آداب مسجد

چکیده

مسجد، مکانی است که مسلمانان در آن به عبادت می‌پردازند، و نباید هیچ کاری مانع از انجام عبادت در مسجد گردد. رعایت آداب مسجد پاداش فراوان به دنبال دارد و عبادت در مسجد بخشی از آداب زندگی مسلمانان محسوب می‌شود. به لحاظ شرافتِ مکانی، خانه‌ی خدا بشمار می‌رود و همواره باید آن‌ را پاکیزه نگهداری کنند.

 

1- اهمیّت مسجد

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِجَبْرَئِيلَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): يَا جَبْرَئِيلُ أَيُ‏ الْبِقَاعِ‏ أَحَبُ‏ إِلَى‏ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَ‏ قَالَ الْمَسَاجِدُ وَ أَحَبُّ أَهْلِهَا إِلَى اللَّهِ أَوَّلُهُمْ دُخُولًا وَ آخِرُهُمْ خُرُوجاً مِنْهَا. (كافی  ج‏3  ص489)

رسول خدا (که درود خداوند بر او و خاندانش باد) از جبرئیل سؤال کرد: کدام مکان‌ها نزد خدای عزیز و بلندمرتبه محبوب‌تر است؟ جبرئیل عرض کرد: مساجد؛ و دوست داشتنی‌ترین اهل مسجد نیز کسی است که پیش از همه به مسجد داخل و پس از همه از مسجد خارج شود.

 

اَبی بَصیر: سالتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنِ‏ الْعِلَّةِ فِي‏ تَعْظِيمِ‏ الْمَسَاجِدِ فَقَالَ: إِنَّمَا أُمِرَ بِتَعْظِيمِ الْمَسَاجِدِ لِأَنَّهَا بُيُوتُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ. (وسائل الشيعه  ج ‏5  ص297)

ابو بصیر: از امام صادق (علیه السلام) از دلیل بزرگداشت مساجد پرسیدم؟ امام (علیه السلام) در جواب فرمود: دستور به تعظیم مساجد برای این است که آنها خانه‌های خدا در روی زمین هستند.

 

1-1- پناه بردن به مسجد

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَا رَبِ‏ مَنْ‏ أَهْلُكَ‏ الَّذِينَ‏ تُظِلُّهُمْ‏ فِي ظِلِّ عَرْشِكَ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّكَ قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ الطَّاهِرَةُ قُلُوبُهُمْ وَ التَّرِبَةُ أَيْدِيهِمْ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ جَلَالِي إِذَا ذَكَرُوا رَبَّهُمْ الَّذِينَ يَكْتَفُونَ بِطَاعَتِي كَمَا يَكْتَفِي الصَّبِيُّ الصَّغِيرُ بِاللَّبَنِ الَّذِينَ يَأْوُونَ إِلَى مَسَاجِدِي كَمَا تَأْوِي النُّسُورُ إِلَى أَوْكَارِهَا … (بحار الأنوار ج ‏13 ص 351)

موسی به خداوند عرض کرد: چه کسانی در زیر سایه‌ی تو محفوظ هستند آنگاه که هیچ سایبانی جز رحمت تو وجود ندارد؟ خداوند – به او وحی- فرمود : آنها کسانی هستند که قلب‌هایشان پاک و دست‌هایشان خاکی است (فقیر هستند). کسانی که هرگاه من را یاد کنند، عظمت من را یاد می‌کنند. کسانی که به طاعت و بندگی من کفایت می‌کنند، آن طور که نوزاد به شیر کفایت می‌کند. کسانی که به مسجد پناه می‌برند، همانند شاهین‌ها که به لانه‌هایشان پناه می‌برند…

 

1-2- خانه خدا در زمین

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْمَسَاجِدُ بُيُوتُ‏ اللَّهِ‏ فِي‏ الْأَرْضِ‏ وَ هِيَ‏ تُضِي‏ءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا تُضِي‏ءُ النُّجُومُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ. (بحار الأنوار ج ‏23  ص327)

مساجد، خانه‌های خدا در زمين است و اين مساجد براى اهل آسمان چنان می‌درخشد، مانند ستاره‌ها كه براى ساكنان زمين می‌درخشد.

 

2- حریم و همسایه مسجد

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا صَلَاةَ لِجَارِ الْمَسْجِدِ إِلَّا فِي‏ الْمَسْجِدِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ عُذْرٌ أَوْ بِهِ عِلَّةٌ فَقِيلَ لَهُ وَ مَنْ جَارُ الْمَسْجِدِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ. (دعائم الإسلام  ج‏1 ص 148)

نماز همسايه‌ی مسجد، جز در مسجد پذيرفته نيست، مگر آن كه عذرى داشته باشد يا بيمار باشد. عرض شد: اى امير المؤمنين! همسايه‌ی مسجد كيست؟ فرمود: كسى كه ندا [ى دعوت به اقامه‌ی نماز – اذان -] را بشنود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: حَرِيمُ‏ الْمَسْجِدِ أَرْبَعُونَ‏ ذِرَاعاً وَ الْجِوَارِ أَرْبَعُونَ دَاراً مِنْ أَرْبَعَةِ جَوَانِبِهَا. (خصال ج ‏2 ص 544)

حريم مسجد چهل ذراع است (حدود 20متر) و تا چهل خانه از چهار طرف منزل همسايه به شمار می‌آيند.

 

شایان ذکر است: این روایت احداث زمین در اراضی موات است. ولی چنانچه مسجد در زمینی که پیرامون آن املاک دیگران قرار گرفته، احداث شود، اثبات حریم (فقط حریم و نه همسایگی) برای مسجد مفهومی نخواهد داشت.

 

3- آثار مسجد رفتن

3-1- در دنیا

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَشْيُكَ إِلَى الْمَسْجِدِ وَ انْصِرَافُكَ إِلَى‏ أَهْلِكَ‏ فِي‏ الْأَجْرِ سَوَاء. (بحار الأنوار  ج ‏86  ص213)

رهسپار شدنت به سوى مسجد و بازگشت به سوى خانواده‌‌ات، ثواب يكسان دارند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ اخْتَلَفَ إِلَى الْمَسْجِدِ أَصَابَ إِحْدَى الثَّمَانِ أَخاً مُسْتَفَاداً فِي اللَّهِ أَوْ عِلْماً مُسْتَطْرَفاً أَوْ آيَةً مُحْكَمَةً أَوْ رَحْمَةً مُنْتَظَرَةً أَوْ كَلِمَةً تَرُدُّهُ عَنْ رَدًى أَوْ يَسْمَعَ كَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلَى هُدًى أَوْ يَتْرُكَ ذَنْباً خَشْيَةً أَوْ حَيَاءً. (بحار الأنوار ج ‏80 ص 351)

کسی که به مسجد رفت و آمد کند، به یکی از این هشت چیز خواهد رسید: برادر مؤمنی که در راه خدا به او فایده رساند؛ دانشی خوب و دلپسند و نوین؛ آیه‌ای محکم؛ رحمتی که انتظار آن را داشته؛ گفتاری که او را از گمراهی باز دارد؛ سخنی بشنود که راه هدایت را به او نشان دهد و یا گناهی را از ترس یا حیا ترک کند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثُمَّ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَقَالَ: مَنْ‏ خَيْرُ أَهْلِ‏ الْمَسْجِدِ فَقَالَ: أَكْثَرُهُمْ لِلَّهِ ذِكْرا. (كافی  ج ‏2  ص 499)

مردى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: بهترينِ اهل مسجد، كيست؟

فرمود: كسى كه بيشتر خدا را ياد كند.

 

3-2- در آخرت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ كَانَ‏ الْقُرْآنُ‏ حَدِيثَهُ‏ وَ الْمَسْجِدُ بَيْتَهُ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ. (وسائل الشيعه  ج ‏5  ص 198)

هر کس قرآن سخن او  و مسجد خانه‌ی او باشد، خداوند برایش خانه‌ای در بهشت بنا می‌کند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا أَبَا ذَرٍّ طُوبَى لِأَصْحَابِ الْأَلْوِيَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُونَهَا فَيَسْبِقُونَ النَّاسَ إِلَى الْجَنَّةِ أَلَا هُمُ السَّابِقُونَ‏ إِلَى‏ الْمَسَاجِدِ بِالْأَسْحَارِ وَ غَيْرِهَا… (بحار الأنوار ج ‏80 ص 339)

ای ابوذر! خوش به حال پرچم‌دارانِ روز قیامت که پرچم‌ها را حمل می‌کنند و از مردم در رفتن به بهشت پیشی می‌گیرند.

آگاه باش! آنان کسانی هستند که در رفتن به مساجد در سحرگاهان و دیگر اوقات بر همگان سبقت می‌جستند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَا مِنْ يَوْمٍ إِلَّا وَ مَلَكٌ يُنَادِي فِي الْمَقَابِرِ مَنْ‏ تَغْبِطُونَ‏ فَيَقُولُونَ أَهْلَ الْمَسَاجِدِ يُصَلُّونَ وَ لَا نَقْدِرُ وَ يَصُومُونَ وَ لَا نَقْدِرُ. (مستدرك الوسائل ج ‏3 ص 356)

روزی نیست مگر اینکه فرشته‌ای در میان قبرها ندا سر می‌دهد: [شما اهل گورستان که دستتان از دنیا کوتاه شده است] به حال چه کسانی غبطه می‌خورید؟

آنان گویند: به حال اهل مسجد غبطه می‌خوریم که نماز می‌خوانند و ما نمی‌توانیم، و روزه می‌گیرند و ما نمی‌توانیم.

 

عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) قَالَ: دَخَلَ‏ رَجُلَانِ‏ الْمَسْجِدَ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَ الْآخَرُ فَاسِقٌ‏ فَخَرَجَا مِنَ الْمَسْجِدِ وَ الْفَاسِقُ صِدِّيقٌ وَ الْعَابِدُ فَاسِقٌ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ يَدْخُلُ الْعَابِدُ الْمَسْجِدَ مُدِلًّا بِعِبَادَتِهِ يُدِلُّ بِهَا فَتَكُونُ فِكْرَتُهُ فِي ذَلِكَ وَ تَكُونُ فِكْرَةُ الْفَاسِقِ فِي التَّنَدُّمِ عَلَى فِسْقِهِ وَ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِمَّا صَنَعَ مِنَ الذُّنُوبِ‏. (بحار الأنوار ج ‏69 ص 311)

یکی از اصحاب از امام باقر یا امام صادق (علیهما السّلام) روایت می‌کند که دو مرد وارد مسجدی شدند. یکی از آنها عابد بود و دیگری فاسق و بعد از آن که از مسجد بیرون شدند، عابد فاسق شد و فاسق از زمره‌ی صدیقان درآمد و جزو نیکوکاران گردید. علت آن بود که عابد به مسجد رود و به عبادت خود می‌نازد و همه‌ی اندیشه‌اش در این است. ولی فکر فاسق به دنبال پشیمانی از کار بد خود و توبه است و از خداوند در باره‌ی هر چه گناه کرده است آمرزش می‌خواهد.

 

4- مستحبّات مسجد

4-1- تقدّم و تاخّر گام‌ها

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ فَأَدْخِلْ‏ رِجْلَكَ‏ الْيُمْنَى‏ وَ صَلِّ عَلَى النَّبِيِّ وَ آلِهِ وَ إِذَا خَرَجْتَ فَأَخْرِجْ رِجْلَكَ الْيُسْرَى وَ صَلِّ عَلَى النَّبِيِّ وَ آلِهِ. (بحار الأنوار ج ‏81 ص 23)

هنگامی كه خواستى وارد مسجد شوى، ابتدا پاى راستت را بگذار و بر پيامبر و آل او درود بفرست، و هنگام خروج، ابتدا پاى چپ را بيرون بگذار و بر پيامبر و آل او درود بفرست.

 

4-2- هنگام ورود و خروج

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا دَخَلْتَ‏ الْمَسْجِدَ وَ أَنْتَ تُرِيدُ أَنْ تَجْلِسَ فَلَا تَدْخُلْهُ إِلَّا طَاهِراً وَ إِذَا دَخَلْتَهُ فَاسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ ثُمَّ ادْعُ اللَّهَ وَ سَلْهُ وَ سَمِّ حِينَ تَدْخُلُهُ وَ احْمَدِ اللَّهَ وَ صَلِّ عَلَى النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ). (بحار الأنوار ج ‏81 ص 21)

زمانی که به قصد نشستن، وارد مسجد شدی، حتما پاک و طاهر باش، و چون داخل شدی به سوی قبله روی کن، سپس خدا را بخوان و از او بخواه، و هنگامی که وارد می­‌شوی، بسم الله بر زبان بیاور، و خدا را حمد و ثنا بگوی، و بر نبی اکرم (صلّی الله علیه و آله) صلوات بفرست.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا دَخَلْتَ‏ الْمَسْجِدَ فَصَلِّ عَلَى النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وَ إِذَا خَرَجْتَ فَافْعَلْ ذَلِكَ. (كافی  ج ‏6  ص 135)

هنگامی که داخل مسجد می شوی بر پیامبرش درود فرست و همچنین هنگامی که از مسجد خارج می‌شوی.

 

4-3- جاروب کردن

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ قَمََّ مَسْجِداً كَتَبَ‏ اللَّهُ‏ لَهُ‏ عِتْقَ‏ رَقَبَةٍ وَ مَنْ أَخْرَجَ مِنْهُ مَا يَقْذِي عَيْناً كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ. (بحار الأنوار ج ‏80  ص 339)

هر كس مسجدی را جارو كند، خداوند برای او پاداش آزاد كردن يك بنده را می‌نويسد. و كسی كه خاشاكی را كه به چشم می‌رود، از مسجد خارج كند، خدای عزیز و بلندمرتبه برای او بهره و نصيبی دو چندان از رحمتش قرار می‌دهد.

 

4-4- خوش بو کردن

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏.. . مساجدکم… وَ أَجْمِرُوهَا فِي‏ كُلِ‏ سَبْعَةِ أَيَّامٍ‏ وَ… (مستدرك الوسائل ج ‏3 ص 381)

… هر هفته یک بار مساجد را خوش بو سازید و. . .

 

5- آباد کردن مسجد

اَللهُ تَعالى:‏ إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسى‏ أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ. (توبه/18)

مساجد خدا را تنها كسانى بايد آباد كنند كه به خدا و روز قيامت ايمان دارند، و نماز را به پا داشته و زكات می‏‌پردازند و جز از خدا نمی‏‌ترسند. اميد است كه آنان از راه‏يافتگان باشند.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُصِيبَ أَهْلَ الْأَرْضِ بِعَذَابٍ قَالَ لَوْ لَا الَّذِينَ يَتَحَابُّونَ بِجَلَالِي وَ يَعْمُرُونَ مَسَاجِدِي وَ يَسْتَغْفِرُونَ بِالْأَسْحَارِ لَأَنْزَلْتُ عَذَابِي‏. (بحار الأنوار ج ‏70 ص382)

خدای عزیز و بلندمرتبه هرگاه اراده می‌كند كه به زمينيان عذابى رساند، می‌فرمايد: اگر نبودند كسانى كه به واسطه‌ی عظمت و شكوه من با يكديگر مِهر می‌ورزند و مسجدهاى مرا آباد می‌سازند و در سحرگاهان آمرزش می‌طلبند، قطعاً عذابم را فرو می‌فرستادم.

 

6- آداب طلب حاجت در مسجد

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ‏ أَبِي‏ إِذَا طَلَبَ‏ الْحَاجَةَ طَلَبَهَا عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ، فَإِذَا أَرَادَ ذلِكَ قَدَّمَ شَيْئاً فَتَصَدَّقَ بِهِ، وَ شَمََّ شَيْئاً مِنْ طِيبٍ، وَ رَاحَ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَ دَعَا فِي‏ حَاجَتِهِ بِمَا شَاءَ اللَّهُ. (كافی  ج ‏4  ص 320)

پدرم هر گاه حاجتى از خدا طلب می‌كرد، آن را هنگام ظهر طلب می‌كرد، و چون اراده آن را می‌كرد، چيزى می‏‌آورد و صدقه می‌داد، و مقدار كمی عطر می‌زد و به مسجد می‌رفت و براى حاجت خود دعا می‌كرد بدان چه خدا بخواهد.

 

7- ساختن مسجد

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ بَنَى مَسْجِداً كَمَفْحَصِ قَطَاةٍ بَنَى‏ اللَّهُ‏ لَهُ‏ بَيْتاً فِي‏ الْجَنَّةِ. (من لا يحضره  ج ‏1 ص 228)

هر كه مسجدى بسازد، اگر چه به اندازه‌ی لانه‌ی پرنده‌اى (به اندازه‌ای که كبوتر در ريگ‌ها با سينه‌ی خود خانه می‌سازد و در اينجا كنايه از كوچك بودن محلّ‌ است.) خدای عزیز و بلندمرتبه برايش در بهشت خانه‌اى می‌سازد.

 

8- روشنایی مسجد

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ أَسْرَجَ‏ فِي‏ مَسْجِدٍ مِنْ‏ مَسَاجِدِ اللَّهِ سِرَاجاً لَمْ تَزَلِ الْمَلَائِكَةُ وَ حَمَلَةُ الْعَرْشِ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ مَا دَامَ فِي ذَلِكَ الْمَسْجِدِ ضَوْءٌ مِنَ السِّرَاجِ. (من لا يحضره الفقيه  ج‏1  ص237)

هر كه در مسجدى از مساجد خداوند متعال چراغى افروزد، تا وقتى روشنایى آن چراغ در آن مسجد باقيست، فرشتگان و حاملان عرش الهى براى او طلب آمرزش كنند.

 

9- بهداشت مسجد

9-1- دور ساختن ناپاکی ها

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ جَنِّبُوا مَسَاجِدَكُمُ‏ النَّجَاسَةَ. (وسائل الشيعه  ج ‏5  ص 229)

مساجدتان را از ناپاکی و نجاست دور نگهدارید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ تَعَاهَدُوا نِعَالَكُمْ‏ عِنْدَ أَبْوَابِ‏ مَسَاجِدِكُمْ‏ وَ.. . (تهذيب الأحكام  ج ‏3 ص 248)

کفش‌هایتان را در هنگام ورود به مسجد بررسی کنید (تا مبادا آلوده باشد) و…

 

9-2- انداختن آب دهان در مسجد

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَنِ‏ التَّنَخُّعِ‏ فِي‏ الْمَسَاجِد. (وسائل الشيعه ج ‏5  ص 224)

پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله)  از … آب دهان انداختن در مساجد ، نهى فرمود .

 

9-3- سرویس بهداشتی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ اجْعَلُوا مَطَاهِرَكُمْ‏ عَلَى‏ أَبْوَابِ‏ مَسَاجِدِكُمْ‏. ( وسائل الشيعه ج ‏5 ص231)

دستشویی مساجد را نزدیک ورودی مساجد (خارج از فضای مسجد) قرار دهید.

 

10- کارهای مکروه در مسجد

10-1- استراحت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الِاتِّكَاءُ فِي‏ الْمَسْجِدِ رَهْبَانِيَّةُ الْعَرَبِ‏، إِنَ‏ الْمُؤْمِنَ مَجْلِسُهُ مَسْجِدُهُ، وَ صَوْمَعَتُهُ‏ بَيْتُهُ. (كافی  ج ‏4  ص 744)

چيزى را تكيه‌‏گاه قرار دادن (استراحت کردن) در مسجد، همان گوشه نشینی عرب است. همانا مجلسِ مؤمن، مسجد است و معبدش، خانه او است.

 

 10-2- خرید و فروش

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: جَنِّبُوا مَسَاجِدَكُمُ‏ الْبَيْعَ‏ وَ الشِّرَاءَ وَ … (وسائل الشيعه  ج ‏5 ص 233)

مساجد خود را از خرید و فروش و … دور نگهدارید.

 

10-3- ورود دیوانگان

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: جَنِّبُوا مَسَاجِدَكُمُ‏…  الْمَجَانِينَ وَ… (خصال  ج ‏2  ص 410)

مساجد خود را از ورود … دیوانگان دور بدارید و …

 

10-4- سخن دنیوی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَأْتِي فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ‏ يَأْتُونَ‏ الْمَسَاجِدَ فَيَقْعُدُونَ‏ حَلَقاً ذِكْرُهُمُ الدُّنْيَا وَ حُبُّ الدُّنْيَا لَا تُجَالِسُوهُمْ فَلَيْسَ لِلَّهِ فِيهِمْ حَاجَةٌ. (وسائل الشيعه  ج ‏5  ص 214)

در آخر زمان، مردمی از امّت من می‌آيند كه به مساجد می‌روند و گِرد هم می‌نشينند و از دنيا و دوستىِ دنيا سخن می‌گويند! با آنان ننشينيد؛ چرا كه خداوند را با اين افراد، كارى نيست.

 

10-5- سلام کردن به جماعت نمازگزار

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كُنْتُ‏ أَسْمَعُ‏ أَبِي‏ يَقُولُ‏ إِذَا دَخَلْتَ‏ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ‏ وَ الْقَوْمُ يُصَلُّونَ فَلَا تُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ وَ سَلِّمْ عَلَى النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ثُمَّ أَقْبِلْ عَلَى صَلَاتِكَ وَ إِذَا دَخَلْتَ عَلَى قَوْمٍ جُلُوسٍ فَسَلِّمْ عَلَيْهِم‏. (بحار الأنوار  ج‏81 ص 287)

شنیدم پدرم می فرمود: هنگامی که به مسجد الحرام داخل شدی و مردم در حال به جای آوردن نماز بودند به آنان سلام نکن، بلکه بر پیامبر سلام و درود بفرست و به نماز مشغول شو، ولی اگر بر جمعی وارد شدی که مشغول سخن گفتن هستند، بر آنان سلام کن.

 

11- کارهای جایز در مسجد

11-1- غذا خوردن

بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: أَوْلَمَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى (عَلَيْهِ السَّلَامُ) وَلِيمَةً عَلَى بَعْضِ وُلْدِهِ فَأَطْعَمَ‏ أَهْلَ‏ الْمَدِينَةِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ الْفَالُوذَجَاتِ فِي الْجِفَانِ فِي الْمَسَاجِدِ وَ الْأَزِقَّةِ.. . (كافی ج ‏6 ص 281)

امام كاظم (عليه السّلام) براى يكى از پسران خود وليمه و سور داد. مراسم وليمه چنين بود كه سه روز در مساجد و کوچه‌های مدینه و بازارها با فالوده اطعام کرد…

 

11-2- نشستن

عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ فِي حَدِيثٍ‏ أَنَّهُ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) إِنِّي‏ أَرَدْتُ‏ أَنْ‏ أَتَرَهَّبَ‏ قَالَ لَا تَفْعَلْ يَا عُثْمَانُ فَإِنَّ تَرَهُّبَ أُمَّتِي الْقُعُودُ فِي الْمَسَاجِدِ انْتِظَارَ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ. (وسائل الشيعه  ج ‏4 ص 115)

عثمان بن مظعون می‌گوید: به فرستاده خداوند (که درود خداوند بر او و خاندانش باد) عرض کردم می‌خواهم در مورد بعضی چیزها سئوال کنم؟ فرمود: آنها چیست؟ عرض کردم: می‌خواهم گوشه نشینی پیشه کنم! فرمود: ای عثمان! این کار را نکن. همانا گوشه نشینی امّت من آن است که در مسجدها بنشینند و پس از نمازی در انتظار نماز دیگر باشند.

 

11-3- اذان

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ‏ طُولُ‏ حَائِطِ مَسْجِدِ رَسُولِ‏ اللَّهِ‏ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قَامَةً فَكَانَ يَقُولُ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِبِلَالٍ إِذَا دَخَلَ الْوَقْتُ يَا بِلَالُ اعْلُ فَوْقَ الْجِدَارِ وَ ارْفَعْ صَوْتَكَ بِالْأَذَانِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ وَكَّلَ بِالْأَذَانِ رِيحاً تَرْفَعُهُ إِلَى السَّمَاءِ وَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ إِذَا سَمِعُوا الْأَذَانَ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ قَالُوا هَذِهِ أَصْوَاتُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بِتَوْحِيدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) حَتَّى يَفْرُغُوا مِنْ تِلْكَ الصَّلَاةِ. (كافی  ج ‏3  ص 307)

بلندى ديوار مسجد رسول خدا (صلّى اللّه عليه و اله) به اندازه‌ی يك قامت انسان بود. هنگامی كه وقت نماز فرا می‌رسيد، آن حضرت به بلال می‌فرمود: اى بلال! بر بالاى ديوار برو و صداى خود را به اذان بلند كن؛ كه خداوند بر اذان بادى گمارده است كه آن را به سوى آسمان بالا برد. و آنگاه كه فرشتگان صداى اذان را از اهل زمين می‌شنوند، می‌گويند: اين صدای امّت محمّد (صلّى اللّه عليه و اله) به توحيد و يگانگى خدای عزیز و بلندمرتبه است. پس براى امّت محمّد (صلّى اللّه عليه و اله) طلب آمرزش می‌كنند تا از آن نماز فارغ شوند.

 

11-4-  آموزش

وَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَإِذَا فِي‏ الْمَسْجِدِ مَجْلِسَانِ‏ مَجْلِسٌ يَتَفَقَّهُونَ وَ مَجْلِسٌ يَدْعُونَ اللَّهَ وَ يَسْأَلُونَهُ فَقَالَ كِلَا الْمَجْلِسَيْنِ إِلَى خَيْرٍ أَمَّا هَؤُلَاءِ فَيَدْعُونَ اللَّهَ وَ أَمَّا هَؤُلَاءِ فَيَتَعَلَّمُونَ وَ يُفَقِّهُونَ الْجَاهِلَ هَؤُلَاءِ أَفْضَلُ بِالتَّعْلِيمِ أُرْسِلْتُ ثُمَّ قَعَدَ مَعَهُمْ. (بحار الأنوار ج ‏1ص 198)

رسول خدا (که درود خداوند بر او و خاندانش باد) روزی بیرون آمدند و در مسجد دو مجلس را مشاهده کردند. یک مجلس مشغول تعلیم و یادگیرى بودند و یک مجلس خداوند را می‏‌خواندند و عبادت می‏‌کردند. پس فرمود: هر دو مجلس عمل خیر انجام می‌‏دهند. آنان خدا را می‏‌خوانند و اینان دانش فرا می‏‌گیرند و به دیگران می‌‏آموزند. این گروه با فضیلت‌تر است. من به یاد دادن و تعلیم مبعوث شده‏‌ام؛ سپس با همان گروه نشستند.

 

12- کارهای ممنوع در مسجد

12-1- جُنُب و حائض

عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالا قُلْنَا لَهُ‏ الْحَائِضُ‏ وَ الْجُنُبُ يَدْخُلَانِ الْمَسْجِدَ أَمْ لَا قَالَ الْحَائِضُ وَ الْجُنُبُ لَا يَدْخُلَانِ الْمَسْجِدَ إِلَّا مُجْتَازَيْنِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ {وَ لا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى‏ تَغْتَسِلُوا} (نساء/43) وَ يَأْخُذَانِ مِنَ الْمَسْجِدِ وَ لَا يَضَعَانِ فِيهِ شَيْئاً… (بحار الأنوار ج ‏78 ص 45)

زراره و محمد بن مسلم روایت کرده‌­اند: از امام باقر (علیه السلام) پرسیدیم: آیا حائض و جنب می­‌توانند وارد مسجد شوند یا خیر؟ امام فرمود: حائض و جنب اجازه وارد شدن به مسجد را ندارند، مگر به قصد گذر و عبور از آن باشد. همانا خداوند بزرگ و برتر فرموده است: {و [نیز] در حال جنابت [ وارد مسجد یا نماز نشوید] مگر اینکه رهگذر باشید تا غسل کنید. } و می‌­توانند چیزی را از مسجد بردارند، ولی نمی‌توانند چیزی را در آن بگذارند.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْجُنُبُ وَ الْحَائِضُ. . . وَ يَدْخُلَانِ‏ الْمَسْجِدَ مُجْتَازَيْنِ‏ وَ لَا يَقْعُدَانِ‏ فِيهِ وَ لَا يَقْرَبَانِ الْمَسْجِدَيْنِ الْحَرَمَيْن. ‏ (تهذيب الأخبار  ج‏3   ص 78)

جنب و حائض… و در عبور از مسجد منعی ندارد، ولی نمی‌توانند در آنجا بنشینند، و نیز نزدیک مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) نشوند. (یعنی از این دو مکان حتی حق عبور هم ندارند.)

 

12-2- غیبت کردن

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْجُلُوسُ‏ فِي‏ الْمَسْجِدِ انْتِظَارَ الصَّلَاةِ عِبَادَةٌ مَا لَمْ يُحْدِثْ، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَ مَا يُحْدِثُ‏؟ قَالَ: الِاغْتِيَابَ. (كافی  ج ‏4  ص 82)

نشستن در مسجد و انتظار كشيدن براى رسيدن وقت نماز، عبادت است، تا زمانى كه حَدَثى از انسان سر نزند. سؤال شد: حَدَث چيست؟ فرمود: غيبت.

 

12-3- گفتگو و همهمه کردن در آستانه نماز جماعت

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ حَرُمَ الْكَلَامُ عَلَى الْإِمَامِ وَ أَهْلِ الْمَسْجِدِ إِلَّا فِي تَقْدِيمِ إِمَام. ‏ (من لا يحضره الفقيه ج ‏1 ص 385)

هنگامی که نماز برپا می‌شود، سخن گفتن بر امام جماعت و اهل مسجد حرام می‌شود، مگر در تعیین پیش نماز.

 

ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنِ‏ الرَّجُلِ‏ يَتَكَلَّمُ‏ فِي‏ الْإِقَامَةِ قَالَ نَعَمْ فَإِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ فَقَدْ حَرُمَ الْكَلَامُ عَلَى أَهْلِ الْمَسْجِدِ إِلَّا أَنْ يَكُونُوا قَدِ اجْتَمَعُوا مِنْ شَتَّى وَ لَيْسَ لَهُمْ إِمَامٌ فَلَا بَأْسَ أَنْ يَقُولَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ تَقَدَّمْ يَا فُلَانُ. (وسائل الشيعه ج ‏5 ص 395)

ابن ابی عمیر: از امام صادق (علیه السلام ) از افرادی پرسیدم که در حال گفتن اقامه، سخن می‌گویند؟! حضرت فرمود: آری، پس هنگامی که موذن “قد قامت الصلاة” گفت، سخن گفتن بر اهل مسجد حرام می‌شود، مگر اینکه افراد مختلفی جمع شده باشند و امام جماعت نداشته باشند؛ در این صورت اشکال ندارد که برخی فردی دیگر را برای پیش نمازی مشخص کنند.

 

12-4- خوردنی‌هایِ بو دار

عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: سُئِلَ‏ عَنْ‏ أَكْلِ‏ الثُّومِ‏ وَ الْبَصَلِ‏ وَ الْكُرَّاثِ‏ فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِأَكْلِهِ نِيّاً وَ فِي الْقُدُورِ وَ لَا بَأْسَ بِأَنْ يُتَدَاوَى بِالثُّومِ وَ لَكِنْ إِذَا أَكَلَ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ فَلَا يَخْرُجْ إِلَى الْمَسْجِدِ. (كافی ج ‏6 ص 375 )

ابو بصیر: درباره‌ی خوردن سیر و پیاز و تره از امام صادق علیه السلام پرسیدم؟

فرمود: اشکالی در خوردن خام و پخته‌ی آنها نیست و نیز مانعی ندارد که با سیر مداوا و معالجه کنند، ولی در این حالت به مسجد نباید رفت.

 

13- مسجد و نماز

13-1- نماز جماعت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ مَنْ مَشَى إِلَى‏ مَسْجِدٍ يَطْلُبُ‏ فِيهِ‏ الْجَمَاعَةَ كَانَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ سَبْعُونَ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ يُرْفَعُ لَهُ مِنَ الدَّرَجَاتِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ مَاتَ وَ هُوَ عَلَى ذَلِكَ وَكَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ سَبْعِينَ أَلْفَ مَلَكٍ يَعُودُونَهُ فِي قَبْرِهِ وَ يُبَشِّرُونَهُ وَ يُؤْنِسُونَهُ فِي وَحْدَتِهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ حَتَّى يُبْعَث‏. (من لا يحضره الفقيه  ج ‏4  ص17)

و هر كه براى شركت در نماز جماعت به مسجدى رود، براى هر قدمی كه برمی‌دارد، هفتاد هزار حسنه منظور شود و به همان اندازه درجاتش بالا رود و اگر در آن حال بميرد، خدای عزیز و بلندمرتبه هفتاد هزار فرشته بگمارد كه در قبرش به عيادت او روند و انيس تنهايى او باشند و تا زمانى كه برانگيخته شود، برايش آمرزش طلبند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: صَلَاةُ الرَّجُلِ فِي مَنْزِلِهِ جَمَاعَةً تَعْدِلُ أَرْبَعاً وَ عِشْرِينَ صَلَاةً، وَ صَلَاةُ الرَّجُلِ‏ جَمَاعَةً فِي‏ الْمَسْجِدِ تَعْدِلُ‏ ثَمَانِيَ وَ أَرْبَعِينَ صَلَاةً مُضَاعَفَةً فِي الْمَسْجِدِ، وَ إِنَّ الرَّكْعَةَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَلْفُ رَكْعَةٍ فِي سِوَاهُ فِي الْمَسَاجِدِ، وَ إِنَّ الصَّلَاةَ فِي الْمَسْجِدِ فَرْداً بِأَرْبَعٍ وَ عِشْرِينَ صَلَاةً… (أمالی طوسی ص 696)

نماز جماعتِ مرد در خانه‌اش، با بيست و چهار ركعت نماز برابرى می‌كند؛ و نماز جماعت مرد در مسجد، دو برابر بوده و با چهل و هشت ركعت نماز برابرى می‌کند. و يك ركعت نماز در مسجد الحرام، برابر با هزار ركعت در مسجدهاى ديگر است. و نماز به تنهايى در مسجد، برابر با بيست و چهار ركعت است …

 

13-2- نماز تَحیّت

أَبِي‏ ذَرٍّ ‏: دَخَلْتُ‏ عَلَى‏ رَسُولِ‏ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وَ هُوَ فِي الْمَسْجِدِ جَالِسٌ فَقَالَ: لِي يَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّ لِلْمَسْجِدِ تَحِيَّةً. قُلْتُ: وَ مَا تَحِيَّتُهُ؟ قَالَ: رَكْعَتَانِ تَرْكَعُهُمَا… (وسائل الشيعه  ج ‏5  ص 248)

أبوذر: روزى پيامبر خدا (صلى اللّٰه عليه و آله) در مسجد تنها نشسته بود كه به محضرش شرفياب شدم و چون خلوت بود، فرصت را غنيمت شمردم.

به من فرمود: اى ابوذر! حتما مسجد را حقّ‌ تحيّتى است.

عرض كردم: و آن چه باشد؟

فرمود: دو ركعت نماز بجا آورى. (آن دو ركعت نماز را بجا آوردم.)

 

14- ترک مسجد

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ عِشْرُونَ‏ خَصْلَةً تُورِثُ‏ الْفَقْرَ. . . وَ تَعْجِيلُ الْخُرُوجِ مِنَ الْمَسْجِدِ.  (بحار الأنوار ج ‏73 ص 314)

بیست خصلت است که فقر می‌آورد … (یکی از آنها) عجله کردن در هنگام خارج شدن از مسجد …