آداب شنیدن

آداب شنیدن 

 

چکیده

شُکرِ نعمتِ گوش، شنیدن مطالب خوب و خوب شنیدن است؛ منتهی دارای احکام و شرائط است. آداب شنیدن، مجموعه‌ای از توصیه‌های قرآن و روایت‌ها در باره‌ی آن است که رعایت آنها، سعادتمندی انسان را به دنبال دارد.

 

۱- معنی و مفهوم شنیدن

درک کردن صدا به وسیلۀ قوۀ شنوایی، گوش دادن. (فرهنگ معین)

 

۲- اهمیت شنیدن

اَللهُ تَعالی: وَ لَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا. (اسراء/۳۶)

هرگز آنچه را که بدان علم نداری، دنبال مکن، زیرا گوش و چشم و دل مورد بازخواستند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا لَمْ‏ تَكُنْ‏ عَالِماً نَاطِقاً فَكُنْ مُسْتَمِعاً وَاعِياً. (غرر الحکم ص۲۸۷)

اگر دانشمندی گويا نيستی، پس شنونده‌ای گيرا باش!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا سَمِعْتُمُ الْعِلْمَ فَأَلِطُّوا عَلَيْهِ فَلَا تَشُوبُوهُ بِهَزْلٍ فَتَمُجَّهُ الْقُلُوب‏. (غرر الحکم ص۲۸۷)

هرگاه دانشی را شنيديد آن را ملازم باشيد و در آن كوشش كنيد و آن را به شوخی و بازی و بيهوده نياميزيد كه دل‌ها آن‌ را بيرون خواهند افكند و نپذيرند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: جَعَلَ‏ لَكُمْ‏ أَسْمَاعاً لِتَعِيَ‏ مَا عَنَاهَا وَ أَبْصَاراً لِتَجْلُوَ عَنْ عَشَاهَا. (نهج البلاغه خطبه۸۳)

خداوند به شما گوش داد تا بشنود آنچه را بايد بشنود و چشم داد تا از كوری به در‌آیید.

 

جَاءَ رَجُلٌ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْعِلْمُ ؟‏ قَالَ: الْإِنْصَاتُ‏، قَالَ ثُمَّ مَهْ؟‏ قَالَ: الِاسْتِمَاعُ،‏ قَالَ ثُمَّ مَهْ؟ قَالَ: الْحِفْظُ، قَالَ ثُمَّ مَهْ؟ قَالَ: الْعَمَلُ بِهِ،‏ قَالَ ثُمَّ مَهْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: نَشْرُه. (کافی ج ۱ ص ۴۸)‏

مردی خدمت رسول خدا (صلی الله علیه وآله) آمد و عرض کرد: يا رسول اللَّه! علم چيست؟ فرمود: سكوت كردن. عرض کرد: سپس چی؟ فرمود: گوش فرادادن. عرض کرد: سپس چی؟ فرمود: حفظ كردن. عرض کرد: سپس چی؟ فرمود: به آن عمل كردن. عرض کرد: ای رسول خدا! سپس چی ؟ فرمود: انتشارش دادن.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:…  مَا كُلُّ ذِي قَلْبٍ بِلَبِيبٍ وَ لَا كُلُ‏ ذِي‏ سَمْعٍ‏ بِسَمِيعٍ‏… (نهج البلاغه خطبه ۱۲۹)

هر صاحب دلی خردمند نيست، و هر صاحب گوشی شنوا نمی‌‏باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ مُنِيتُ‏ مِنْكُمْ‏ بِثَلَاثٍ‏… صُمٌّ ذَوُو أَسْمَاعٍ وَ بُكْمٌ ذَوُو كَلَامٍ وَ عُمْيٌ ذَوُو أَبْصَار!… (نهج البلاغه خطبه ۹۷)

ای اهل كوفه! من به سه خصلت كه در شما هست گرفتار شده‌ام… : با اين كه گوش داريد، كر هستيد! و با اين كه سخن می‌گوييد، گنگ هستید! و با اين كه چشم داريد، كور هستید!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وُقِرَ سَمْعٌ‏ لَمْ‏ يَفْقَهِ‏ (يَسمَعِ) الْوَاعِيَةَ  وَ كَيْفَ يُرَاعِي النَّبْأَةَ مَنْ أَصَمَّتْهُ الصَّيْحَة. (نهج البلاغه خطبه ۴)

كر باد آن گوشی كه صدای بلند را نمی شنود و شگفت است از گوشی که با آوازی بلند، ناشنوا شده است، ولی صدای کوتاه را می شنود.     

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَوِّدْ أُذُنَكَ‏ حُسْنَ‏ الِاسْتِمَاعِ‏ وَ لَا تَصْغِ إِلَی مَا لَا يَزِيدُ فِي صَلَاحِكَ اسْتِمَاعُهُ. (غرر الحکم ص۴۵۷)

گوش خود را به خوب شنيدن عادت بده و به سخنانی كه شنيدنشان بر اصلاح و پاكی تو چيزی نمی‌افزايد، گوش فرامده.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ أَحْسَنَ‏ الِاسْتِمَاعَ‏ تَعَجَّلَ‏ الِانْتِفَاع‏.(غرر الحکم ص ۶۷۰)

هر كه خوب گوش كند، زود بهره‌مند شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏… اللَّهُمَ‏ مَتِّعْنَا بِأَسْمَاعِنَا وَ أَبْصَارِنَا وَ قُوَّتِنَا. (بحار الانوار ج ۲ ص ۶۳)

خدایا! ما را از گوش‌ها و چشم‌ها و نیرویمان برخوردار و بهره‌مند بگردان.

 

۳- شنیدنی های ممنوع

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَفَرَضَ علی السَّمعِ أن لا تُصغِيَ بهِ إلی المَعاصِي  فقالَ عَزَّ و جلَّ: {وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُم فِي الكِتابِ أنْ إذا سَمِعْتُم آياتِ اللّه ِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهزأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُم حَتَّی يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيرِهِ إنَّكُم إذا مِثْلُهُم إنَّ اللّه َ جامِعُ المُنافِقِينَ و الكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً.}(نساء/140). (کتاب من لایحضره الفقیه ج ۲ ص۶۲۶)
پس بر گوش اين وظيفه نهاده شده، كه با آن به معاصی گوش ندهی؛ خداوند عزیز و بلندمرتبه فرموده است : {و در اين كتاب بر شما نازل كرد كه چون شنيديد كسانی آيات خدا را انكار می‌كنند و آن را به ريشخند می‌گيرند، با آنان منشينيد تا آنگاه كه به سخنی ديگر پردازند و گرنه شما نيز همانند آنها خواهيد بود و خدا همه‌ی منافقان و كافران را در جهنم گرد می‌آورد.}.

 

۳-۱- غیبت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سَامِعُ‏ الْغِيبَةِ أَحَدُ الْمُغْتَابَيْن‏. (غرر الحکم ص ۴۰۰)

شنونده‌ی غيبت، يكی از دو غيبت‌كننده است‏.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ تَطَوَّلَ‏ عَلَی‏ أَخِيهِ‏ فِي‏ غِيبَةٍ سَمِعَهَا فِيهِ فِي مَجْلِسٍ فَرَدَّهَا عَنْهُ رَدَّ اللَّهُ عَنْهُ أَلْفَ بَابٍ مِنَ السُّوءِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَة ِ فَإِنْ هُوَ لَمْ يَرُدَّهَا وَ هُوَ قَادِرٌ عَلَی رَدِّهَا كَانَ عَلَيْهِ كَوِزْرِ مَنِ اغْتَابَهُ. (امالی صدوق ص ۴۳۰)

هر كه در مجلسی، غيبت برادر خود را بشنود و از او دفاع كند، خدا هزار باب بدی در دنيا و آخرت از او بر می‏‌گرداند و اگر بتواند و با قدرت دفاع نكند، شريك غيبت‏‌كننده است.

 

۳-۲- موسیقی و آواز نامحرم

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَحِلُّ بَيْعُ الْغِنَاءِ وَ لَا شِرَاؤُهُ وَ اسْتِمَاعُهُ‏ نِفَاقٌ‏ وَ تَعَلُّمُهُ كُفْرٌ. (مستدرك الوسائل ج ‏۱۳ ص ۲۲۱)

خريد و فروش غنا جايز نيست و گوش دادن به آن نفاق و آموزش آن كفر است.

 

أَبِي بَصِيرٍ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ‏ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ.} (حج/۳۰) قَالَ الْغِنَاءُ.

ابو بصير: از امام صادق (عليه السلام) درباره‌ی آيه { از پليدی بت‌ها دوری كنيد، و از گفتار باطل اجتناب ورزيد.} سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: [مقصود] غناست!

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِي جِيرَاناً وَ لَهُمْ جَوَارٍ يَتَغَنَّيْنَ وَ يَضْرِبْنَ بِالْعُودِ فَرُبَّمَا دَخَلْتُ الْمَخْرَجَ فَأُطِيلُ الْجُلُوسَ اسْتِمَاعاً مِنِّي لَهُنَ‏ فَقَالَ لَهُ الصَّادِقُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لَا تَفْعَلْ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا هُوَ شَيْ‏ءٌ آتِيهِ بِرِجْلِي‏ إِنَّمَا هُوَ سَمَاعٌ أَسْمَعُهُ بِأُذُنِي‏ فَقَالَ لَهُ الصَّادِقُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) تَاللَّهِ أَنْتَ‏ أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ {إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا…}(اسراء/36) (کتاب من لا يحضره الفقيه، ج‏۱ ص۸۰)

مردی به امام صادق (عليه السّلام) عرض كرد: همانا من همسايگانی دارم كه دارای كنيزكانی هستند كه آوازه‌‏خوانی می‌كنند و عود می‌نوازند. بسا پيش می‏‌آيد من داخل مستراح می‌شوم و به خاطر گوش دادن به ساز و آواز آن كنيزكان، نشستن را طولانی می‌كنم. پس امام صادق (عليه السّلام) به او فرمود: ديگر چنين كاری نكن. عرض كرد: به خدا سوگند! چنين نيست كه من از روی قصد با پای خود بدان جا روم كه برای آن آواز و صدا رفته باشم، بلكه آن صدا و آوازيست كه با گوشم می‌شنوم، امام صادق (عليه السّلام) به او فرمود: تو را به خدا! آیا نشنيده‌‏ای خدای عزیز و بلندمرتبه می‌فرمايد: {همانا گوش و چشم و دل جملگی در پيشگاه خداوند مورد بازپرسی قرار می‌گيرند.}

 

۳-۳- سخنان بیهوده

اَللهُ تَعالی: لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا. (نبأ/۳۵)

در آنجا نه سخن بیهوده‌ای می‌شنوند و نه دروغ و نه يكديگر را تكذيب كنند.

 

اَللهُ تَعالی: لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا. (واقعه/۲۵-۲۶)

در آنجا نه سخن بیهوده‌ای می‌شنوند، نه کلام گناه آلودی، مگر سخنی که سلام است و سلام.

 

اَللهُ تَعالی: وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ. (مؤمنون/۳)

و آنان كه از بيهوده رویگردانند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اِضْرِبْ‏ بِطَرْفِكَ‏ حَيْثُ‏ شِئْتَ‏ مِنَ‏ النَّاسِ‏ فَهَلْ تُبْصِرُ… مُتَمَرِّداً كَأَنَّ بِأُذُنِهِ عَنْ سَمْعِ الْمَوَاعِظِ وَقْراً؟! (نهج البلاغه خطبه ۱۲۹)

در هر كجا كه خواهی به مردم نظر كن، آيا جز، سركشی كه انگار گوشش از شنيدن موعظه و اندرز، كر است، كسی را می‏‌بينی؟!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سَامِعُ‏ هُجْرِ الْقَوْلِ‏ شَرِيكُ‏ الْقَائِل. (تصنیف غرر ص۲۲۳)

‏ شنونده‌ی سخن زشت، شريك گوينده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا سَمِعْتَ‏ مِنَ‏ الْمَكْرُوهِ‏ مَا يُؤْذِيكَ‏ فَتَطَأْطَأْ لَهُ‏ يُخْطِك‏. (غرر الحکم ص۲۹۴)

هرگاه سخن زشتِ آزار دهنده‌ای شنيدی، سرت را پايين انداز و آن را ناشنيده بگير، تا از تو بگذرد.

  

۳-۴- سخن مردم

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنِ‏ اسْتَمَعَ‏ إِلَی‏ حَدِيثِ‏ قَوْمٍ‏ وَ هُمْ لَهُ كَارِهُونَ يُصَبُّ فِي أُذُنَيْهِ الْآنُكُ يَوْمَ الْقِيَامَة. (خصال صدوق ج ۱ ص ۱۰۹)

كسی كه به سخنان قومی گوش دهد، در حالی كه آنان راضی نيستند، روز قیامت به گوش او قلع گداخته ريخته می‏‌شود.

 

۴- شنیدن پسندیده

اَللهُ تَعالی: يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ  قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ. (توبه/۶۱)

منافقان می‌گویند: او (پیامبر خدا) زود باور و نسبت به سخن این و آن سراپا گوش است. بگو: او در جهت مصلحت شما سراپا گوش و زود باور خوبی است، به خدا ایمان دارد و فقط به مؤمنان اعتماد می‌ورزد.

 

۴-۱- موعظه و حکمت

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ حَقُّ النَّاصِحِ أَنْ تُلِينَ لَهُ جَنَاحَكَ‏ وَ تُصْغِيَ إِلَيْهِ بِسَمْعِكَ‏ فَإِنْ أَتَی بِالصَّوَابِ حَمِدْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنْ لَمْ يُوَافِقْ رَحِمْتَهُ وَ لَمْ تَتَّهِمْهُ وَ عَلِمْتَ أَنَّهُ أَخْطَأَ. (تحف العقول ص۲۶۹ رساله حقوق)

و حقّ ناصح اينست كه تو در مقام او، نرمش و ملايمت نشان دهی، و به سخنش گوش بسپاری، تا اگر سخن صوابی آورد، خدای عزیز و بلندمرتبه را حمد گویی، و اگر سخنش موافق با صواب نبود بر او رحمت آوری، و او را متّهم نداری، و بدانی كه او خطا كرده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ حُكْماً فَوَعَی وَ دُعِيَ إِلَی رَشَادٍ فَدَنَی وَ أَخَذَ بِحُجْزَةِ هَادٍ فَنَجَا. (تصنیف غرر ص۹۴)

خدا بيامرزد بنده‌ای را كه سخن حكيمانه‌‏ای را بشنود، پس آن را به دل سپارد ، و به سوی راه حق دعوت شود، پس به آن نزديك گردد، و دست به دامان راهبری نجاتبخش زند، پس نجات يابد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَيَا لَهَا أَمْثَالًا صَائِبَةً وَ مَوَاعِظَ شَافِيَةً، لَوْ صَادَفَتْ قُلُوباً زَاكِيَةً وَ أَسْمَاعاً وَاعِيَةً. (نهج البلاغه خطبه ۸۳)

عجبا از اين مثل‌های صحيح و راست و پندهای شفا دهنده! اگر با دل‌های پاك، و گوش‌های گیرا، برخورد كنند.

 

۴-۲- سخن حقّ

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سَامِعُ‏ ذِكْرِ اللَّهِ‏ ذَاكِر. (غرر الحکم ص۴۰۰)

شنونده‌ی ذكر خدا ، ذاكر است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنْ كِتَابٍ لَهُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) إِلَی قُثَمَ بْنِ الْعَبَّاسِ‏: أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ عَيْنِي بِالْمَغْرِبِ كَتَبَ إِلَيَّ يُعْلِمُنِي أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَی الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ‏ مِنْ‏ أَهْلِ‏ الشَّامِ‏ الْعُمْيِ‏ الْقُلُوبِ‏ الصُّمِّ الْأَسْمَاعِ الْكُمْهِ الْأَبْصَارِ الَّذِينَ يَلْتَمِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَ يُطِيعُونَ الْمَخْلُوقَ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ… (نهج البلاغه نامه۳۳)

(نامه به فرماندار مكّه قثم بن عبّاس، پسر عموی پيامبر صلّی اللّه عليه و آله): اما بعد، همانا مأمور من در شام به من اطلاع داده است كه گروهی از مردم شام برای مراسم حج به مكّه می‌‏آيند؛مردمی كور دل، كه گوش‌هايشان [از شنيدن سخن حق]كر است و چشم‌هايشان [از ديدن حق] به كلی كور. همانان كه حق را با باطل می‌آميزند و از مخلوق ، به بهای نافرمانی از خالق، فرمان می‌برند.

 

۴-۳- سخن نیکو

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ فَاكِهَةٌ وَ فَاكِهَةُ السَّمْعِ‏ الْكَلَامُ‏ الْحَسَنُ‏. (بحار الانوار ج ۷۵ ص ۱۶۰)

هر چيزی ميوه‌‏ای دارد، ميوه‌ی شنوایی، سخن نيكو است.

 

۴-۴- سخن معلم

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… وَ أَمَّا حَقُّ سَائِسِكَ بِالْعِلْمِ‏ فَالتَّعْظِيمُ لَهُ وَ التَّوْقِيرُ لِمَجْلِسِهِ وَ حُسْنُ الِاسْتِمَاعِ إِلَيْه‏…(تحف العقول ص ۲۶۰ رساله حقوق)

و امّا حق آن کس که عهده‌دار آموزش تو است، آن است که احترامش کنی، مجلس او را بزرگ و گرامی بداری و به او خوب گوش دهی.

 

۴-۵- قرآن

اَللهُ تَعالی: وَ إِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ. (اعراف/۲۰۴)

و هنگامی که قرآن خوانده شود، به آن گوش فرا دهید و سکوت کنید تا مشمول رحمت شوید.

 

اَللهُ تَعالی: فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَ أُولَٰئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ. (زمر/۱۷-۱۸)

پس بشارت ده به آن بندگان من كه، سخن را می‌شنوند و بهترين آن را پيروی می‌كنند. اينانند کسانی كه خدا هدایتشان کرده و اينانند همان خردمندان.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… إِنَّ كِتَابَ اللَّهِ أَصْدَقُ الْحَدِيثِ وَ أَحْسَنُ الْقِصَصِ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: {وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ‏.} فَاسْمَعُوا طَاعَةَ اللَّهِ‏ وَ أَنْصِتُوا ابْتِغَاءَ رَحْمَتِه… (کافی ج ۳ ص۴۲۳)‏

اين را بدانيد كه سخن خدا درست‌ترين سخن‌ها است و از هر داستانی شيواتر است. و خدای عزیز و بلندمرتبه خود گفته است: {و چون قرآن تلاوت شود، گوش فرا داريد و ساكت بمانيد، باشد كه مورد مرحمت واقع شويد.}. پس به خاطر طاعت او گوش فرا داريد و برای جلب مرحمت او ساكت بمانيد…

 

۵- وظایف گوش

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ أَمَّا حَقُّ السَّمْعِ فَتَنْزِيهُهُ‏ عَنْ‏ أَنْ‏ تَجْعَلَهُ‏ طَرِيقاً إِلَی‏ قَلْبِكَ‏ إِلَّا لِفُوَّهَةٍ كَرِيمَةٍ تُحْدِثُ فِي قَلْبِكَ خَيْراً أَوْ تَكْسِبُ خُلُقاً كَرِيماً فَإِنَّهُ بَابُ الْكَلَامِ إِلَی الْقَلْبِ يُؤَدِّي إِلَيْهِ ضُرُوبُ الْمَعَانِي عَلَی مَا فِيهَا مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه‏.(تحف العقول ص ۲۵۷ رساله حقوق)

و امّا حقّ گوش، اين است كه پاكش داری تا اینکه راهی به سوی دلت قرار دهی (و آن را نگشایی) جز برای گفتار نیکی که در دلت نیکویی پدید آورد و یا رفتار نیکی که به دست آری. چرا که گوش دروازه‌ی سخن به سوی دل است که معانی نیک و بد را به آن می رساند.  و لا قوّة إلّا باللَّه.

 

۶- آثار شنیدن پسندیده

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنَ‏ السُّؤْدَدِ الصَّبْرُ لِاسْتِمَاعِ‏ شَكْوَی‏ الْمَلْهُوف‏. (غرر الحکم ص ۶۸۱)

از بزرگواری و آقایی این است که انسان برای گوش سپردن به شکوی و ناله‌ی دردمند، تحمل و صبر داشته باشد.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَصْغَی إِلَی نَاطِقٍ فَقَدْ عَبَدَهُ فَإِنْ كَانَ النَّاطِقُ يُؤَدِّي عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ عَبَدَ اللَّهَ وَ إِنْ كَانَ النَّاطِقُ يُؤَدِّي عَنِ الشَّيْطَانِ فَقَدْ عَبَدَ الشَّيْطَانَ. (کافی ج ۶ ص ۴۳۴)

هر كس به گوينده‌ای گوش سپارد، او را بندگی كرده است! اگر آن گوينده از خداوند عزیز و بلندمرتبه بگويد، شنونده، خدا را عبادت كرده و اگر از طرف شيطان بگويد، شيطان را عبادت كرده باشد!

 

۷- پیامدهای شنیدن‌های ممنوع

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَوِّدْ أُذُنَكَ‏ حُسْنَ‏ الِاسْتِمَاعِ‏ وَ لَا تُصْغِ إِلَی مَا لَا يَزِيدُ فِي إِصْلَاحِكَ اسْتِمَاعُهُ فَإِنَّ ذَلِكَ يُصْدِئُ الْقُلُوبَ وَ يُوجِبُ الْمَذَامَّ. (تصنیف غرر ص ۲۱۵)‏

گوش خود را به خوب گوش دادن عادت بده و به چيزی كه در صلاح و خير تو افزايشی نمی‌دهد، گوش فرا مده! پس به درستی كه اين به دل‌ها زنگار می‌ گذارد و نكوهش را واجب می‏‌سازد.

 

۸- شنیدنِ پیامبر و ائمه صلوات الله علیهم

اللَّهُمَّ وَ إِنِّي أَعْتَقِدُ حُرْمَةَ نَبِيِّكَ فِي غَيْبَتِهِ كَمَا أَعْتَقِدُ فِي حَضْرَتِهِ، وَ أَعْلَمُ أَنَّ رُسُلَكَ وَ خُلَفَاءَكَ أَحْيَاءٌ عِنْدَكَ يُرْزَقُونَ، يَرَوْنَ مَكَانِي فِي وَقْتِي هَذَا وَ زَمَانِي، وَ يَسْمَعُونَ‏ كَلَامِي‏، وَ يَرُدُّونَ عَلَيَّ سَلَامِي، وَ أَنَّكَ حَجَبْتَ عَنْ سَمْعِي كَلَامَهُمْ، وَ فَتَحْتَ بَابَ فَهْمِي بِلَذِيذِ مُنَاجَاتِهِمْ. (المزار الكبير ص ۵۵ – اذن دخول مزار شریف پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام)

خدایا! من به حرمت پیامبرت در غیابش ایمان دارم، همان‌طور که در حضورش ایمان دارم. و می‌دانم که پیامبران و جانشینان تو نزد تو زنده‌اند و روزی می‌خورند و جایگاه مرا در این زمان و عصر من می‌بینند. آنان سخنان مرا می‌شنوند و سلام مرا پاسخ می‌دهند، ولی تو گوشم را از شنیدن کلامشان محجوب کرده‌ای و درِ فهمِ مرا، به چشیدن لذت مناجاتشان باز کرده‌ای.