آداب صبر

 

چکیده

صبر از صفات پسندیده انسان است که جنبه‌ی تقابلی با مصیبت‌ها و بلاها را دارد. آداب صبر مجموعه‌ای از آموزه‌های قرآن و روایات در پیرامون آن است. صبر پیامدهای ارزنده‌ای برای انسان دارد که در دنیا و آخرت برای او ظاهر می‌شود، مانند: رستگاری، سرفرازی، پاداش الهی، هدایت و …

 

1- مفهوم صبر

صبر به معنای شکیبایی. شکیبایی کردن، نقیض جزع (لغت نامه دهخدا)

صبر به معنای خویشتن‌داری و حبس نفس بر چیزی‌ که شرع و عقل تقاضا می‌کند، یا از چیزی‌ که شرع و عقل از آن نهی می‌کند، به کار رفته است. به حسب اختلاف موارد، نام آن فرق می‌کند، اگر خویشتن‌داری در مصیبت باشد، آن‌ را صبر گویند، ضد آن جزع است. اگر در جنگ باشد، شجاعت نامند، ضد آن جُبن است. اگر در پیش آمد باشد آن ‌را سعه صدر گویند. اگر در امساک از سخن باشد کتمان نامند. اگر در امساک نفس از فضول مال باشد آن‌ را عفت و قناعت گویند. (مفردات راغب اصفهانی)

 

2- تفسیر صبر

سَأَلَ النَّبِیُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) جَبْرَئِیلَ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) مَا تَفْسِیرُ الصَّبْرِ قَالَ تَصْبِرُ فِی الضَّرَّاءِ كَمَا تَصْبِرُ فِی السَّرَّاءِ وَ فِی الْفَاقَةِ كَمَا تَصْبِرُ فِی الْغِنَى وَ فِی الْبَلَاءِ كَمَا تَصْبِرُ فِی الْعَافِیَةِ فَلَا یَشْكُو حَالَهُ‏  عِنْدَ الْمَخْلُوقِ بِمَا یُصِیبُهُ مِنَ الْبَلَاءِ . (بحار الأنوار ج ‏68 ص 87)

رسول اكرم (صلى اللَّه علیه و آله) از جبرئیل (علیه السلام) سؤال كرد: تفسیر صبر چیست؟ عرضه داشت: یعنى انسان در موقع گرفتارى روحیه‏‌اش همانند زمان آسایش، قوى و شاداب باشد. و در زمان فقر و تهیدستى، همانند زمان غنی و بی‌‏نیازى و در موقع بلا و مصیبت، همانند زمان عافیت باشد و ناراحتى‌‏هاى خود را نزد مردم بازگو و شكایت نكند.

 

وَ رُوِیَ (عنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ)‏ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ: اِصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ. (آل عمران/200) قَالَ:‏ اِصْبِرُوا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَ اِمْتِحَانِهِ‏ وَ صابِرُوا قَالَ اِلْزَمُوا طَاعَةَ الرَّسُولِ وَ مَنْ یَقُومُ مَقَامَهُ‏ وَ رابِطُوا قَالَ لَا تُفَارِقُوا ذَلِكَ یَعْنِی الْأَمْرَیْنِ وَ لَعَلَّ فِی كِتَابِ اللَّهِ مُوجِبَةٌ وَ مَعْنَاهَا أَنَّكُمْ تُفْلِحُونَ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 90 )

در باره‌ی سخن خداوند عزیز و بلندمرتبه: {صبر کنید و ایستادگی ورزید و مرزها را نگهبانی کنید و از خدا پروا کنید، امید است که رستگار شوید.} (از امام رضا علیه السلام) روایت شده که: در برابر اطاعت و امتحان خداوند صبر و مقاومت داشته باشید و در برابر فرمان پیامبر و جانشینش، مطیع و سر به فرمان باشید، و «رابطوا»، مراقب این دو برنامه بوده و سرپیچی از این دو نکنید. و لفظ «لعلّ» در هر جای از قرآن، به معنای ایجاب است. یعنی اگر چنین کنید، حتما رستگار خواهید شد .

 

3- ارزش و اهمیت صبر

اللهُ تَعالى:‏ وَ لِرَبِّكَ فَاصْبِرْ. (مدثر/ 7)

براى خدا صبر داشته باش.

 

اللهُ تَعالى:‏ وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلى‏ ما آذَیْتُمُونا. (ابراهیم/ 12)

ما در برابر رنج و شكنجه‏‌هاى شما به طور قطع صبر و تحمّل خواهیم داشت.

 

اللهُ تَعالى:‏ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلى‏ رَبِّهِمْ یَتَوَكَّلُونَ‏. (نحل/ 42)

آنان كه صبر و استقامت کرده و به خداى خویش توكل و اعتماد دارند.

 

اللهُ تَعالى:‏ … وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ‏.(انفال/ 46)

شكیبا باشید! كه خدا به راستی با صابران و شكیبایان است.

 

اللهُ تَعالى:‏ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ. (عصر/ 3)

یكدیگر را سفارش و توصیه به صبر و شكیبایى کنید.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مُرُوَّةُ الصَّبْرِ فِی حَالِ الْحَاجَةِ وَ الْفَاقَةِ وَ التَّعَفُّفِ وَ الْغَنَاءِ أَكْثَرُ مِنْ مُرُوَّةِ الْإِعْطَاءِ . (بحار الأنوار ج ‏68 ص 82)

جوانمردىِ صبر در حالتی که انسان نیازمند است و فقر به سراغ او آمده و آبرو نگهداشتن و اظهار بی‌نیازی کردن، بیشتر از جوانمردی در بخشش کردن است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اَلْإِیمَانُ نِصْفَانِ نِصْفٌ فِی الصَّبْرِ وَ نِصْفٌ فِی الشُّكْر. (بحار الأنوار ج‏۷۴ ص۱۵۱)

ایمان دو نیمه دارد: نیمی‌ از آن در صبر است و نیمی‌ از آن در شُکر است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّا صُبَّرٌ وَ شِیعَتُنَا أَصْبَرُ مِنَّا قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ كَیْفَ صَارَ شِیعَتُكُمْ أَصْبَرَ مِنْكُمْ قَالَ لِأَنَّا نَصْبِرُ عَلَى مَا نَعْلَمُ وَ شِیعَتَنَا یَصْبِرُونَ عَلَى مَا لَا یَعْلَمُونَ‏. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 80)

ما امامان صابر و شكیبا هستیم، ولى شیعیان ما شكیباتر از ما هستند. سؤال كرد: فدایت شوم! چطور شیعیان شما شكیباتر از شما هستند؟ فرمود: چون ما بر چیزى كه می‌دانیم صبر می‌كنیم، ولى شیعیان ما با اینكه واقعیات را مانند ما نمی‌دانند، صبر می‌كنند.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَیُّهَا النَّاسُ عَلَیْكُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّهُ لَا دِینَ لِمَنْ لَا صَبْرَ لَهُ. (بحار الأنوار ج‏ 68  ص 92 )

اى مردم! بر شما باد به صبر و شكیبایی، همانا كه هر كس داراى صبر نباشد، دین ندارد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الصَّبْرَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ الْبِرَّ وَ الْحِلْمَ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِیَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏68  ص 92)

صبر و خوش خلقى و نیكى و احسان و حلم و بردبارى از اخلاق پیامبران ‏است.‏

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ الْعِبَادِةِ الصَّبْرُ وَ الصَّمْتُ وَ انْتِظَارُ الْفَرَجِ. (بحار الأنوار ج ‏68  ص 96 )

بهترین عبادت، صبر است و سكوت و انتظار فرج.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الصَّبْرُ رَأْسُ الْإِیمَانِ. (بحار الأنوار ج‏68 ص 92)

صبر، سرلوحه و رأس ایمان است‏.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الْمُؤْمِنُ یُطْبَعُ عَلَى الصَّبْرِ عَلَى النَّوَائِبِ‏ . (بحار الأنوار ج ‏68 ص 97)

صبر و مقاومت در برابر مشكلات، طبیعت و سرشت مؤمن است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ یَعْرِفِ الْبَلَاءَ یَصْبِرْ عَلَیْهِ وَ مَنْ لَا یَعْرِفْهُ یُنْكِرْهُ‏.(بحار الأنوار ج ‏68 ص 83)

كسى كه ارزش تكمیلى بلاء و گرفتارى را بفهمد، صبر و شكیبایى خواهد داشت، ولى آن كس كه ارزش تكمیلى آن را نداند، بلاء را زشت و ناراحت‏‌كننده می‌‏بیند.

4- نشانه‌های صبر

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ عَلَامَةُ الصَّابِرِ فِی ثَلَاثٍ أَوَّلُهَا أَنْ لَا یَكْسَلَ وَ الثَّانِیَةُ أَنْ لَا یَضْجَرَ وَ الثَّالِثَةُ أَنْ لَا یَشْكُوَ مِنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَنَّهُ إِذَا كَسِلَ فَقَدْ ضَیَّعَ الْحَقَّ وَ إِذَا ضَجِرَ لَمْ یُؤَدِّ الشُّكْرَ وَ إِذَا شَكَا مِنْ رَبِّهِ عَزَّوَجَلَّ فَقَدْ عَصَاهُ‏ . (بحار الأنوار ج ‏68 ص 86)

علامت و نشانه‌ی صابر و شكیبا در سه چیز است: هیچ وقت كِسل و بی‏‌حال نمی‌شود، هیچ وقت احساس خستگى نمی‌كند و هیچ‌گاه از خدای عزیز و بلندمرتبه شكایت ندارد. زیرا اگر كسالت و تنبلى كند، حق از دست می‌رود و اگر احساس خستگى كند، شكر نعمت را نکرده و اگر از خدای عزیز و بلندمرتبه شكایت داشته باشد، به طور قطع نافرمانى او را خواهد کرد.

5- آثار صبر

اللهُ تَعالى:‏ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ‏. (بقره/ 153)

اى افراد با ایمان! یاری بجویید به صبر و به نماز كه خدا به طور قطع با صابران و شكیبایان است.

 

اللهُ تَعالى:‏ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ‏. (آل عمران/ 146)

و خدا صابران را دوست دارد.

 

اللهُ تَعالى:‏ وَ اصْبِرْ عَلى‏ ما أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. (لقمان/ 17)

در برابر مشكلات صبر كن! كه این عمل نیروى تصمیم‏‌گیرى را قوى  و كارها را استوار می‌کند.

 

اللهُ تَعالى:‏ فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ‏. (هود/ 49)

صبر كن! كه پایان نیك براى پرهیزكاران است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَمْ یُسْتَزَدْ فِی مَحْبُوبٍ بِمِثْلِ الشُّكْرِ وَ لَمْ یُسْتَنْقَصْ‏ مِنْ مَكْرُوهٍ بِمِثْلِ الصَّبْرِ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 94 )

برای محبوب (چیز دوست داشتنی) چیزی مانند شکرگزاری موجب فزونی نمی‌گردد و برای مکروه (چیز ناخوشایند) چیزی مانند شکیبایی موجب کاهش نمی‌گردد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الصَّبْرُ جُنَّةٌ مِنَ الْفَاقَةِ. (بحار الأنوار ج‏ 68  ص 96 )

صبر، سپر و مانع بیچارگى است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: ‏ كَمْ مِنْ صَبْرِ سَاعَةٍ قَدْ أَوْرَثَتْ فَرَحاً طَوِیلًا وَ كَمْ مِنْ لَذَّةِ سَاعَةٍ قَدْ أَوْرَثَتْ حُزْناً طَوِیلًا. (بحار الأنوار ج‏ 68  ص 91)

چه بسا یك ساعت (لحظه ای) صبر و مقاومت ،كه سُرور و خوشحالى طولانى را نتیجه خواهد داد. و بر عكس هم، چه بسا یك ساعت (لحظه‌ای) لذّتى كه دنبالش ناراحتى طولانى خواهد بود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَنْعَمَ عَلَى قَوْمٍ فَلَمْ یَشْكُرُوا فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ وَبَالًا وَ ابْتَلَى قَوْماً بِالْمَصَائِبِ فَصَبَرُوا فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ نِعْمَةً. (بحار الأنوار  ج‏ 68  ص 81)

همانا خدای عزیز و بلندمرتبه، گروهی را مورد نعمت و احسان خود قرار داد، ولی چون شکر و سپاسگزاری از نعمت نکردند، همان نعمت موجب بدبختی آنان گردید. و گروهی را به گرفتاری‌ها مبتلا کرد و چون صبر و استقامت ورزیدند، همان مشکلات، خود نعمت بزرگی برای آنان شد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَوْ لَا أَنَّ الصَّبْرَ خُلِقَ قَبْلَ الْبَلَاءِ لَتَفَطَّرَ الْمُؤْمِنُ كَمَا تَتَفَطَّرُ الْبَیْضَةُ عَلَى الصَّفَا . (بحار الأنوار ج‏ 68  ص 82)

اگر صبر پیش از بلا آفریده نشده بود مؤمن می‌تركید. چنان كه تخم مرغ روى سنگ خارا می‌تركد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: ثَلَاثٌ مِنْ أَبْوَابِ الْبِرِّ سَخَاءُ النَّفْسِ وَ طِیبُ الْكَلَامِ وَ الصَّبْرُ عَلَى الْأَذَى‏ .(بحار الأنوار ج‏ 68  ص89)

سه چیز از درهاى نیكی است: سخاوتمندى، گفتار نیکو و صبر و شکیبایی در برابر آزار و اذیت.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: قَدْ عَجَزَ مَنْ لَمْ یُعِدَّ لِكُلِّ بَلَاءٍ صَبْراً وَ لِكُلِّ نِعْمَةٍ شُكْراً وَ لِكُلِّ عُسْرٍ یُسْراً أَصْبِرْ نَفْسَكَ عِنْدَ كُلِّ بَلِیَّةٍ وَ رَزِیَّةٍ فِی وَلَدٍ أَوْ فِی مَالٍ فَإِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا یَقْبِضُ عَارِیَّتَهُ وَ هِبَتَهُ لِیَبْلُوَ شُكْرَكَ وَ صَبْرَكَ. (بحار الأنوار ج‏ 68  ص 94)

آن كس كه در برابر گرفتارى، حالت صبر، برای خود آماده نكرده و براى هر نعمتى حالت سپاسگزارى و براى هر گونه دشوارى، آرامش و آسانى تهیه نکرده است، چنین كسى فردى ناتوان است. پس خود را شكیبا ساز در مقابل هر بلاء  در مال و اولاد، كه خداوند امانت‌ها و بخشش‌های خود را باز پس می‌گیرد، تا اینكه صبر و شكر تو را بیازماید (که در این مواقع آیا شاكر و صابر هستى یا نه؟).

 

۵-۱- پاداش در دنیا

اللهُ تَعالى:‏ أُولئِكَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِما صَبَرُوا. (قصص/ 54)

به آنان پاداش صبر و شكیبایى، دو برابر داده می‏‌شود.

 

اللهُ تَعالى:‏ وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى‏ عَلى‏ بَنِی إِسْرائِیلَ بِما صَبَرُوا. (اعراف/ 137)

و به پاس آن كه صبر كردند، وعده‌ی نیكوى پروردگارت به فرزندان اسرائیل تحقق یافت.

 

اللهُ تَعالى:‏ إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ‏.(یوسف/ 90)

بی‌گمان، هر كه تقوا و صبر پیشه كند، خدا پاداش نیكوكاران را تباه نمی‌كند.

 

اللهُ تَعالى:‏ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا یَعْمَلُونَ‏.(نحل/ 96)

و آنان را كه شكیبایى ورزیدند، پاداشى بهتر از كردارشان خواهیم داد.

 

اللهُ تَعالى:‏ نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِینَ. الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلى‏ رَبِّهِمْ یَتَوَكَّلُونَ‏.(عنكبوت/ 58 و59)

و چه نیكو است پاداش نیكوكاران. آنها كه شكیبایى ورزیدند و بر پروردگارشان توكّل می‌كنند.

 

اللهُ تَعالى:‏ سَیَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً . (طلاق/ 7)

خدا به زودى پس از دشوارى آسانى فراهم می‌كند.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ صَبَرَ وَ اسْتَرْجَعَ وَ حَمِدَ اللَّهَ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ فَقَدْ رَضِیَ بِمَا صَنَعَ اللَّهُ وَ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ‏ وَ مَنْ لَمْ یَفْعَلْ ذَلِكَ جَرَى عَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ هُوَ ذَمِیمٌ وَ أَحْبَطَ اللَّهُ أَجْرَهُ‏ .( بحار الأنوار ج ‏68 ص 96)

آن کس که هنگام مصیبت و گرفتاری، صبر و شکیبایی کرده و استرجاع کند (بگوید «انا لله و انا الیه راجعون») و حمد و سپاس الهی را بجا آورد، چنین شخصی دارای مقام رضا به داده‌ی خدا است و پاداشش با خدا است. و کسی که چنین نباشد، نکوهیده و بدون پاداش است و قضای الهی هم در حق وی جاری خواهد شد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا إِسْحَاقُ لَا تَعُدَّنَّ مُصِیبَةً أُعْطِیتَ عَلَیْهَا الصَّبْرَ وَ اسْتَوْجَبْتَ عَلَیْهَا مِنَ اللَّهِ ثَوَاباً بِمُصِیبَةٍ إِنَّمَا الْمُصِیبَةُ الَّتِی یُحْرَمُ صَاحِبُهَا أَجْرَهَا وَ ثَوَابَهَا إِذَا لَمْ یَصْبِرْ عِنْدَ نُزُولِهَا. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 94 )

اسحاق بن عمار از حضرت صادق علیه السّلام نقل می‌کند که فرمود: ای اسحق! هر مصیبتی را که توفیق صبر بر آن به تو داده شده و از این جهت مستحق پاداش الهی شده‌ای، آن را مصیبت ندان. همانا مصیبت هنگامی‌است که انسان صبر و شکیبایی بر آن را نداشته و قهراً از پاداش و اجرش محروم و بی نصیب گردد.

 

5-2- پاداش در آخرت

اللهُ تَعالى:‏ وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ‏ … سَلامٌ عَلَیْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ. (رعد/ 22-24)

و كسانى كه براى طلب خشنودى پروردگارشان شكیبایى كردند… سلام بر شما به خاطر آن همه شكیبایى كه ورزیده‌اید. سراى آخرت چه سرایى نیكوست.

 

اللهُ تَعالى:‏ أُوْلئِكَ یُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَ یُلَقَّوْنَ فِیها تَحِیَّةً وَ سَلاماً. (فرقان/ 75)

اينانند كه به پاس آنكه صبر كردند، غرفه‌[هاى بهشت را] پاداش خواهند يافت و در آنجا با سلام و درود مواجه خواهند شد.

 

اللهُ تَعالى:‏ وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً. (انسان/ 12)

به پاداش صبرى كه كرده‌اند، پاداششان را بهشت و حریر داد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: دَخَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) الْمَسْجِدَ فَإِذَا هُوَ بِرَجُلٍ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ كَئِیبٍ حَزِینٍ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ) مَا لَكَ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أُصِبْتُ بِأَبِی وَ أَخِی وَ أَخْشَى أَنْ أَكُونَ قَدْ وَجِلْتُ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْكَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ الصَّبْرِ تَقْدَمُ عَلَیْهِ غَداً وَ الصَّبْرُ فِی الْأُمُورِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَإِذَا فَارَقَ الرَّأْسُ الْجَسَدَ فَسَدَ الْجَسَدُ وَ إِذَا فَارَقَ الصَّبْرُ الْأُمُورَ فَسَدَتِ الْأُمُورُ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 73)

امیر مؤمنان علی (علیه السّلام) وارد مسجد شد. بر در مسجد مردی را گرفته و اندوهگین دید. حضرت فرمود: چرا این چنین ناراحت هستی؟ عرضه داشت: ای امیرالمؤمنین! پدر و برادرم را از دست داده‌ام و می‌ترسم از شدت ناراحتی دیوانه شوم. حضرت فرمود: بر تو باد که تقوای الهی و صبر را پیشه خود سازی! که فردای قیامت پاداشش را خواهی دید. و نسبت صبر به کارهای انسان، نسبت سر است به بدن. همچنان که اگر سر از بدن جدا شود بدن فاسد خواهد شد، صبر هم اگر همراه کارها نباشد، تمام کارها بی‌نتیجه است و به تباهی خواهد کشید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ حَاكِیاً عَنِ اللَّهِ تَعَالَى إِذَا وَجَّهْتُ إِلَى عَبْدٍ مِنْ عَبِیدِی مُصِیبَةً فِی بَدَنِهِ أَوْ مَالِهِ وَ وُلْدِهِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَ ذَلِكَ بِصَبْرٍ جَمِیلٍ اسْتَحْیَیْتُ مِنْهُ أَنْ أَنْصِبَ لَهُ مِیزَاناً أَوْ أَنْشُرَ لَهُ دِیوَاناً. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 92)

خداوند تعالی می‌فرماید: هنگامی‌كه بنده خود را به مصیبتى در بدن و یا مال و یا فرزندش گرفتار كردم و آن بنده این مصیبت و گرفتارى را با صبر و گشاده‏‌رویى استقبال کرد، من شرم دارم از اینكه در روز قیامت میزان عمل براى او نصب و یا پرونده اعمال او را باز كنم.

 

5-3- پیروزی و آسانی

اللهُ تَعالى:‏ فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً. (انشراح/ ۵و۶)

پس همانا با مشكلات آسانى هست. و همانا با گرفتاری آسانی هست.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فِی‏ الصَّبْرِ الظَّفَرُ. (عیون الحكم ص 353)

در صبر، پیروزی است.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَا یَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ إِنْ طَالَ بِهِ الزَّمَانُ‏ . (نهج البلاغه  حکمت 153)

انسان صبور و مقاوم، پیروزمند است. اگرچه، در دراز مدت باشد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: عِنْدَ تَنَاهِی الشِّدَّةِ تَكُونُ الْفُرْجَةُ وَ عِنْدَ تَضَایُقِ حَلَقِ الْبَلَاءِ یَكُونُ الرَّخَاءُ .(نهج البلاغه حکمت 351)

چون سختى‌‏ها به نهایت رسد، گشایش پدید آید، و آن هنگام كه حلقه‏‌هاى بلا تنگ گردد، آسایش فرا رسد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ بِالصَّبْرِ یُتَوَقَّعُ الْفَرَجُ وَ مَنْ یُدْمِنْ قَرْعَ الْبَابِ یَلِجْ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 96)

با صبر و شكیبایى انتظار فرج هست و كسى كه مرتّب درى را بكوبد، بالاخره داخل می‌‏شود.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ رَكِبَ مَرْكَبَ الصَّبْرِ اهْتَدَى إِلَى مَیْدَانِ النَّصْرِ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 96 )

كسى كه بر مَركب صبر سوار است، به میدان نصرت و پیروزى خواهد رسید.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَا یَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ إِنْ طَالَ بِهِ الزَّمَان. (نهج البلاغه حکمت ۱۵۳)‏

شخص صبور، پیروزى را از دست نمی‏‌دهد، اگر چه زمانى طولانى بر او بگذرد.

6- اقسام صبر

اللهُ تَعالى:‏ فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى‏ ما تَصِفُونَ‏. (یوسف/ 18)

اینك صبرى نیكو [براى من بهتر است‌]. و بر آنچه توصیف می‌كنید، خدا یارى‌دهنده است.

 

اللهُ تَعالى:‏ فَاصْبِرْ عَلى‏ ما یَقُولُونَ‏. (طه/ 130)

پس بر آنچه می‌گویند، شكیبا باش!

 

اللهُ تَعالى:‏ فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ‏.(انسان(دهر)/ 24)

پس در برابر فرمان پروردگارت شكیبایى كن!

 

اللهُ تَعالى:‏ وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَیْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ. الَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ. أُولئِكَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ‏. (بقره/ 155- 157)

البته شما را به اندكى ترس و گرسنگى و بینوایى و بیمارى و نقصان در محصول می‌آزماییم. و شكیبایان را بشارت ده. كسانى كه چون مصیبتى به آنها رسید، گفتند: ما از آن خدا هستیم و به او باز می‌گردیم. آن گروهند که مخصوص به درود و الطاف الهی و رحمت خاص خدایند و آنها خود هدایت یافته‌گان هستند .

 

اللهُ تَعالى:‏ … وَ الصَّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ‏… (بقره/ 177)

…و در سختى و زیان، و به هنگام جنگ شكیبایانند…

 

(الصَّادِق عَلَیْهِ السَّلَامُ) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ:‏ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا  (آل عمران/ 200) قَالَ اصْبِرُوا عَلَى الْمَصَائِبِ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 82)

حضرت صادق (علیه السّلام) در مورد سخن خدای عزیز و بلندمرتبه : {اى كسانى كه ایمان آورده‌اید! صبر كنید و ایستادگى ورزید.} فرمود: در برابر مصیبت‌ها صبر كنید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اَلصَّبرُ ثَلاثَهٌ: صَبرٌ عِندَ المُصیبَهِ، وَصَبرٌ عَلَى الطّاعَهِ وَصَبرٌ عَنِ المَعصیَهِ. (کافى ج ۲ ص ۹۱)

صبر سه نوع است: صبر در هنگام مصیبت، صبر بر طاعت و صبر بر ترک گناه.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الصَّبْرُ عَلَى الْعَافِیَةِ أَعْظَمُ مِنَ الصَّبْرِ عَلَى الْبَلَاءِ یُرِیدُ بِذَلِكَ أَنْ یَصْبِرَ عَلَى مَحَارِمِ اللَّهِ مَعَ بَسْطِ اللَّهِ عَلَیْهِ فِی الرِّزْقِ وَ تَحْوِیلِهِ النِّعَمَ وَ أَنْ یَعْمَلَ بِمَا أَمَرَهُ بِهِ فِیهَا. (بحار الأنوار  ج ‏68 ص 90)

صبر در موقع عافیت ارزنده‌‏تر است از صبر در برابر موقع گرفتارى. یعنى با داشتن قدرت و پول و امكانات در برابر محرمات صبر و خوددارى كردن و به دستورات الهى در باره‌ی نعمت‌ها عمل کردن بسیار ارزنده است.

 

الصَّادِق علیه السلام: الصَّبْرُ صَبْرَانِ الصَّبْرُ عَلَى الْبَلَاءِ حَسَنٌ جَمِیلٌ وَ أَفْضَلُ مِنْهُ الصَّبْرُ عَلَى الْمَحَارِمِ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 95)

صبر بر دو گونه است: صبر در مصیبت كه خوب و زیبا است و بهتر از آن صبر بر حرام است.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الصَّبْرُ صَبْرَانِ صَبْرٌ عَلَى مَا تَكْرَهُ وَ صَبْرٌ عَمَّا تُحِبُّ. (نهج البلاغه حکمت 55)

صبر بر دو گونه است: صبر بر مشكلات و تحمّل آن. صبر بر خواهش‌‏هاى نفسانى و خوددارى در برابر آنها.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَصَبْراً عَلَى‏ دُنْیَا تَمُرُّ بِلَأْوَائِهَا كَلَیْلَةٍ بِأَحْلَامِهَا تَنْسَلِخ‏. (بحار الأنوار ج ۴۰ ص ۳۴۸)

صبر كن بر دنیایى كه بلاى آن مانند خواب پریشان شب‌ها می‌گذرد.

7- راهکارهای صبر

اَلْكَاظِمُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: اِصبِر عَلى طاعَةِ اللّه وَ اصبِر عَن مَعاصِى اللّه  فَإنَّمَا الدُّنیا ساعَةُ، فَما مَضى مِنها فَلَیسَ تَجِدُ لَهُ سُرورا وَ لا حُزنا وَ ما لَم یَأتِ مِنها فَلَیسَ تَعرِفُهُ فَاصبِر عَلى تِلکَ السّاعَةِ الَّتى أنتَ فیها فَکَأَنَّکَ قَدِ اغتَبَطتَ. (بحار الأنوار ج ۷۵ ص ۳۱۱)

بر طاعت خدا صبر کن و در ترک معاصىِ او شکیبا باش! زیرا دنیا لحظه‌اى بیش نیست. آنچه گذشته، جاى شادى و غم ندارد و از آنچه نیامده نیز خبرى ندارى. پس لحظه‌اى را که در آن به سر می‌برى، صبور باش، چنان که گویى خوشبخت و خوشحالى .

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: … أَخَذَ اللَّهُ‏ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِكُمْ‏ إِلَى‏ الْحَقِ‏ وَ أَلْهَمَنَا وَ إِیَّاكُمُ‏ الصَّبْر. (نهج البلاغه خطبه ۱۷۳)

خداوند دل‌های ما و دل‌های شما را به سوی حقّ متوجه سازد و به ما و شما صبر الهام فرماید.

 

8- جزع و بی‌صبری و آثار آن

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: اتَّقُوا اللَّهَ وَ اصْبِرُوا فَإِنَّهُ مَنْ لَمْ یَصْبِرْ أَهْلَكَهُ الْجَزَعُ وَ إِنَّمَا هَلَاكُهُ فِی الْجَزَعِ أَنَّهُ إِذَا جَزِعَ لَمْ یُؤْجَرْ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 95)

تقوا و پرهیزكارى داشته باشید و صابر و شكیبا باشید. كسى كه صبر نكند، جزع او را از پاى درمی‏‌آورد و هلاكت، در این بی‏‌تابی است، كه اگر بی‌تابی کند، پاداشى هم ندارد.

 

اَلسّجادُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَدِدْتُ أَنِّی افْتَدَیْتُ خَصْلَتَیْنِ فِی الشِّیعَةِ لَنَا بِبَعْضِ سَاعِدِی: النَّزَقَ وَ قِلَّةَ الْكِتْمَانِ‏. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 416)

من دوست دارم كه دست خویش را به جاى دو خصلت كه در شیعه هست بدهم، تا اینها را نداشته باشند، گرچه به قیمت دستم باشد: شتابزدگی (بی‏‌صبرى) و فاش كردن اسرار.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَا یُعِدُّ الصَّبْرَ لِنَوَائِبِ الدَّهْرِ یَعْجِزُ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 83)

كسى كه در برابر مشكلات روزگار، صفت صبر را آماده نكرده باشد، ناتوان خواهد شد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِلنَّكَبَاتِ غَایَاتٍ لَا بُدَّ أَنْ یَنْتَهِیَ إِلَیْهَا فَإِذَا حُكِمَ عَلَى أَحَدِكُمْ بِهَا فَلْیَتَطَأْطَأْ لَهَا وَ یَصْبِرْ حَتَّى یَجُوزَ فَإِنَّ إِعْمَالَ الْحِیلَةِ فِیهَا عِنْدَ إِقْبَالِهَا زَائِدٌ فِی مَكْرُوهِهَا. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 95 )

نكبت‌‏ها و دشواری‌ها بالاخره نهایتی دارد كه بدون شک به پایان آن خواهند رسید، هنگامی‌كه یكى از شما با آن دشواری‌ها مواجه شد، سر فرود آورد و صبر كند تا آنها عبور كرده و رد شوند. زیرا كه بكارگیرى تلاش براى نجات از آنها و چاره‌اندیشى، ناخوشایندى‌هایى را بر آن می‌افزاید.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إنّکَ إن صَبَرتَ جَرَت عَلَیکَ المَقادیرُ و أنتَ مَأجُورٌ، و إن جَزِعتَ جَرَت عَلَیکَ المَقادیرُ و أنتَ مَأزورٌ. (بحار الأنوار ج ‏۶۸ ص۹۲)

ای انسان! اگر صبر کنى، مقدّرات الهى بر تو جارى می‌شود و اجر خواهى بُرد و اگر بی‌تابی کنى، باز هم مقدّرات خداوند بر تو جارى می‌شود و گناهکار خواهى بود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ هُوَ مُبْتَلًى بِبَلَاءٍ مُنْتَظِرٍ بِهِ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ فَإِنْ صَبَرَ عَلَى الْبَلِیَّةِ الَّتِی هُوَ فِیهَا عَافَاهُ اللَّهُ مِنَ الْبَلَاءِ الَّذِی یَنْتَظِرُ بِهِ وَ إِنْ لَمْ یَصْبِرْ وَ جَزِعَ نَزَلَ بِهِ مِنَ الْبَلَاءِ الْمُنْتَظَرِ أَبَداً حَتَّى یَحْسُنَ صَبْرُهُ وَ عَزَاؤُهُ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 94)

هیچ مؤمنى نیست، مگر اینكه به بلایى گرفتار است و بلای بزرگ‌تر و گرفتارى شدیدترى هم به دنبال او در انتظار است. اگر در همان بلا صبر داشته باشد، خداوند آن بلای بزرگ‌تر را برطرف می‌کند و اگر بی‌تابی‏ کند، بلای بزرگ‌تر كه در انتظار است، فرا می‌رسد و مرتب گرفتاری‌ها بیشتر می‌گردد، تا وقتى كه صبر نیكو و شكیبایى را انتخاب كند.