آداب دانش اندوزی

چکیده:

علم آموزی، مورد نیاز همه‌ی کسانی است که در مسیر رشد و کمال هستند. برای موفقیت در این مسیر باید آداب دانش اندوزی را فرا گرفت. بی‌شک در علم آموزی، آثار مثبت بسیاری وجود دارد که بر همین اساس در قرآن و روایات بر علم آموزی تاکید فراوان شده است.

 

1- اهمیت علم

اَللهُ تَعالی: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ. (زمر/9)

بگو: آيا آنهايی كه می‌دانند با آنهايی كه نمی‌دانند برابرند؟ تنها خردمندان پند می‌پذيرند.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: زَكَاةُ الْعِلْمِ أَنْ تُعَلِّمَهُ عِبَادَ اللَّهِ. (كافی ج‏1 ص 41)

زكات علم اين است كه آن را به بندگانِ خدا ياد بدهی.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ تَصَدَّقُوا عَلَی أَخِيكُمْ بِعِلْمٍ يُرْشِدُهُ وَ رَأْيٍ يُسَدِّدُهُ. (عدة الداعی ص 72)

با دانشتان برادر مؤمنتان را راهنمايی كنيد و با رأی و نظرتان او را حفظ کنید كه اين دو خود صدقه می ‏باشند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مِنَ الصَّدَقَةِ أَنْ يَتَعَلَّمَ الرَّجُلُ الْعِلْمَ وَ يُعَلِّمَهُ النَّاسَ. (عدة الداعی ص 72)

يكی از انواع صدقات اين است كه انسان دانش بياموزد و بعد به مردم بياموزاند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْهُومَانِ لَا يَشْبَعَانِ طَالِبُ عِلْمٍ وَ طَالِبُ دُنْيَا فَأَمَّا طَالِبُ الْعِلْمِ فَيَزْدَادُ رِضَا الرَّحْمَنِ وَ أَمَّا طَالِبُ الدُّنْيَا فَيَتَمَادَی فِي الطُّغْيَانِ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 182)
دو گرسنه هرگز سیر نمی‌شوند: طالب علم و طالب دنیا. اما طالب علم، پس با طلب علم زیاد رضای خدا را می‌افزاید، و اما طالب دنیا، با افزون طلبی، به سرکشی می‌افزاید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَعْلَمُ النَّاسِ مَنْ جَمَعَ عِلْمَ النَّاسِ إِلَی عِلْمِهِ وَ أَكْثَرُ النَّاسِ قِيمَةً أَكْثَرُهُمْ عِلْماً وَ أَقَلُّ النَّاسِ قِيمَةً أَقَلُّهُمْ عِلْماً. (بحار الأنوار ج‏1 ص 164)
داناترین مردم کسی است که دانش مردم را با دانش خود جمع کند، و با ارزش‌ترین مردم کسی است که علمش از همه بیشتر باشد. بی‌ارزش‌ترین مردم آن است که دانشش از همه کمتر باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ كَرِيمَةٌ، وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ، وَ الْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ. (نهج البلاغه حکمت 5)

دانش، ميراثی گران‌بها، و آداب، زيورهای هميشه تازه، و انديشه، آيينه‌ای شفّاف است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَلاَ شَرَفَ كَالْعِلْمِ. (نهج البلاغه حکمت 113)

و هیچ شرفی چون دانایی نیست…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كُلُّ وِعَاءٍ يَضِيقُ بِمَا جُعِلَ فِيهِ إِلَّا وِعَاءَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ يَتَّسِعُ. (نهج البلاغه حکمت 205)

هر ظرفی با ريختن چيزی در آن پر می‌شود، جز ظرف دانش؛ كه هر چه در آن جای دهی، وسعتش بيشتر می‌شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا كَنْزَ أَنْفَعُ مِنَ الْعِلْمِ وَ لَا قَرِينَ سَوْءٍ شَرٌّ مِنَ الْجَهْلِ. (بحار الأنوار ج‏1 ص 183 )

گنجی سودمندتر از دانش و همتایی بدتر از نادانی نیست.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْعِلْمُ رَأْسُ الْخَيْرِ كُلِّهِ وَ الْجَهْلُ رَأْسُ الشَّرِّ كُلِّهِ. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 175)

دانش، اصل تمام خوبی‌ها است و نادانی، ریشه‌ی تمام بدی‌ها.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ فَضْلُ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ مِنْ فَضْلِ الْعِبَادَةِ. (عدة الداعی ص 74)

فضيلت علم نزد خداوند، از فضيلت عبادت محبوب‌تر است.

 

2- اهمیت دانش اندوزی

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْعِلْمُ مَخْزُونٌ عِنْدَ أَهْلِهِ وَ قَدْ أُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْهُمْ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 177)

علم نزد اهل آن ذخیره شده است و همانا به شما امر می‌کنم به جستجوی آن به نزد آنها بروید.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِي الْعِلْمِ لَطَلَبُوهُ وَ لَوْ بِسَفْكِ الْمُهَجِ وَ خَوْضِ اللُّجَجِ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 177)

اگر مردم بفهمند که در طلب علم چه اجری است، هر آینه علم را، گرچه به ریختن خون‌ها و فرو رفتن در دریاها باشد، جستجو می‌کنند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّينِ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 177)

علم را جستجو کنید، گرچه در چین باشد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ فِيمَا وَعَظَ لُقْمَانُ ابْنَهُ أَنَّهُ قَالَ لَهُ يَا بُنَيَّ اجْعَلْ فِي أَيَّامِكَ وَ لَيَالِيكَ وَ سَاعَاتِكَ نَصِيباً لَكَ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ فَإِنَّكَ لَنْ تَجِدَ لَهُ تَضْيِيعاً مِثْلَ تَرْكِهِ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 169)

از جمله پندهای لقمان برای پسرش این بود: ای پسرم! در روزها و شب‌ها و ساعت‌های عمرت بهره‌ای در جستجوی علم برایت قرار بده؛ زیرا هیچ ضایع کردنی را مانند ترک علم، نمی‌توانی بیابی.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ إِذَا جَلَسْتَ إِلَی عَالِمٍ فَكُنْ عَلَی أَنْ تَسْمَعَ أَحْرَصَ مِنْكَ عَلَی أَنْ تَقُولَ وَ تَعَلَّمْ حُسْنَ الِاسْتِمَاعِ كَمَا تَتَعَلَّمُ حُسْنَ الْقَوْلِ وَ لَا تَقْطَعْ عَلَی أَحَدٍ حَدِيثَهُ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 222)

وقتی نزد عالم نشستی، بر شنیدن حریص‌تر باش تا گفتن. و خوب شنیدن را بیاموز، چنانچه خوب گفتن را می‌آموزی. و گفتار کسی را قطع نکن.

 

3- جایگاه دانشمندان

اَللهُ تَعالی: إِنَّما يَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ. (فاطر/28)

هر آينه از ميان بندگانِ خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند.

 

4- نشانه های عالم

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ وَ كَفَی بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَنْ لَا يَعْرِفَ قَدْرَهُ. (نهج البلاغه خطبه 103)

دانا کسی است که قدر خود را بشناسد، و در نادانی انسان این بس که ارزش خویش نداند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِلْعَالِمِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ الْعِلْمَ وَ الْحِلْمَ وَ الصَّمْتَ. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 59)

عالم سه نشانه دارد: دانش، بردباری و سکوت.

 

حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ : قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ وَ عَمِلَ بِهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِيَ فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِيماً فَقِيلَ تَعَلَّمَ لِلَّهِ وَ عَمِلَ لِلَّهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ. (كافی ج‏1 ص 35)

حفص ابن غیاث: امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: هر كه دانش آموزد و به كار بندد و آن را برای خدای تعالی تعليم دهد، در ملكوت آسمان‌ها بزرگش خوانند و گويند: برای خدا ياد گرفت، برای خدا عمل كرد و برای خدا تعليم داد.

 

5- آداب دانش اندوزی

5-1- صبر

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ لَمْ يَصْبِرْ عَلَی ذُلِّ التَّعَلُّمِ سَاعَةً بَقِيَ فِي ذُلِّ الْجَهْلِ أَبَداً. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 177)

کسی که ساعتی بر خواری دانش آموختن صبر نکند، همیشه در ذلّت نادانی باقی خواهد ماند.

 

5-2- عمل

اَللهُ تَعالی: فَاعْبُدِ اَللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ اَلدِّینَ أَلاٰ لِلّٰهِ اَلدِّینُ اَلْخٰالِصُ. (زمر/ 3 و 2)

پس، خدا را بپرست و دين خود برای او خالص گردان! آگاه باش كه دين خالص از آن خداست!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَمَا يَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا. (كافی ج 1 ص 44)

به درستی كه عالم، هر گاه به علم خود عمل نكند، موعظه‌ی او از دل‌‏ها می‌‏لغزد؛ چنانچه باران از سنگی كه در نهايت نرمی و همواری باشد، می‏‌لغزد.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا سَمِعْتُمُ الْعِلْمَ فَاسْتَعْمِلُوهُ وَ لْتَتَّسِعْ قُلُوبُكُمْ فَإِنَّ الْعِلْمَ إِذَا كَثُرَ فِي قَلْبِ رَجُلٍ لَا يَحْتَمِلُهُ قَدَرَ الشَّيْطَانُ عَلَيْهِ فَإِذَا خَاصَمَكُمُ الشَّيْطَانُ فَأَقْبِلُوا عَلَيْهِ بِمَا تَعْرِفُونَ فَ {إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً.} ) نساء/76) فَقُلْتُ وَ مَا الَّذِي نَعْرِفُهُ قَالَ خَاصِمُوهُ بِمَا ظَهَرَ لَكُمْ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ. (كافی ج‏1 ص 45)

چون علم را شنيديد و دانستيد، به آن عمل کنید. و بايد كه دل‏‌های شما، گشاده باشد؛ زيرا كه علم، چون بسيار شود، در دل آن كسی كه تاب تحمّل آن را نداشته باشد، شيطان بر او دست يابد. پس چون شيطان با شما خصومت و جدال كند، به وسیله‌ی آنچه می‌‏شناسيد رو به او آوريد ؛ زيرا كه مكر و حلیه‌ی شيطان، سست و ضعيف است. عرض كردم كه: آنچه را كه می‏‌شناسيم، چيست (تا با آن با وی مخاصمه کنیم)؟ فرمود: با او به آنچه از قدرت خدای عزیز و بلندمرتبه برای شما ظاهر شده، مخاصمه كنيد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْعِلْمُ الَّذِي لَا يُعْمَلُ بِهِ كَالْكَنْزِ الَّذِي لَا يُنْفَقُ مِنْهُ أَتْعَبَ صَاحِبُهُ نَفْسَهُ فِي جَمْعِهِ وَ لَمْ يَصِلْ إِلَی نَفْعِهِ. (عدة الداعی ص 78)
علمی كه بدان عمل نشود، مانند گنجی است كه خرج نگردد؛ صاحبش خود را در جمع‌‏آوری آن به زحمت انداخته، ولی به نفعش نرسيده است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَثَلُ الَّذِي يَعْلَمُ وَ لَا يَعْمَلُ بِهِ مَثَلُ السِّرَاجِ يُضِي‏ءُ لِلنَّاسِ وَ يَحْتَرِقُ نَفْسُهُ. (عدة الداعی ص 80)
آن كس كه علم دارد، ولی عمل نمی‌‏كند، مانند چراغدانی است كه به مردم نور می‏‌رساند، ولی خود را به آتش می‏‌سوزاند.

 

العِيسَی عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ رَأَيْتُ حَجَراً مَكْتُوباً عَلَيْهِ اقْلِبْنِي فَقَلَبْتُهُ فَإِذَا عَلَيْهِ مِنْ بَاطِنِهِ مَنْ لَا يَعْمَلُ بِمَا يَعْلَمُ مَشُومٌ عَلَيْهِ طَلَبَ مَا لَا يَعْلَمُ وَ مَرْدُودٌ عَلَيْهِ مَا عَلِمَ‏. (عدة الداعی ص 78)
ديدم سنگی را كه بر رويش نوشته بود: مرا برگردان! وقتی برگرداندم، ديدم درونش نوشته شده بود: هر كه عمل نکرد به آنچه دانسته است، شوم و نامبارک است و بر او طلب کردن آنچه را ندانسته است و نیز مردود است بر او آنچه را دانسته و بدان عمل نکرده است.

 

5-3- حلم و…

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اطْلُبُوا الْعِلْمَ‏ وَ تَزَيَّنُوا مَعَهُ‏ بِالْحِلْمِ‏ وَ الْوَقَارِ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ وَ لَا تَكُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِينَ فَيَذْهَبَ بَاطِلُكُمْ بِحَقِّكُمْ. (كافی ج‏1 ص 36)
علم را طلب كنيد و با آن، به بردباری و وقار آراسته شويد و فروتنی کنید برای کسی که آن را به وی تعليم می‏‌دهيد، و فروتنی كنيد برای کسی كه علم را از وی طلب کرده‌اید. و از عالمان ستمكار مباشيد كه باطل شما، حق شما را می‌‏برد و آن را ضايع می‏‌كند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَا خَيْرَ فِي‏ الْعَيْشِ‏ إِلَّا لِرَجُلَيْنِ‏ عَالِمٍ‏ مُطَاعٍ‏ أَوْ مُسْتَمِعٍ‏ وَاعٍ‏. (بحار الأنوار ج‏1 ص 168)

خیری در زندگی نیست، مگر برای دو کس: دانایی که (مردمان) فرمان‌بردار اویند و دانش آموزی که فرمان‌بردار باشد.

 

5-4- پرسیدن

اَللهُ تَعالی: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‏. (نحل/43)

پس اگر نمی‌دانيد، از پژوهندگان كتاب‌های آسمانی جويا شويد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ حُسْنُ السُّؤَالِ نِصْفُ الْعِلْمِ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 224)

خوب پرسش کردن، نیمی از دانش است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَا عَلَی مَنْ لَا يَعْلَمُ مِنْ حَرَجٍ أَنْ يَسْأَلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 177)

بر نادان سختی نیست که درباره‌ی آنچه که نمی‌داند، بپرسد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْعِلْمُ‏ خَزَائِنُ وَ مِفْتَاحُهُ‏ السُّؤَالُ فَاسْأَلُوا يَرْحَمُكُمُ اللَّهُ فَإِنَّهُ يُؤْجَرُ فِيهِ أَرْبَعَةٌ السَّائِلُ وَ الْمُعَلِّمُ وَ الْمُسْتَمِعُ وَ الْمُحِبُّ لَهُمْ‏. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 197)
علم، گنج‌هایی است که کلیدش سؤال کردن است. پس سؤال کنید، خدا شما را رحمت کند! زیرا به چهار نفر در آن پاداش داده می‌شود: سؤال کننده، معلم، شنونده، دوستدار آنان.

 

قالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ لِسَائِلٍ سَأَلَهُ عَنْ مُعْضِلَةٍ: سَلْ تَفَقُّهاً وَ لَا تَسْأَلْ تَعَنُّتاً فَإِنَّ الْجَاهِلَ الْمُتَعَلِّمَ شَبِيهٌ بِالْعَالِمِ وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْمُتَعَسِّفَ شَبِيهٌ بِالْجَاهِلِ الْمُتَعَنِّتِ. (نهج البلاغه حکمت 320)

حضرت به شخصی که مسئله پيچيده‌ای سؤال كرد، فرمود: برای فهميدن بپرس، نه برای آزار دادن، كه نادانِ آموزش گيرنده، همانند داناست، و همانا دانایِ بی‌انصاف، چون نادانِ بهانه‌جو است.

 

5-5- دوری از زیادی سوالات

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا اِزْدَحَمَ الْجَوَابُ خَفِيَ الصَّوَابُ. (نهج البلاغه حکمت 243)

هنگامی که پاسخ، زیاد و انبوه شد،جواب درست پوشیده می‌ماند.

 

5-6- نوشتن

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اُكْتُبُوا فَإِنَّكُمْ لَا تَحْفَظُونَ حَتَّی تَكْتُبُوا. (كافی ج‏1 ص 52)

بنويسيد (يعنی حديث ما را) به درستی كه شما حفظ نمی‏‌كنيد، تا زمانی که بنويسيد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: احْتَفِظُوا بِكُتُبِكُمْ فَإِنَّكُمْ سَوْفَ تَحْتَاجُونَ إِلَيْهَا. (كافی ج‏1 ص 52)

كتاب‏‌های خويش را نيكو محافظت کنید. پس به درستی كه زود باشد كه شمابه سوی آنها محتاج شويد.

 

6- شرکت در مجالس علمی دینی

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَلَاقَوْا وَ تَحَادَثُوا الْعِلْمَ فَإِنَّ بِالْحَدِيثِ تُجْلَی الْقُلُوبُ الرَّائِنَةُ وَ بِالْحَدِيثِ إِحْيَاءُ أَمْرِنَا فَرَحِمَ اللَّهُ مَنْ أَحْيَا أَمْرَنَا. (بحار الأنوار ج‏1 ص 202)

با همدیگر ملاقات کنید و گفتگوی علمی کنید، زیرا با گفتگوی علم، دل‌ها روشنی پیدا می‌کند و با یاد حدیث (ما)، امر ما زنده می‌شود. خدا رحمت کند کسی را که امر ما را زنده کند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ لِعِيسَی (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَا رُوحَ اللَّهِ مَنْ نُجَالِسُ قَالَ مَنْ يُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ رُؤْيَتُهُ وَ يَزِيدُ فِي عِلْمِكُمْ مَنْطِقُهُ وَ يُرَغِّبُكُمْ فِي الْآخِرَةِ عَمَلُهُ. (بحار الأنوار ج‏1 ص 203)

حواریون به حضرت عیسی (علیه السّلام) گفتند: ای روح الله! با چه کسی همنشینی کنیم؟ فرمود: کسی که دیدارش شما را به یاد خدا اندازد، گفتارش بر علم شما بیفزاید و کارهایش شما را به آخرت تشویق کند.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَجْلِسُوا عِنْدَ كُلِّ عَالِمٍ إِلَّا عَالِمٍ يَدْعُوكُمْ مِنَ الْخَمْسِ إِلَی الْخَمْسِ مِنَ الشَّكِّ إِلَی الْيَقِينِ وَ مِنَ الْكِبْرِ إِلَی التَّوَاضُعِ وَ مِنَ الرِّيَاءِ إِلَی الْإِخْلَاصِ وَ مِنَ الْعَدَاوَةِ إِلَی النَّصِيحَةِ وَ مِنَ الرَّغْبَةِ إِلَی الزُّهْدِ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 205)

نزد هر عالمی ننشینید، جز عالمی که شما را از پنج چیز به سوی پنج چیز بخواند: از شک به یقین؛ از تکبر به تواضع؛ از ریا به اخلاص؛ از دشمنی به نصیحت؛ از رغبت دنیا به سوی بی اعتنایی به آن.

 

7- انگیزه دانش اندوزی

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِيُبَاهِيَ بِهِ الْعُلَمَاءَ أَوْ يُمَارِيَ بِهِ السُّفَهَاءَ أَوْ يَصْرِفَ بِهِ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَيْهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ الرِّئَاسَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا لِأَهْلِهَا. (كافی ج 1 ص 47)

هر كه علم جوید برای اینکه بر دانشمندان ببالد یا با سفیهان و بی‌خردان ستیزه جویی کند یا مردم را متوجه خود کند، باید آتش دوزخ را جای نشستن خود گیرد. همانا ریاست جز برای اهلش شایسته نیست.

 

8- پاداش دانش اندوزی

أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ‏ مَنْ‏ عَلَّمَ‏ خَيْراً فَلَهُ‏ مِثْلُ‏ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهِ قُلْتُ فَإِنْ عَلَّمَهُ غَيْرَهُ‏ يَجْرِي ذَلِكَ لَهُ قَالَ إِنْ عَلَّمَهُ النَّاسَ كُلَّهُمْ جَرَی لَهُ قُلْتُ فَإِنْ مَاتَ قَالَ وَ إِنْ مَاتَ. (كافی ج ‏1 ص 35

ابوبصیر: از امام صادق شنیدم که فرمود: هر كه خيری را به كسی تعليم كند، پاداش او مانند كسی است كه به آن عمل کند. به آن حضرت عرض كردم: پس اگر دانش آموخته آن علم را به غير خويش تعليم دهد، اين پاداش برای معلم اول جاری خواهد بود؟ حضرت فرمود: اگر آن را به همه‌ی مردمان تعليم دهد، اين پاداش برای او جاری گردد. عرض كردم: پس اگر بميرد نيز چنين خواهد بود؟ حضرت فرمود: و هر چند بميرد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ يَطْلُبُ عِلْماً شَيَّعَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 170)

کسی که از خانه‌اش به خاطر طلب علم بیرون برود، هفتاد هزار فرشته او را بدرقه کرده و برایش طلب آمرزش می‌کنند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ تَعَلَّمَ مَسْأَلَةً وَاحِدَةً قَلَّدَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلْفَ قَلَائِدَ مِنَ النُّورِ وَ غَفَرَ لَهُ أَلْفَ ذَنْبٍ وَ بَنَی لَهُ مَدِينَةً مِنْ ذَهَبٍ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ شَعْرَةٍ عَلَی جَسَدِهِ حَجَّةً. (بحار الأنوار ج ‏1 ص180)

كسی كه يك مسئله را به كسی ياد دهد، خداوند در روز قيامت هزار گردنبند از نور به گردن او می‌آويزد و هزار گناه از او می‌بخشد و شهری از طلا برای او بنا می‌كند و برای هر يك از موی بدن او يك حج برای او می‌نويسد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الشَّاخِصُ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَی كُلِّ مُسْلِمٍ وَ كَمْ مِنْ مُؤْمِنٍ يَخْرُجُ مِنْ مَنْزِلِهِ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ فَلَا يَرْجِعُ إِلَّا مَغْفُوراً. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 179)

کسی که در طلب علم می‌رود، همچون کسی است که در راه خدا جهاد می‌کند. همانا طلب علم بر هر مسلمان واجب است و چه بسیار مؤمنی که در طلب علم از خانه خود بیرون می‌رود و باز نمی‌گردد، مگر اینکه گناهانش آمرزیده است.

 

9- اهمیت فراگیری دانش در کودکی و نوجوانی

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَسْتُ أُحِبُّ أَنْ أَرَی الشَّابَّ مِنْكُمْ إِلَّا غَادِياً فِي حَالَيْنِ إِمَّا عَالِماً أَوْ مُتَعَلِّماً فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَرَّطَ فَإِنْ فَرَّطَ ضَيَّعَ فَإِنْ ضَيَّعَ أَثِمَ وَ إِنْ أَثِمَ سَكَنَ النَّارَ وَ الَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بِالْحَقِّ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 170)

دوست ندارم جوان از شما شیعیان را جز در دو حال ببینم؛ یا دانشمند یا در جستجوی علم. اگر این کار را نکرد، تفریط کرده و اگر تفریط کرد، ضایع گشته و اگر ضایع شد، گناهکار است و اگر گناهکار بود، وارد آتش دوزخ می‌شود. قسم به خدایی که محمد (صلی الله علیه و آله) را به پیامبری مبعوث کرد!

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ تَعَلَّمَ فِي شَبَابِهِ كَانَ بِمَنْزِلَةِ الرَّسْمِ فِي الْحَجَرِ وَ مَنْ تَعَلَّمَ وَ هُوَ كَبِيرٌ كَانَ بِمَنْزِلَةِ الْكِتَابِ عَلَی وَجْهِ الْمَاءِ. (بحار الأنوار ج‏1 ص 222)

کسی که در جوانی علم آموزد، به منزله‌ی نقاشی در سنگ است و کسی که در پیری بیاموزد، به منزله‌ی نوشتن روی آب است!