آداب عقیقه

آداب عقیقه

 

چکیده

آداب عقیقه به طور مفصل در احادیث پیشوایان معصوم (علیهم السلام) آمده است. ایشان برای فرزندان خود گاهی تعداد زیادی قربانی می‌کردند و گوشت آنها را در بین مردم تقسیم می کردند.قربانی کردن یا عقیقه برای انسان چه نوزاد باشد و چه بزرگسال، سنتی است، که در اسلام بر آن تاکید شده است و آن در حقیقت بیمه عمر  و سلامت بشمار می‌آید و نوعی صدقه است.

 

1- معنی و مفهوم عقیقه

عقیقه به معنای موی است که نوزاد هنگام تولد دارد و چون در روز هفتم به طور معمول این مو را می‌تراشند و گوسفندی قربانی می‌کنند به آن حیوان عقیقه گویند و احتمال دارد از ریشه‌ی عَقَّ به معنای شکافتن گلوی حیوان باشد، از این رو به آن عقیقه گفتند. (بنگرید به مجمع البحرین)

 

2- اهمیت عقیقه

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْمَوْلُودُ مُرْتَهَنٌ بِعَقِیقَتِهِ فَکَّهُ أَبَوَاهُ أَوْ تَرَکَاهُ. (کافی ج 6 ص 39)

نوزاد در گرو عقیقه است، خواه پدر و مادر، فرزند خود را از گِرو خارج کنند و یا نکنند.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعَقِيقَةُ لَازِمَةٌ لِمَنْ كَانَ غَنِيّاً وَ مَنْ كَانَ فَقِيراً إِذَا أَيْسَرَ فَعَلَ وَ إِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى ذَلِكَ فَلَيْسَ عَلَيْهِ وَ إِنْ لَمْ يَعُقَّ عَنْهُ ضَحَّى عَنْهُ فَقَدْ أَجْزَأَتْهُ الْأُضْحِيَّةُ وَ كُلُ‏ مَوْلُودٍ مُرْتَهَنٌ‏ بِعَقِيقَتِه. (بحار الأنوار ج ‏101 ص 107)

عقیقه بر هر کس که غنی باشد لازم است، و کسی که فقیر است، اگر توانست انجام دهد، و اگر نتوانست بر او لازم نیست، و کسی که برای فرزندش عقیقه نکند، باید به نیابت از او قربانی کند و قربانی به عنوان جایگزین عقیقه کفایت می‌کند، و هر نوزادی در گرو عقیقه‌اش است.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعَقِيقَةُ فِي‏ الْغُلَامِ‏ وَ الْجَارِيَةِ سَوَاءٌ. (كافی ج ‏6 ص 26)

عقیقه برای پسر و دختر به صورت یکسان است.

 

كُنْتُ عِنْدَ الصَّادِقِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَجَاءَهُ … فَقَالَ لَهُ: يَقُولُ لَكَ عَمُّكَ: إِنَّا طَلَبْنَا الْعَقِيقَةَ فَلَمْ‏ نَجِدْهَا فَمَا تَرَى‏ نَتَصَدَّقُ‏ بِثَمَنِهَا فَقَالَ: لَا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ إِطْعَامَ الطَّعَامِ وَ إِرَاقَةَ الدِّمَاءِ. (كافی ج ‏6 ص 24)

من در خدمت امام صادق (عليه السّلام) بودم كه شخصى … آمد و گفت: عمويتان مى‌گويد: ما جستجو كرديم و گوسفند عقيقه پيدا نكرديم. نظر شما چيست‌؟ آيا مى‌توانيم قيمت آن را صدقه دهيم‌؟
فرمود: نه. خداوند عزیز و بلند مرتبه دوست دارد كه مردم را خوراك بدهند و خون قربانى را بر زمين بريزند.

 

سَأَلْتُ الصَّادِقُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنْ مَوْلُودٍ يُولَدُ فَيَمُوتُ يَوْمَ السَّابِعِ هَلْ‏ يُعَقُ‏ عَنْهُ‏ قَالَ:‏ إِنْ‏ كَانَ‏ مَاتَ‏ قَبْلَ‏ الظُّهْرِ لَمْ يُعَقَّ عَنْهُ وَ إِنْ مَاتَ بَعْدَ الظُّهْرِ عُقَّ عَنْهُ. (كافی ج ‏6 ص 39)

از امام صادق که درود بر او باد پرسيدم: آيا براى نوزادى كه در روز هفتم ولادت مى‌ميرد بايد عقيقه دهند؟
فرمود: اگر پيش از ظهر بميرد، عقيقه نمى‌شود، و اگر بعد از ظهر بميرد، عقيقه مى‌شود.

 

عَاصِمٍ الْكُوزِيِّ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَذْكُرُ عَنْ أَبِيه ‏أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَقَّ عَنِ الْحَسَنِ(عَلَيْهِ السَّلَامُ) بِكَبْشٍ وَ عَنِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) بِكَبْشٍ وَ أَعْطَى الْقَابِلَةَ شَيْئاً وَ حَلَقَ رُءُوسَهُمَا يَوْمَ سَابِعِهِمَا وَ وَزَنَ شَعْرَهُمَا فَتَصَدَّقَ بِوَزْنِهِ‏ فِضَّةً قَالَ:‏ فَقُلْتُ‏ لَهُ:‏ يُؤْخَذُ الدَّمُ‏ فَيُلَطَّخُ‏ بِهِ‏ رَأْسُ‏ الصَّبِيِّ فَقَالَ: ذَاكَ شِرْكٌ فَقُلْتُ سُبْحَانَ اللَّهِ شِرْكٌ فَقَالَ: لَوْ لَمْ يَكُنْ ذَاكَ شِرْكاً فَإِنَّهُ كَانَ يُعْمَلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَ نُهِيَ عَنْهُ فِي الْإِسْلَامِ. (كافی ج ‏6 ص 32)

عاصم کوزی: از امام صادق (عليه السّلام) به نقل از پدرشان شنیدم: پيامبر خدا (صلّى اللّه عليه و آله) براى امام حسن (عليه السّلام) يك قوچ و براى امام حسين (عليه السّلام) نيز يك قوچ عقيقه كرد. سهمى از گوشت آن را براى قابله تقديم كرد. در هفتمين روز تولّد آن دو نوزاد مبارك موى سر آنها را تراشيد و معادل وزن آن نقره صدقه داد.
عاصم گويد: گفتم: مرسوم است كه سر كودك را به خون عقيقه آغشته مى‌كنند. (آيا جايز است‌؟)
فرمود: اين شرك است.
گفتم: سبحان اللّه! شرك است‌؟!
فرمود: چرا شرك نباشد؟ چرا كه در دوران جاهليت چنين چيزى مرسوم بود و در اسلام از چنين عملى نهى شده است.

 

مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ: وُلِدَ لِأَبِی جَعْفَرٍ غُلَامَانِ جَمِیعاً، فَأَمَرَ زَیْدَ بْنَ عَلِیٍّ أَنْ یَشْتَرِیَ لَهُ جَزُورَیْنِ لِلْعَقِیقَةِ وَ کَانَ زَمَنُ غَلَاءٍ، فَاشْتَرَى لَهُ وَاحِدَةً وَ عَسُرَتْ عَلَیْهِ الْأُخْرَى. فَقَالَ لِأَبِی جَعْفَرٍ(عَلَيْهِ السَّلَامُ) : قَدْ عَسُرَتْ عَلَیَّ الْأُخْرَى، فَتَصَدَّقْ بِثَمَنِهَا. فَقَالَ: لَا، اُطْلُبْهَا حَتَّى تَقْدِرَ عَلَیْهَا، فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُحِبُّ إِهْرَاقَ الدِّمَاءِ وَ إِطْعَامَ الطَّعَامِ. (کافی ج 6 ص 25)

محمد بن مسلم می‌گوید: دو فرزند از امام باقر که درود بر او باد، با هم به دنیا آمدند. حضرت به برادرش زید بن على فرمود تا دو شتر براى عقیقه فرزندانش خریداری کند. چون دوره گرانى و کمیابى بود، زید یک شتر خرید، ولی شتر دیگری برای خرید پیدا نکرد. به حضرت گفت: شتر دیگری برای خرید پیدا نکردم. قیمتش را صدقه بدهید. حضرت فرمود: نه. جستجو کن تا پیدا کنى، چرا که خداوند عزیز و بلندمرتبه دوست دارد که خون عقیقه ریخته شود و گوشت آن اطعام گردد.

 

3- دعای عقیقه

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَذْبَحَ الْعَقِيقَةَ قُلْ: {يا قَوْمِ‏ إِنِّي‏ بَرِي‏ءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ‏.} (انعام/78) {إِنِّي‏ وَجَّهْتُ‏ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِيفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ‏.} (انعام/79) { إِنَّ صَلاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيايَ وَ مَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.} (انعام/162) { لا شَرِيكَ لَهُ وَ بِذلِكَ أُمِرْتُ‏ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ.} (انعام/163) اللَّهُمَّ مِنْكَ وَ إِلَيْكَ بِسْمِ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ وَ يُسَمِّي الْمَوْلُودَ بِاسْمِهِ ثُمَّ يَذْبَحُ. (بحار الأنوار ج ‏101 ص 107)

چون خواهی عقیقه ذبح کنی، بگو: { اى قوم من! همانا من از آنچه براى خداوند شريك قرار مى‏دهيد بيزارم.} {من از سر اخلاص روى خودرا به سوى كسى گرداندم كه آسمان‏ها و زمين را پديد آورد و من از مشركان نيستم.} { همانا نماز من و عبادات من و زندگى من و مرگ من براى خداوند، پروردگار جهانيان است.} { شريكى براى او نيست و به آن (روح تسليم و خلوص و عبوديّت) مأمور شده‌‏ام و من نخستين مسلمان و تسليم پرودرگارم‏.} ای خدای من! از تو و به سوی تو، به نام خداوند و خداوند بزرگ‌تر است. ای خدای من! از فلانی پسر فلان کس بپذیر. و به جای فلانی، نام فرزند گفته می‌شود. و آنگاه حیوان عقیقه را ذبح می کنند.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَقَ‏ رَسُولُ‏ اللَّهِ‏ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‏ عَنِ‏ الْحَسَنِ‏ (عَلَيْهِ السَّلَامُ)‏ بِيَدِهِ‏ وَ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ عَقِيقَةٌ عَنِ الْحَسَنِ وَ قَالَ: اللَّهُمَّ عَظْمُهَا بِعَظْمِهِ وَ لَحْمُهَا بِلَحْمِهِ وَ دَمُهَا بِدَمِهِ وَ شَعْرُهَا بِشَعْرِهِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا وِقَاءً لِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ. (بحار الأنوار ج ‏43 ص 257)

پیغمبر خدا که درود خداوند بر او و خاندانش باد، با دست مبارک خود برای امام حسن که درود بر او باد، عقیقه کرد و این دعا را خواند: به نام خداوند این عقیقه از حسن است. و گفت: خدایا! استخوانش در برابر استخوان حسن و گوشتش در برابر گوشتش و خونش در برابر خونش و مویش به مویش، خدایا؛ این عقیقه را مایه حفظ محّمد و آل محمّد قرار بده

 

4- زمان عقیقه

أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنِ‏ الصَّبِيِ‏ الْمَوْلُودِ مَتَى يُذْبَحُ عَنْهُ وَ يُحْلَقُ رَأْسُهُ وَ يُتَصَدَّقُ بِوَزْنِ شَعْرِهِ وَ يُسَمَّى قَالَ كُلُّ ذَلِكَ فِي الْيَوْمِ السَّابِعِ. (كافی ج ‏6 ص 28)

ابی صباح کنانی: از امام صادق (عليه السّلام) سؤال كردم: چه هنگامى براى نوزاد، عقيقه داده مى‌شود، موى سرش تراشيده و در مقابل آن، صدقه داده مى‌شود و برايش نام نهاده مى‌شود؟ فرمود: همه‌ی اينها در هفتمين روز تولّد نوزاد است.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَقَ‏ أَبُو طَالِبٍ‏ عَنْ‏ رَسُولِ‏ اللَّهِ‏ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‏ يَوْمَ‏ السَّابِعِ وَ دَعَا آلَ أَبِي طَالِبٍ فَقَالُوا: مَا هَذِهِ فَقَالَ: هَذِهِ عَقِيقَةُ أَحْمَدَ. (بحار الأنوار ج ‏15 ص 248)

ابوطالب در هفتمین روز (تولد) پیامبر گوسفندی برای ایشان قربانی کرد و خاندان خود را دعوت کرد. آنان گفتند: این برای چیست؟ گفت: عقیقه‌ی احمد است.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْغُلَامُ رَهْنٌ‏ بِسَابِعِهِ‏ بِكَبْشٍ‏ يُسَمَّى فِيهِ وَ يُعَقُّ عَنْهُ وَ قَالَ: إِنَّ فَاطِمَةَ (عَلَيْها سَلَامُ) حَلَقَتْ ابْنَيْهَا وَ تَصَدَّقَتْ بِوَزْنِ شَعْرِهِمَا فِضَّةً. (بحار الأنوار ج ‏43 ص 237)

در هفتمین روز تولد نوزاد، باید قوچی را برایش عقیقه کنند و نامی برای او برگزینند. امام فرمود: فاطمه (علیها سلام ) سر دو فرزندش را تراشید و معادل وزن موی آن نقره صدقه داد.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ: إِذَا وُلِدَ لِأَحَدِكُمْ وَلَدٌ فَكَانَ يَوْمُ اَلسَّابِعِ فَلْيَعُقَّ عَنْهُ كَبْشاً وَ لْيُطْعِمِ اَلْقَابِلَةَ مِنَ اَلْعَقِيقَةِ اَلرِّجْلَ بِالْوَرِكِ وَ لْيُحَنِّكْهُ بِمَاءِ اَلْفُرَاتِ وَ لْيُؤَذِّنْ فِي أُذُنِهِ اَلْيُمْنَى وَ لْيُقِمْ فِي اَلْيُسْرَى وَ يُسَمِّيهِ يَوْمَ اَلسَّابِعِ وَ يُحْلَقُ رَأْسُهُ وَ يُوزَنُ شَعْرُهُ فَيُتَصَدَّقُ بِوَزْنِهِ فِضَّةً أَوْ ذَهَباً فَإِنَّ اَللَّهَ يُنْزِلُ اِسْمَهُ مِنَ اَلسَّمَاءِ. (بحار الانوار ج 101 ص 122)

هر گاه فرزندى براى شما متولد شود، در روز هفتم قوچى عقيقه كنيد، و پاى آن را به قابله دهيد، و كامش را با آب فرات برداريد، و در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گوييد، و براى او اسم نهيد و سرش را بتراشيد و هم وزن مويش نقره يا طلا صدقه دهيد كه خدا نامش را از آسمان نازل كند.

 

5- عقیقه در پیری

عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ: قُلْتُ لَهُ إِنِّي‏ وَ اللَّهِ‏ مَا أَدْرِي‏ كَانَ‏ أَبِي‏ عَقَ‏ عَنِّي‏ أَمْ لَا فَأَمَرَنِي فَعَقَقْتُ عَنْ نَفْسِي وَ أَنَا شَيْخٌ. (بحار الأنوار ج ‏101ص 107)

عمر بن یزید (یکی از یاران امام صادق علیه السلام): به آن حضرت گفتم: به خدا قسم! من نمی دانم که آیا پدرم برایم عقیقه کرده است یا نه! پس به من امر فرمود تا برای خودم عقیقه کنم، در حالی که پیر بودم.

 

6- مصرف عقیقه

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: یُعْطَی الْقَابِلَهُ رُبُعَهَا فَإِنْ لَمْ تَکُنْ قَابِلَهً فَلِأُمِّهِ تُعْطِیهَا مَنْ شَاءَتْ وَ یُطْعَمُ مِنْهَا عَشَرَهٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَإِنْ زَادَ فَهُوَ أَفْضَلُ. (بحار الأنوار ج‏101 ص 121)

یک چهارم عقیقه باید به قابله داده شود، و اگر قابله نبود، به مادر کودک داده شود تا او به هر کس که خواهد بدهد، و نیز ده مسلمان از آن اطعام گردند، و اگر بیشتر اطعام شوند بهتر است.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَأْكُلُ الْمَرْأَةُ مِنْ عَقِيقَةِ وَلَدِهَا وَ لَا بَأْسَ بِأَنْ تُعْطِيَهَا الْجَارَ الْمُحْتَاجَ مِنَ اللَّحْمِ‌. (کافی ج 7 ص 87)

مادر نوزاد نبايد از گوشت عقيقه‌ی فرزندش ميل كند و اگر سهم گوشت خود را به همسایه‌ی مستمند بدهد، ايرادى ندارد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سَمّى رَسولُ اللّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) حَسَناً و حُسَيناً (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) يَومَ سابِعِهِما وَ عَقَّ عَنهُما شاةً شاةً وَ بَعَثوا بِرِجلِ شاةٍ إلَى القابِلَةِ  وَ نَظَروا ما غَيرُهُ فَأَكَلوا مِنهُ وَ أهدَوا إلَى الجيرانِ. (کافی ج 6 ص 33)

پيامبر (صلى الله عليه و آله) ، حسن و حسين (عليهما السلام) را روز هفتم تولّدشان ، نام گذاری کرد و برای هر يك ، يك گوسفندْ عقيقه كرد و يك ران گوسفند براى قابله فرستاد . و بقيّه اش را نگاه داشت و پختند و از آن خوردند و به همسايگان هديه دادند.

 

7- یکسانی قربانی و عقیقه

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ لَمْ یَعُقَّ عَنْ وَلَدِهِ حَتَّى کَبِرَ وَ کَانَ غُلَاماً شَابّاً أَوْ رَجُلًا قَدْ بَلَغَ؟ اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا ضُحِّیَ عَنْهُ، أَوْ ضَحَّى الْوَلَدُ عَنْ نَفْسِهِ، فَقَدْ أَجْزَأَتْ عَنْهُ عَقِیقَتُهُ. (کافی  ج 6 ص 39)

از امام صادق سؤال شد: اگر کسى برای فرزند خود عقیقه نکرده باشد، تا هنگامى که نوجوانى غیربالغ و یا مردى بالغ شود، تکلیف عقیقه آن فرزند چه خواهد بود؟ حضرت فرمود: هر موقع به نام فرزندش قربانى کند، و یا خودِ فرزند به نام خودش قربانى کند، جاى عقیقه را خواهد گرفت.