آداب دانشوری

چکیده

رشد و تکامل معنوی انسان با علم تحقق می‌یابد. آداب دانشوری مجموعه‌ی سفارشات اهل بیت علیهم السلام درباره‌ی علم آموزی و ویژگی‌های دانشمندان است. علم، آثاری مفید برای جامعه‌ی انسانی و ارتباط انسان با خدا دارد و پیامبران و اوصیا با سلاح علم، هدایتگری کرده‌اند.

 

1- اهمیت دانش

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: غَایَةُ الْفَضَائِلِ الْعِلْمُ. (تصنیف غرر الحكم ص 41)

نهایت فضیلت‌ها دانش است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعِلْمُ أَصْلُ كُلِّ خَیْرٍ. (تصنیف غرر الحكم ص 41)

دانایی، ریشه‌ی همه خوبی‌ها است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعُلُومُ نُزْهَةُ الْأُدَبَاءِ. (تصنیف غرر الحكم ص 41)

دانش‌ها، تفریح اهل ادب اند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ أَفْضَلُ الْأَنِیسَیْنِ. (تصنیف غرر الحكم ص 41)

علم، برترین همدم‌ها است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ خَلَا بِالْعِلْمِ لَمْ تُوحِشْهُ خَلْوَةٌ. (تصنیف غرر الحكم ص 41)

کسی که با دانش خلوت کند، تنهایی او را به وحشت نیندازد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ لَا یَنْتَهِی. (تصنیف غرر الحكم ص 41)

دانش انتهایی ندارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: شَیْئَانِ لَا تُبْلَغُ غَایَتُهُمَا الْعِلْمُ وَ الْعَقْلُ. (تصنیف غرر الحكم ص 41)

علم و عقل دو چیز است كه به نهایت آنها رسیده نمی‌‏شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ یُنْجِیكَ الْجَهْلُ یُرْدِیكَ. (تصنیف غرر الحكم ص 41)

دانش، نجاتت می دهد و نادانی، تباهت می‌كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلَیْكَ بِالْعِلْمِ فَإِنَّهُ وِرَاثَةٌ كَرِیمَةٌ. (تصنیف غرر الحكم ص 41)

بر تو باد به (فراگیری) علم! همانا که دانش، میراثی گرانبهاست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ خَیْرٌ مِنَ الْمَالِ الْعِلْمُ یَحْرُسُكَ وَ أَنْتَ‏ تَحْرُسُ الْمَالَ. (تصنیف غرر الحكم ص 41)

علم، بهتر از مال است. علم تو را نگه می‌دارد و تو مال را نگه می‌داری!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا دَلِیلَ أَنْجَحُ مِنَ الْعِلْمِ. (تصنیف غرر الحكم ص 42)

هیچ راهنمایی برای موفقیت بهتر از علم نیست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ یُنْجِدُ الْفِكْرَ. (تصنیف غرر الحكم ص 42)

علم، فكر و اندیشه را یاری دهد و نیرو بخشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَفَی بِالْعِلْمِ رِفْعَةً. (تصنیف غرر الحكم ص 42)

برای علم، بلندیِ مرتبه بس است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ زَیْنُ الْأَغْنِیَاءِ وَ غِنَی الْفُقَرَاءِ. (تصنیف غرر الحكم ص 42)

علم، زینت توانگران است و توانگری فقیران است‏.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ أَجَلُّ بِضَاعَةٍ. (تصنیف غرر الحكم ص 42)

دانش، برترین سرمایه‏ است.

 

2- ارزش دانشوران

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعُلَمَاءُ حُكَّامٌ عَلَی النَّاسِ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

دانشمندان، حاکمان بر مردم هستند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعَالِمُ حَیٌّ وَ إِنْ كَانَ مَیِّتاً. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

دانشمند زنده است، اگرچه مرده باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعَالِمُ یَنْظُرُ بِقَلْبِهِ وَ خَاطِرِهِ وَ الْجَاهِلُ یَنْظُرُ بِعَیْنِهِ وَ نَاظِرِهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

دانشمند به دل و اندیشه‌ی خود می‌نگرد و نادان به چشم و مردمک خویش.

 

الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِیَ اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

تا گردش شب و روز هست، دانشمندان هستند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعُلَمَاءُ غُرَبَاءُ لِكَثْرَةِ الْجُهَّالِ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

از كثرت نادانان دانشمندان، غریبند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَالِمٌ مُعَانِدٌ خَیْرٌ مِنْ جَاهِلٍ مُسَاعِدٍ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

عالمِ دشمن، بهتر است از جاهلِ یاری كننده‏.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَعْرِفَةُ الْعَالِمِ دِینٌ یُدَانُ بِهِ یَكْسِبُ الْإِنْسَانُ الطَّاعَةَ فِی حَیَاتِهِ وَ جَمِیلَ الْأُحْدُوثَةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

شناسایی عالم (و امام زمان وقت) دینی است كه باید بدان متدّین بود. انسان در زمان حیاتش به واسطه‌ی آن خدا را فرمان می‌برد و پس از وفاتش چیزهای زیبا و نو (بهشت) را بدست می‌آورد.

 

3- احترام به دانشمندان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِیَّاكَ أَنْ تَسْتَخِفَّ بِالْعُلَمَاءِ فَإِنَّ ذَلِكَ یُزْرِی بِكَ وَ یُسِی‏ءُ الظَّنَّ بِكَ وَ الْمَخِیلَةَ فِیكَ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

مبادا دانشمندان را سبک شماری! به درستی که این کار تو را فرومایه می‌کند و باعث بدگمانی دربار‌ه‌ات خواهد شد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا رَأَیْتَ عَالِماً فَكُنْ لَهُ خَادِماً. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

هر گاه دانشمندی را دیدی، پس برای او خدمتگزار باش!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ وَقَّرَ عَالِماً فَقَدْ وَقَّرَ رَبَّهُ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

هر كه به دانشمندی احترام کند، خدایش را احترام كرده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَزْدَرِیَنَّ الْعَالِمَ وَ إِنْ كَانَ حَقِیراً. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

هرگز دانشمند را خوار مشمار، هرچند که (درچشم تو) کوچک باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: یُكْرَمُ الْعَالِمُ لِعِلْمِهِ… (تصنیف غرر الحكم ص 47)

دانشمند را به خاطر علمش باید احترام كرد…

 

4- مجلس دانشوران

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَجَالِسُ الْعِلْمِ غَنِیمَةٌ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

مجالس علم، گرانمایه است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: جَالِسِ الْعُلَمَاءَ تَسْعَدْ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

با دانشمندان همنشین باش، تا سعادتمند شوی.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: جَالِسِ الْعُلَمَاءَ تَزْدَدْ عِلْماً. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

با دانشمندان همنشین باش، تا دانش تو افزایش یابد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَجْلِسُ الْحِكْمَةِ غَرْسُ الْفُضَلَاءِ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

محفل حكمت (وگفتگوهای حكمت آمیز) محل غرس (نهال‌های فكری) برگزیدگان علم و دانش است.

 

5- لزوم دانش اندوزی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعَالِمُ الَّذِی لَا یَمَلُّ مِنْ تَعَلُّمِ الْعِلْمِ. (تصنیف غرر الحكم ص 43)

عالم كسی است كه از آموختن دانش خسته نشود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعَالِمُ مَنْ لَا یَشْبَعُ مِنَ الْعِلْمِ وَ لَا یَتَشَبَّعُ بِهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 43)

عالم كسی است كه از دانش سیر نشود و وانمود به سیر شدن از آن نیز نکند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِالتَّعَلُّمِ یُنَالُ الْعِلْمُ. (تصنیف غرر الحكم ص 43)

با آموختن به دانش دست می‌یابی.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَعَلَّمْ تَعْلَمْ وَ تَكَرَّمْ تُكْرَمْ. (تصنیف غرر الحكم ص 43)

بیاموز، تا یاد بگیری و تکریم کن، تا تکریم شوی!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلَی الْعَالِمِ أَنْ یَتَعَلَّمَ مَا لَمْ یَعْلَمْ وَ یُعَلِّمَ النَّاسَ مَا قَدْ عَلِمَ. (تصنیف غرر الحكم ص 43)

بر عالم است كه بیاموزد آنچه را نمی‏‌داند، و به مردم بیاموزاند آنچه را به تحقیق دانسته‏ است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِینَ. (نهج البلاغه حکمت 284)

دانش، راه عذر تراشی را بر بهانه جویان بسته است!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ كَلِفَ بِالْعِلْمِ فَقَدْ أَحْسَنَ إِلَی نَفْسِهِ. (تصنیف غرر الحكم ص43)

کسی که برای کسب نور دانش به زحمت افتد، پس به خود نیکویی کرده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَمْ یَتَعَلَّمْ فِی الصِّغَرِ لَمْ یَتَقَدَّمْ فِی الْكِبَرِ. (تصنیف غرر الحكم ص43)

كسی كه در كودكی نیاموزد، در بزرگسالی پیش نمی‌افتد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَمْ یَصْبِرْ عَلَی مَضَضِ التَّعْلِیمِ بَقِیَ فِی ذُلِّ الْجَهْلِ. (تصنیف غرر الحكم ص43)

كسی كه بر رنج آموزش صبور نباشد، در خواریِ نادانی بماند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا یَسْتَنْكِفَنَّ مَنْ لَمْ یَكُنْ یَعْلَمُ أَنْ یَتَعَلَّمَ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

 کسی که نمی‌داند، نباید از آموختن سرباز زَنَد. (امتناع بورزد)

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: یَنْبَغِی لِلْعَاقِلِ إِذَا عَلَّمَ أَنْ لَا یَعْنُفَ وَ إِذَا عُلِّمَ أَنْ لَا یَأْنَفَ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

خردمند را سزد كه هر گاه آموزش دهد، درشتی نكند و هر گاه به او آموزش داده شود، از آموختن ننگ نداشته باشد.

 

6- همراهی دانش و عقل

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ عُنْوَانُ الْعَقْلِ. (تصنیف غرر الحكم ص43)

دانش، نشانه‌ی خرد است‏.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ مِصْبَاحُ الْعَقْلِ وَ یَنْبُوعُ الْفَضْلِ. (تصنیف غرر الحكم ص43)

دانش، چراغ خرد و چشمه‌ی برتری است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَعْوَنُ الْأَشْیَاءِ عَلَی تَزْكِیَةِ الْعَقْلِ التَّعْلِیمُ. (تصنیف غرر الحكم ص43)

از مهمترین عوامل پرورش عقل، یاد دادن و تعلیم است.

 

7- ضدیت علم با جهل

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا ضَادَّ الْعُلَمَاءَ كَالْجُهَّالِ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

کسی همانند نادانان، با دانشمندان مخالفت نکرده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ مُمِیتُ الْجَهْلِ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

علم، میراننده‌ی جهل است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ قَاتِلُ الْجَهْلِ وَ مُكْسِبُ النُّبْلِ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

علم، كُشنده‌ی جهل و كسب كننده‌ی نجابت است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: یَسِیرُ الْعِلْمِ یَنْفِی كَثِیرَ الْجَهْلِ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

دانش اندك، نادانی بسیار را از بین می‌برد.

 

8- ویژگی‌ های دانشوران

8-1- اخلاص

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ حَمَلُوهُ بِحَقِّهِ لَأَحَبَّهُمُ اللَّهُ وَ مَلَائِكَتُهُ وَ لَكِنَّهُمْ حَمَلُوهُ لِطَلَبِ الدُّنْیَا فَمَقَتَهُمُ اللَّهُ تَعَالَی وَ هَانُوا عَلَیْهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

اگر دانشمندان آنگونه كه در خور دانش است رفتار می‌كردند، به تحقیق محبوب خداوند و فرشتگان و بندگان فرمانبردار الهی می‌گشتند. ولی آنها علم را فقط‍‌ برای رسیدن به دنیا تحصیل کردند، به همین خاطر مورد غضب الهی واقع شدند و در میان مردمان خوار گشتند.

 

8-2- پرهیزگاری

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّمَا الْعَالِمُ مَنْ دَعَاهُ عِلْمُهُ إِلَی الْوَرَعِ وَ التُّقَی وَ الزُّهْدِ فِی عَالَمِ الْفَنَاءِ وَ التَّوَلُّهِ بِجَنَّةِ الْمَأْوَی. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

جز این نیست كه دانشمند كسی است كه علم و دانشش او را بخواند به پارسایی و پرهیزكاری، و به بی‌رغبتی در جهان فانی و شیفتگی به سوی بهشت برین.

 

8-3- حق علم

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَاضِعُ الْعِلْمِ عِنْدَ غَیْرِ أَهْلِهِ ظَالِمٌ لَهُ. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

آن كه علم را به نااهل می‌سپارد، بدان ستم كرده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تُحَدِّثِ الْجُهَّالَ بِمَا لَا یَعْلَمُونَ فَیُكَذِّبُوكَ بِهِ فَإِنَّ لِعِلْمِكَ عَلَیْكَ حَقّاً وَ حَقَّهُ عَلَیْكَ بَذْلُهُ لِمُسْتَحِقِّهِ وَ مَنْعُهُ مِنْ غَیْرِ مُسْتَحِقِّهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

با نادانان سخن مگو به آن چه نمی‌‏دانند، زیرا تو را به آن تكذیب می‌كنند. پس بدرستی كه برای علم تو، بر تو حقّی است و حقّ آن بر تو این است كه آن را برای مستحقّ آن عطا كنی و از غیر مستحقّ آن منع كنی.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: یَنْبَغِی أَنْ یَكُونَ عِلْمُ الرَّجُلِ زَائِداً عَلَی نُطْقِهِ وَ عَقْلُهُ غَالِباً عَلَی لِسَانِهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

شایسته و سزاوار است كه علم و دانش مرد بر سخنش افزون باشد، و عقل و خردش بر زبانش غالب و حاكم باشد.

 

8-4- اندازه شناسی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ. (نهج البلاغه خطبه 103)

دانا كسی است كه اندازه و قدر خود را بشناسد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعَالِمُ یَعْرِفُ الْجَاهِلَ لِأَنَّهُ كَانَ قَبْلُ جَاهِلًا. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

عالم، نادان را می‌شناسد، چون خودش قبلاً نادان بوده است.

 

8-5- امیدواری

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعَالِمُ كُلُّ الْعَالِمِ مَنْ لَمْ یَمْنَعِ الْعِبَادَ الرَّجَاءَ لِرَحْمَةِ اللَّهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

عالم واقعی، عالمی است كه بندگان را از امید داشتن به رحمت خدا منع نكند.

 

8-6- پرهیزکاری

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّمَا الْعَالِمُ مَنْ دَعَاهُ عِلْمُهُ إِلَی الْوَرَعِ وَ التُّقَی وَ الزُّهْدِ فِی عَالَمِ الْفَنَاءِ وَ التَّوَلُّهِ بِجَنَّةِ الْمَأْوَی. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

جز این نیست كه عالم كسی است كه علم و دانشش بخواند او را به پارسایی و پرهیزكاری، و به بی‌رغبتی در جهان فانی و شیفتگی به سوی بهشت برین.

 

لَا یَزْكُو الْعِلْمُ بِغَیْرِ وَرَعٍ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

علم، پاكیزه نمی‌شود، مگر با پرهیزگاری.

 

8-7- آموزش

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا كُنْتَ جَاهِلًا فَتَعَلَّمْ وَ إِذَا سَأَلْتَ عَمَّا لَا تَعْلَمُ فَقُلْ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

اگر جاهل بودی، پس یاد بگیر و هنگامی که از تو سوالی می‌شود که نمی‌دانی، پس بگو خداوند و رسولش آگاه است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تُعَادُوا مَا تَجْهَلُونَ فَإِنَّ أَكْثَرَ الْعِلْمِ فِیمَا لَا تَعْرِفُونَ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

دشمنی نكنید با آنچه نمی‌دانید كه بیشترین دانش در همان است كه شما نمی‌دانید.

 

8-8- سکوت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بَخْ بَخْ لِعَالِمٍ عَلِمَ فَكَفَّ وَ خَافَ الْبَیَاتَ فَأَعَدَّ وَ اسْتَعَدَّ إِنْ سُئِلَ أَفْصَحَ وَ إِنْ تُرِكَ سَكَتَ كَلَامُهُ صَوَابٌ وَ سُكُوتُهُ عَنْ غَیْرِ عِیٍّ عَنِ الْجَوَابِ [فِی الْجَوَابِ‏]. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

مرحبا! مرحبا! از برای عالمی كه دانا شده باشد، پس بازداشته باشد، و ترسیده باشد از شبیخون و آماده شده باشد. پس اگر پرسیده شود، به خوبی اظهار كند و اگر واگذاشته شود، خاموش باشد. سخن او درست است و خاموشی او نه از راه عاجز بودنِ از جواب است.

 

8-9- اقرار به نادانی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَوْلُ لَا أَعْلَمُ نِصْفُ الْعِلْمِ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

این سخن که: نمی‌دانم! نیمی از علم است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا یَسْتَحْیِیَنَّ أَحَدٌ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ لَا أَعْلَمُ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

هر گاه از کسی سؤالی شود كه پاسخش را نمی‌داند، از این كه بگوید : «پاسخش را نمی‌دانم»، شرم نمی‌كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ إِذَا سَأَلْتَ عَمَّا لَا تَعْلَمُ فَقُلْ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

و هنگامی که از تو سوالی می‌شود که نمی‌دانی، پس بگو: خداوند و رسولش آگاه است.

 

8-10- عدم ادعای دانشوری

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ ادَّعَی مِنَ الْعِلْمِ غَایَتَهُ فَقَدْ أَظْهَرَ مِنْ جَهْلِهِ نِهَایَتَهُ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

هر كه ادّعا كند به نهایت دانش رسیده است، نهایت نادانی‌اش را آشكار كرده است.

 

8-11- عدم حسادت به همگنان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا یَكُونُ الْعَالِمُ عَالِماً حَتَّی لَا یَحْسُدَ مَنْ فَوْقَهُ وَ لَا یَحْتَقِرَ مَنْ دُونَهُ وَ لَا یَأْخُذَ عَلَی عِلْمِهِ شَیْئاً مِنْ حُطَامِ الدُّنْیَا.  (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

عالم، عالم نمی‏‌باشد تا این كه به كسی كه بالاتر از او باشد، رشك نبرد و كوچك نشمارد كسی را كه پست‏‌تر از او باشد، و در برابر علم و دانش خود چیزی از متاع بی‌ارزش دنیا نگیرد.

 

8-12- تحقیق و پژوهش

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: غَنِیمَةُ الْأَكْیَاسِ مُدَارَسَةُ الْحِكْمَةِ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

بهره‌ی غنیمت بردن افراد هوشمند، گفت و شنود مطالب حکمت آمیز‍ است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَنْ یُحْرِزَ الْعِلْمَ إِلَّا مَنْ یُطِیلُ دَرْسَهُ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

هرگز دانش را به دست نمی آورد، مگر کسی که درس خواندن خود را به درازا کشاند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لِقَاحُ الْمَعْرِفَةِ دِرَاسَةُ الْعِلْمِ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

باروری معرفت، با فراگیری دانش است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَكْثَرَ مُدَارَسَةَ الْعِلْمِ لَمْ یَنْسَ مَا عَلِمَ وَ اسْتَفَادَ مَا لَمْ یَعْلَمْ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

كسی كه گفتگوی علمی را بسیار كند، فراموش نكند آنچه را یاد گرفته و بهره گیرد آنچه را نمی‌داند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مُدَارَسَةُ الْعِلْمِ لَذَّةُ الْعُلَمَاءِ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

گفتگوی علمی، لذّت دانشمندان است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مُنَاقَشَةُ الْعُلَمَاءِ تُنْتِجُ فَوَائِدَهُمْ وَ تَكْسِبُ فَضَائِلَهُمْ.  (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

كنجكاوی دانشمندان با یكدیگر (در مسائل علمی ) آنان را سود می‌بخشد و فضائل برایشان حاصل می‌گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا فِقْهَ لِمَنْ لَا یُدِیمُ الدَّرْسَ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

برای کسی که درس را ادامه ندهد، دانایی نیست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا یُحْرِزُ الْعِلْمَ إِلَّا مَنْ یُطِیلُ دَرْسَهُ. (تصنیف غرر الحكم  ص 48)

دانش را به دست نمی آورد، مگر کسی که درس خواندن خود را به درازا کشاند.

 

8-13- حلم

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ قَائِدُ الْحِلْمِ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

دانش، راهبر بردباری است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَنْ یُثْمِرَ الْعِلْمُ حَتَّی یُقَارِنَهُ الْحِلْمُ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

دانش، هرگز به بار ننشیند، مگر آنگاه كه بردباری همراه آن شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: یَحْتَاجُ الْعِلْمُ إِلَی الْكَظْمِ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

دانش به فرو بردن خشم نیاز دارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا شَیْ‏ءَ أَحْسَنُ مِنْ عَقْلٍ مَعَ عِلْمٍ وَ عِلْمٍ مَعَ حِلْمٍ وَ حِلْمٍ مَعَ قُدْرَةٍ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

چیزی نیكوتر از عقل با علم، و علم با حلم، و حلم با قدرت نیست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مُزَیِّنُ الرَّجُلِ عِلْمُهُ وَ حِلْمُهُ. (تصنیف غرر الحكم ص 42)

زینت دهنده‌ی مرد، دانش و بردباری اوست.

 

8-14- نشر علم

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَعَلَّمْ عِلْمَ مَنْ یَعْلَمُ وَ عَلِّمْ عِلْمَكَ مَنْ یَجْهَلُ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ عَلَّمَكَ مَا جَهِلْتَ وَ انْتَفَعْتَ بِمَا عَلِمْتَ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

علم را از هر كه می‌داند بیاموز و علم خود را به كسی كه نمی‌داند بیاموزان. پس هرگاه چنین کنی او تو را به چیزی كه تو ندانی تعلیم می‌كند و از هر چه که آموخته‌ای سودمند می‌گردی.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بَذْلُ الْعِلْمِ زَكَاةُ الْعِلْمِ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

بخشش علم، زکات علم است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ كَتَمَ عِلْماً فَكَأَنَّهُ جَاهِلٌ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

هر كه دانشی را نهان سازد، گویا آن را ندانسته است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْكَاتِمُ لِلْعِلْمِ غَیْرُ وَاثِقٍ بِالْإِصَابَةِ فِیهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

كسی كه علم خود را پنهان كند، به اینكه در آن درست رفته باشد، اعتماد ندارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنَ الْمَفْرُوضِ عَلَی كُلِّ عَالِمٍ أَنْ یَصُونَ بِالْوَرَعِ جَانِبَهُ وَ أَنْ یَبْذُلَ عِلْمَهُ لِطَالِبِهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 44)

لازم است بر هر عالمی كه جانب خود را به پرهیزگاری نگاهدارد و علم خود را به درخواست کننده آن بیاموزد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا، حَتَّی أَخَذَ عَلَی أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمُوا. (نهج البلاغه حکمت 478)

خدا از مردم نادان عهد نگرفت كه بیاموزند، تا آن كه از دانایان عهد گرفت كه آموزش دهند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ النَّارَ لَا یَنْقُصُهَا مَا أُخِذَ مِنْهَا وَ لَكِنْ یُخْمِدُهَا أَنْ لَا تَجِدَ حَطَباً وَ كَذَلِكَ الْعِلْمُ لَا یُغْنِیهِ الِاقْتِبَاسُ وَ لَكِنْ بُخْلُ الْحَامِلِینَ لَهُ سَبَبُ عَدَمِهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 45)

شعله گرفتن از آتش آن را کم نمی‌کند، بلکه اگر آتش هیزم نیابد خاموش می‌گردد. علم نیز چنین است. گرفتن دانش از عالم، دانش را نابود نمی‌کند، بلکه بخل ورزیدن حاملین علم (دانشمندان) موجب نابودی آن می‌گردد.

 

8-15- عمل به دانش

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ، وَ عِلْمُهُ مَعَهُ [لَمْ یَنْفَعْهُ] لَا یَنْفَعُهُ. (نهج البلاغه حکمت 107)

بسا دانشمندی كه نادانیش او را به كشتن دهد، در حالی كه دانشش با اوست ولی سودی به او ندهد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رُبَّ مُدَّعٍ لِلْعِلْمِ لَیْسَ بِعَالِمٍ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

چه بسا مدعی علمی که عالم نیست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رُبَّمَا أَخْطَأَ الْبَصِیرُ رُشْدَهُ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

چه بسا باشد كه شخص بینا از رسیدن و پیدا کردن راه درست به خطا رود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ زَادَ عِلْمُهُ عَلَی عَقْلِهِ كَانَ وَبَالًا عَلَیْهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

هر كه دانشش بیشتر از خِردش باشد، آن دانش وبال او گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعَالِمُ مَنْ شَهِدَتْ بِصِحَّةِ أَقْوَالِهِ أَفْعَالُهُ. (تصنیف غرر الحكم ص 45)

عالم کسی است که اعمالش بر درستی گفتارش گواهی دهد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ. (تصنیف غرر الحكم ص 45)

علم (حقیقی) مقرون و بسته است به عمل، و هر كس بداند عمل كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ الذَّخَائِرِ عِلْمٌ یُعْمَلُ بِهِ [عُمِلَ بِهِ‏] وَ مَعْرُوفٌ لَا یُمَنُّ بِهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 45)

برترین اندوخته ها، علمی است که بدان عمل شود و احسانی است که منّت در آن نباشد.

 

9- دانش برتر

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خَیْرُ الْعِلْمِ مَا نَفَعَ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

بهترین دانش، آن است كه سودمند باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خَیْرُ الْعُلُومِ مَا أَصْلَحَكَ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

بهترین علم آن است كه خود را به آن راه اصلاح كنی.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْعِلْمُ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ یُحَاطَ بِهِ فَخُذُوا مِنْ كُلِّ عِلْمٍ أَحْسَنَهُ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

دانش بیشتر از آن است كه كسی بدان احاطه پیدا كند (و همه را فرا گیرد) و از این رو، از هر علمی بهترینش را فراگیرید.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خُذُوا مِنْ كُلِّ عِلْمٍ أَحْسَنَهُ فَإِنَّ النَّحْلَ یَأْكُلُ مِنْ كُلِّ زَهْرٍ أَزْیَنَهُ فَیَتَوَلَّدُ مِنْهُ جَوْهَرَانِ نَفِیسَانِ أَحَدُهُمَا فِیهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ وَ الْآخَرُ یُسْتَضَاءُ بِهِ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

از هر دانشی نیکوترین آن را بگیرید. زنبور عسل از هر شکوفه زیباترین آن را می‌خورد؛ پس پدید می‌آید از آن دو گوهر گرانبها، که در یکی از آنها برای مردم بهبودی است و به دیگری روشنایی برجسته می‌شود.

 

خَیْرُ الْعِلْمِ مَا أَصْلَحْتَ بِهِ رَشَادَكَ وَ شَرُّهُ مَا أَفْسَدْتَ بِهِ مَعَادَكَ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

بهترین دانش آن است که به آن ایستادگی خود را اصلاح کنی ، و بدترین آن این است که به آن آخرت خود را نابود کنی.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْإِیمَانُ وَ الْعِلْمُ أَخَوَانِ تَوْأَمَانِ وَ رَفِیقَانِ لَا یَفْتَرِقَانِ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

ایمان و علم برادرانی هستند همزاد، و دو رفیقی هستند كه از یكدیگر جدا نشوند.

 

10- احترام دانشوران

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِیَّاكَ أَنْ تَسْتَخِفَّ بِالْعُلَمَاءِ فَإِنَّ ذَلِكَ یُزْرِی بِكَ وَ یُسِی‏ءُ الظَّنَّ بِكَ وَ الْمَخِیلَةَ فِیكَ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

مبادا دانشمندان را سبک شماری! به درستی که این کار تو را فرومایه می‌کند و باعث بدگمانی درباره‌ات خواهد شد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا رَأَیْتَ عَالِماً فَكُنْ لَهُ خَادِماً. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

هنگامی عالمی را دیدی، برای او خدمتگزار باش.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ وَقَّرَ عَالِماً فَقَدْ وَقَّرَ رَبَّهُ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

كسی كه از عالمی احترام كند به راستی كه پروردگار خود را احترام كرده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَسْتَعْظِمَنَّ أَحَداً حَتَّی تَسْتَكْشِفَ مَعْرِفَتَهُ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

پیش از آنکه از دانش و معرفت کسی با خبر شوی، دربزرگداشت او مکوش!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَزْدَرِیَنَّ الْعَالِمَ وَ إِنْ كَانَ حَقِیراً. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

هرگز دانشمندی را خوار مدار، هرچند که ناچیز انگاشته شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَجْعَلَنَّ ذَرَبَ لِسَانِكَ عَلَی مَنْ أَنْطَقَكَ، وَ بَلَاغَةَ قَوْلِكَ عَلَی مَنْ سَدَّدَكَ. (نهج البلاغه حکمت 411)

تیزی زبانت را علیه كسی كه سخن به تو آموخت، و بلاغت گفتارت را بر ضدّ كسی كه گفتارت را به صواب آورد به كار مگیر.

 

11- آفت دانشوری

11-1- لغزش

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رُبَّ عَالِمٍ قَتَلَهُ عِلْمُهُ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

بسا دانشمندی كه علمش او را كُشت!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رُبَّ مُدَّعٍ لِلْعِلْمِ لَیْسَ بِعَالِمٍ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

چه بسا مدعی علمی که عالم نیست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رُبَّ عَالِمٍ غَیْرُ مُنْتَفِعٍ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

چه بسا عالمی باشد كه از علم خود نفع نیابد. (به سبب اینكه به آن عمل نكند.)

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رُبَّمَا أَخْطَأَ الْبَصِیرُ رُشْدَهُ. (تصنیف غرر الحكم  ص 46)

گاه می‌شود كه شخص بینا در رسیدن و پیدا كردن رشد و راه درست به خطا رود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: زَلَّةُ الْعَالِمِ كَانْكِسَارِ السَّفِینَةِ تَغْرَقُ وَ تُغْرِقُ مَعَهَا غَیْرَهَا. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

لغزش دانشمند، چون شكستن كشتی است كه خود غرق شود و سرنشینان را غرق كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: زَلَّةُ الْعَالِمِ كَبِیرَةُ الْجِنَایَةِ. (تصنیف غرر الحكم ص 47)

لغزش عالم، جنایت بزرگ است‏.

 

11-2- تکبر و هتاکی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا قَصَمَ ظَهْرِی إِلَّا رَجُلَانِ عَالِمٌ مُتَهَتِّكٌ وَ جَاهِلٌ مُتَنَسِّكٌ هَذَا یُنَفِّرُ عَنْ حَقِّهِ بِهَتْكِهِ وَ هَذَا یَدْعُو إِلَی بَاطِلِهِ بِنُسْكِهِ. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

نشکسته است پشت مرا مگر دو مرد: دانشمند بی آبرو و نادان اهل عبادت. این می‌رماند مردم را از حق خود به خاطر بی‌آبرویی‌اش، و این می‌خواند مردم را به باطل خود به خاطر عبادتش.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَبْغَضُ‏ الْعِبَادِ إِلَی‏ اللَّهِ‏ سُبْحَانَهُ‏ الْعَالِمُ‏ الْمُتَجَبِّرُ. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

مبغوض‌ترین بندگان نزد خداوند پاک، دانشور زورگو است.

 

11-3- تفریط

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَعْظَمُ النَّاسِ وِزْراً الْعُلَمَاءُ الْمُفَرِّطُونَ. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

گنهكارترین مردم، عالمانِ تفریط كار (كوتاهی كننده در عمل) هستند.

 

11-4- ریاست طلبی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: آفَةُ الْعُلَمَاءِ حُبُّ الرِّئَاسَةِ. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

آفت دانشوران ریاست طلبی است.

 

11-5- دین فروشی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَقُودُ النَّارِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ كُلُّ غَنِیٍّ بَخِلَ بِمَالِهِ عَلَی الْفُقَرَاءِ وَ كُلُّ عَالِمٍ بَاعَ الدِّینَ بِالدُّنْیَا. (تصنیف غرر الحكم ص 48)

هیزم آتش در روز قیامت، هر توانگری است كه از بخشیدنِ مال خود به نیازمندان مضایقه كند و هر عالمی است كه دین را به دنیا بفروشد.