفِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَاجَتِي قَالَ: سَبَقَكَ‏ أَخُوكَ‏ الْأَنْصَارِيُ‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ: إِنِّي عَلَی ظَهْرِ سَفَرٍ وَ إِنِّي عَجْلَانُ فَقَالَ: الْأَنْصَارِيُّ إِنِّي قَدْ أَذِنْتُ فَقَالَ: النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) إِنْ شِئْتَ سَأَلْتَنِي وَ…  (بحار الأنوار ج ‏96 ص 13)

مردی از بنی ثقیف و مردی از انصار نزد پیامبر آمدند. مرد ثقفی عرض کرد: ای رسول خدا! حاجتی دارم. رسول خدا فرمود: برادر انصاری‌ات پیش از تو خواهان پاسخ به حاجتش است. سپس مرد ثقفی گفت: ای پیامبر خدا! من آماده سفرم و عجله دارم! آن مردی که از انصار بود گفت: من اجازه دادم. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: اگر می‌خواهی سؤالت را بپرس و…

 

8- اجازه برای پرسش

هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ: قَالَ لِي أَبُو شَاكِرٍ الدَّيَصَانِيُّ إِنَّ لِي مَسْأَلَةً تَسْتَأْذِنُ لِي عَلَی صَاحِبِكَ فَإِنِّي قَدْ سَأَلْتُ عَنْهَا جَمَاعَةً مِنَ الْعُلَمَاءِ فَمَا أَجَابُونِي بِجَوَابٍ مُشْبِعٍ فَقُلْتُ: هَلْ‏ لَكَ‏ أَنْ‏ تُخْبِرَنِي‏ بِهَا فَلَعَلَ‏ عِنْدِي‏ جَوَاباً تَرْتَضِيهِ‏ فَقَالَ: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَلْقَی بِهَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَاسْتَأْذَنْتُ لَهُ فَدَخَلَ فَقَالَ: لَهُ أَ تَأْذَنُ لِي فِي السُّؤَالِ فَقَالَ لَهُ سَلْ عَمَّا بَدَا لَكَ… (بحار الأنوار ج ‏3 ص 50)

هشام ابن حکم: ابو شاکر دیصانی به من گفت که برای من مسأله‌ای هست. آیا برایم از صاحبت(امام) اجازه می‌طلبی؟ چرا که من جماعتی از علماء را از آن سؤال کردم و مرا به جواب قانع‌کننده جواب ندادند. من گفتم: آیا مایلی مرا به آن مسأله خبر دهی، شاید که در نزد من جوابی باشد که تو آن را بپسندی؟ ابو شاکر گفت: من دوست ­دارم که به واسطه آن، امام صادق (علیه السلام) را ملاقات کنم. پس برای او رخصت طلبیدم و او داخل شد و به حضرت عرض کرد: اجازه سؤال می­‌دهی؟ فرمود: سؤال کن از آنچه برایت رخ داده…

 

9- عجله نداشتن در  پاسخ

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَسْرَعَ فِی الْجَوَابِ لَمْ یُدْرِکِ الصَّوَابَ. (تصنیف غررالحکم ص 225)

کسی که شتابزده پاسخ می‌دهد، از دادن پاسخِ درست باز مانَد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنْ أَخْلَاقِ الْجَاهِلِ الْإِجَابَةُ قَبْلَ أَنْ يَسْمَعَ وَ الْمُعَارَضَةُ قَبْلَ أَنْ يَفْهَمَ وَ الْحُكْمُ بِمَا لَا يَعْلَمُ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 62)

ویژگی‌های نادان، پاسخ گفتن پیش از شنیدن، و ستیزه کردن پیش از فهمیدن و به نادانی حکم دادن است!

 

10- پاسخ مناسب

مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ: سَأَلْتُ الصَّادِق (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنْ مَسْأَلَةٍ فَقُلْتُ: أَسْأَلُكَ عَنْهَا ثُمَّ يَسْأَلُكَ غَيْرِي فَتُجِيبُهُ بِغَيْرِ الْجَوَابِ الَّذِي أَجَبْتَنِي بِهِ فَقَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ يَسْأَلُنِي‏ عَنِ‏ الْمَسْأَلَةِ يَزِيدُ فِيهَا الْحَرْفَ‏ فَأُعْطِيهِ‏ عَلَی قَدْرِ مَا زَادَ وَ يَنْقُصُ الْحَرْفَ فَأُعْطِيهِ عَلَی قَدْرِ مَا يَنْقُصُ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 238)

منصور حازم: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: من مسئله‌­ای از شما می‌پرسم و سپس همین مسئله را شخص دیگری از شما می‌پرسد. پس به او جوابی غیر از جوابی که به من دادید، می‌دهید! حضرت فرمود: مردی از من مسئله می‌پرسد و در باره‌ی آن سخنِ بسیاری می‌گوید. پس آن مرد را به اندازه‌ای که برای سؤالش حرف زده، جواب می­‌دهم و دیگری سؤالی می‌کند و کم حرف می‌زند؛ پس به او به همان اندازه‌ی کم عطا می‌کنم.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا هِشَامُ إِيَّاك و…‏ قُلْتُ‏ فَإِنْ‏ لَمْ‏ أَجِدْ مَنْ‏ يَعْقِلُ‏ السُّؤَالَ عَنْهَا قَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَاغْتَنِمْ جَهْلَهُ عَنِ السُّؤَالِ حَتَّی تَسْلَمَ مِنْ فِتْنَةِ الْقَوْلِ… (بحار الأنوار ج ‏75 ص 314)

ای هشام! هوشیار باش!… عرض کردم: اگر کسی را نیافتم که درک سؤال از آن را داشته باشد چه کنم؟ فرمود: جهلش را در سؤال از آن (دانش) غنیمت شمار تا از گزافه گویی و گرفتاری بزرگِ ردّ و انکار در امان بمانی.

 

11- پاسخ عالمانه و منصفانه

رُوِيَ‏ أَنَّ أَعْرَابِيّاً أَتَی رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلیهِ وَ آلِهِ فَقَالَ: إِنِّي‏ أُرِيدُ أَنْ‏ أَسْأَلَكَ‏ عَنْ‏ أَشْيَاءَ فَلَا تَغْضَبْ. قَالَ: سَلْ عَمَّا بَدَا لَكَ فَإِنْ كَانَ عِنْدِي أَجَبْتُكَ وَ إِلَّا سَأَلْتُ جَبْرَئِيلَ… (بحار الأنوار ج ‏9 ص 255)

مردی عرب خدمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) رسید و عرض کرد: من می‌خواهم چند سؤال از شما کنم، آیا خشمگین نمی­‌شوی؟ فرمود: هر چه می‌خواهی سؤال کن، اگر خودم می‌دانستم برای تو خواهم گفت و گر نه از جبرئیل سؤال خواهم کرد…

 

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لِسَائِلٍ سَأَلَهُ عَنْ مُعْضِلَةٍ سَلْ‏ تَفَقُّهاً وَ لَا تَسْأَلْ تَعَنُّتاً فَإِنَّ الْجَاهِلَ الْمُتَعَلِّمَ شَبِيهٌ بِالْعَالِمِ وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْمُتَعَسِّفَ شَبِيهٌ بِالْجَاهِلِ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 221)

امیر المؤمنین (علیه السلام) به کسی که از او مشکلی را پرسید، فرمود: برای دانستن بپرس، نه برای آزار دادن! به درستی که نادانِ آموزنده، همانند داناست و دانای برون از راه انصاف، همانند نادانِ پُر چون و چراست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أُوصِيكُمْ بِخَمْسٍ…:…وَ لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ لَا أَعْلَمُ… (نهج البلاغه حکمت 82)
شما را به پنج چيز سفارش می‌كنم…:… اگر از يكی سؤال كردند و نمی‌داند، شرم نكند و بگويد نمی‌دانم،…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ مَنْ أَجَابَ فِي كُلِّ مَا يُسْأَلُ عَنْهُ‏ لَمَجْنُونٌ‏. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 117)

به راستی کسی که به هر چه از او پرسیده شود پاسخ گوید، دیوانه است!

 

12- پرسش سودمند

عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ دَاوُدَ قَالَ: كُنَّا عِنْدَهُ فَارْتَعَدَتِ السَّمَاءُ فَقَالَ الصَّادِق عَلَيْهِ السَّلَام هُوَ: سُبْحَانَ مَنْ‏ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ‏ (رعد/13) فَقَالَ لَهُ: أَبُو بَصِيرٍ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ لِلرَّعْدِ كَلَاماً فَقَالَ: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ سَلْ‏ عَمَّا يَعْنِيكَ‏ وَ دَعْ‏ مَا لَا يَعْنِيكَ‏. (بحار الأنوار  ج ‏1 ص 209)

یونس بن عبدالرحمن روایت کرده است که داود گفت: ما در نزد امام صادق (علیه السّلام) بودیم که ناگهان رعد و برق در آسمان پدید آمد و حضرت این آیه را خواند: {رعد با ستايش او و فرشتگان از بيم او تسبيح می‏‌كنند و او صاعقه‌‏ها را فرو می‌‏فرستد.} ابی بصیر عرض کرد: فدایت شوم! آیا رعد و برق هم سخن می‌گوید؟ حضرت فرمود: ای ابو محمد! از چیزی که برایت فایده دارد سئوال کن و از چیزی که برایت فایده ندارد بگذر.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَسَعُ النَّاسَ حَتَّی‏ يَسْأَلُوا وَ يَتَفَقَّهُوا وَ يَعْرِفُوا إِمَامَهُمْ وَ… (بحار الأنوار  ج ‏1 ص 209)

مردم در وسعت نیستند، (گشایش ندارند) مگر اینکه سئوال کنند و بفهمند و امامشان را بشناسند و…

 

13- پاسخ کامل

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سُئِلَ امِيرِ الْمُؤْمِنِين (عَلَيْهِ السَّلَام) مَنْ أَفْصَحُ النَّاسِ قَالَ: الْمُجِيبُ‏ الْمُسْكِتُ‏ عِنْدَ بَدِيهَةِ السُّؤَالِ‏. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 274)

از حضرت امیر المؤمنین (علیه السّلام) سؤال شد: فصیح‌ترین مردم کیست؟ فرمود: فصیح‌ترین مردم آن کسی است که در مقابل سؤال ناگهانی پاسخی دهد که سوال کننده را ساکت سازد. (اقناع شود)

 

14- پرسش یا پاسخ ممنوع

اَللهُ تَعالی: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَ إِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَ اللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ. (مائده/101)

ای كسانی كه ايمان آورده‌‏ايد! از اموری كه اگر برايتان آشكار شود ناراحتتان می‏‌كند نپرسيد، و اگر هنگام نزول قرآن از آنها سؤال كنيد، برايتان روشن می‏‌شود. خداوند از سؤال‏‌های نابجای شما گذشت و خداوند آمرزنده‌‏ای بردبار است.

به عنوان مثال: اگر کسی از تاریخ فوت بپرسد و آگاه شود، بی‌گمان از نشاط و تلاش باز می‌ماند و هر روزی که بر وی می‌گذرد احساس می‌کند مرگش نزدیک‌تر شده است.

 

اَللهُ تَعالی: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ. (انبیاء/23)

او (خداوند) از آنچه انجام می‏‌دهد سؤال نمی‏‌شود، امّا آنها (مردم، در انجام كارهايشان) مورد پرسش قرار می‏‌گيرند.

 

اَللهُ تَعالی: أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسی‏ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ‏. (بقره /108)
آيا بنا داريد از پيامبرتان سؤالات و درخواست‌‏هايی (نابجا) بكنيد!؟ آنگونه كه پيش از اين، موسی (از طرف بنی‏ اسرائيل) مورد سؤال قرار گرفت!؟ و هر كس (با اين بهانه‌‏جويی‌‏ها، از ايمان سرباز زند و) كفر را با ايمان مبادله كند، پس قطعاً از راه مستقيم گمراه شده است‏.

 

سَأَلَ ابْنُ الْكَوَّاءِ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَقَالَ: كَمْ بَيْنَ مَوْضِعِ قَدَمِكَ إِلَی عَرْشِ رَبِّكَ قَالَ: ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا ابْنَ الْكَوَّاءِ سَلْ مُتَعَلِّماً وَ لَا تَسْأَلْ مُتَعَنِّتاً مِنْ مَوْضِعِ قَدَمِي إِلَی‏ عَرْشِ‏ رَبِّي‏ أَنْ‏ يَقُولَ‏: قَائِلٌ‏ مُخْلِصاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 192)

ابن کواء از امیر المؤمنین (علیه السلام) پرسید: فاصله‌ی بین قدم‌های شما تا عرش خدا چقدر است؟ حضرت فرمود: مادرت به مرگ تو بگرید! ای پسر کواء! سؤالی بکن برای یاد گرفتن، نه سؤال برای لجبازی و آزمایش کردن! از محل قدم من تا عرش پروردگارم به اندازه‌ی فاصله گفتن یک لا اله الا الله، از روی اخلاص است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا ازْدَحَمَ‏ الْجَوَابُ‏ خَفِيَ‏ الصَّوَابُ‏. (بحار الأنوار  ج ‏1 ص 221)

هرگاه پاسخ‌ها همانند و دَرهم بود، پاسخِ درست، پوشیده و مبهم می‌ماند.

 

الْمِنْقَرِيِّ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَسَأَلَهُ عَنْ مَسَائِلَ ثُمَّ عَادَ لِيَسْأَلَ عَنْ مِثْلِهَا فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَكْتُوبٌ‏ فِي‏ الْإِنْجِيلِ‏ لَا تَطْلُبُوا عِلْمَ مَا لَا تَعْمَلُونَ وَ لَمَّا عَمِلْتُمْ بِمَا عَلِمْتُمْ فَإِنَّ الْعِلْمَ إِذَا لَمْ يُعْمَلْ بِهِ لَمْ يَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 28)

منقری: مردی خدمت امام سجاد (علیه السلام) رسید و از آن حضرت سؤالاتی کرد و سپس برگشت تا مانند آن مسائل را سؤال کند. امام زین العابدین (علیه السلام) فرمود: در انجیل نوشته شده است: چون به دانشتان عمل نکردید، علم آنچه را که نمی‌دانید طلب نکنید، زیرا علم، زمانی که به آن عمل نشود، جز از خدا دوری نمی‌افزاید.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِيَّاكَ‏ وَ خَصْلَتَيْنِ‏ فَفِيهِمَا هَلَكَ‏ مَنْ هَلَكَ إِيَّاكَ أَنْ تُفْتِيَ النَّاسَ بِرَأْيِكَ أَوْ تَدِينَ بِمَا لَا تَعْلَمُ. (كافی ج ‏1 ص42)

هشدار! بپرهيز از دو خصلت هلاك‌كننده: اينكه به مردم از رأی و نظر شخصی خودت فتوا دهی، و ديگر اينكه كوركورانه از دين و آئينی که ندانی پيروی و دینداری كنی.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ:‏ {وَ أَنَّ إِلی‏ رَبِّكَ الْمُنْتَهی‏.} (نجم/42) فَإِذَا انْتَهَی‏ الْكَلَامُ‏ إِلَی اللَّهِ فَأَمْسِكُوا. (بحار الأنوار ج ‏3  ص 257)

همانا خداوند می‌فرمایید:{به راستی كه همه‌ی امور به پروردگارت باز می‏‌گردد.} پس چون سخن به خدای عزیز و بلندمرتبه منتهی شود، از آن باز ایستید.

 

ابْنُ عَبَّاسٍ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ذَاتَ‏ يَوْمٍ‏ عَلَی‏ قَوْمٍ‏ يَتَفَكَّرُونَ‏ فَقَالَ مَا لَكُمْ تَتَكَلَّمُونَ فَقَالُوا نَتَفَكَّرُ فِي خَلْقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ وَ كَذَلِكَ فَافْعَلُوا تَفَكَّرُوا فِي خَلْقِهِ وَ لَا تَتَفَكَّرُوا فِيه. (البرهان في تفسير القرآن ج‏1 ص 725)

ابن عباس: روزی رسول خدا (صلی الله عليه و آله) نزد عدّه‌ای كه مشغول بحث و گفتگو بودند، آمد و فرمود: درباره‌ی چه بحث و گفتگو می كنيد؟ عرض كردند: درباره آفریده‌ی خدای عزیز و بلندمرتبه می‌انديشيم. حضرت فرمود: همين كار را بكنيد؛ درباره آفريدگان او بينديشيد، اما درباره خودش (ذات خدا) انديشه نكنيد.