آداب جمعه ها

آداب جمعه ها

 

چکیده

آخرین روز هفته، از آن جهت جمعه نام دارد که در آن روز، آخرین امام یعنی حضرت مهدی علیه السلام ظهور می‌کند و مردم در پیرامون او جمع شده و اجتماع می‌کنند و در بین مسلمانان این روز مقدس است.

توصیه‌های قرآن و روایات در باره این روز، آداب جمعه را شکل می‌دهد.

انسان با رعایت آنها از آثار پُر برکت این روز برخوردار می‌گردد.

 

1- معنی و مفهوم جمعه

جُمُعَه: (به ضم جیم، میم و فتح عین) از واژگان قرآن کریم به معنای روز جمع شدن و اجتماع است. به عقیده راغب روزِ جُمُعَه را به جهت اجتماع مردم برای نماز، جمعه گفته‌اند. (مفردات راغب ص 202)

روز جمعه قبل از اسلام، به نام عروبه مشهور بوده است. (کشاف زمخشری ج4 ص532- وی تصریح می‌کند که پیش از اسلام این نام -جمعه- وجود نداشته باشد.)

روز پایان هفته را در فارسی آدینه گویند.

 

2- اهمیت روز جمعه

يُونُسَ بْنِ أَبِي الْفَضْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: مَا مِنْ‏ لَيْلَةِ جُمُعَةٍ إِلَّا وَ لِأَوْلِيَاءِ اللَّهِ‏ فِيهَا سُرُورٌ قُلْتُ كَيْفَ ذَاكَ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ إِذَا كَانَتْ لَيْلَةُ الْجُمُعَةِ وَافَى رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) الْعَرْشَ وَ وَافَيْتُ مَعَهُ فَمَا أَرْجِعُ إِلَّا بِعِلْمٍ مُسْتَفَادٍ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَنَفِدَ مَا عِنْدَنَا. (بحار الأنوار  ج ‏22 ص 552)

یونس ابن ابی فضل: امام صادق (علیه السلام) فرمود: از شب جمعه‌ای نیست، مگر اینکه اولیای خدا در آن سُرور ویژه‌ای دارند. عرض کردم: قربانت گردم آن سُرور چیست؟ فرمود: چون شب جمعه شود، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به عرش می‌آید و با عرش ارتباط برقرار می‌کند و من نیز با ایشان به عرش می‌آیم. و جز این نیست که با علمی که از آن جا بهره برده‌ام، باز می گردم و اگر چنین نبود، آنچه نزد ماست پایان می‌یافت.

 

2-1- افضل روزها و اعیاد

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَومُ الجُمُعَةِ سَيِّدُ الأيّامِ و أعظَمُ عِندَ اللهِ مِن يَومِ الأضحى و يَومِ الفِطرِ. (بحارالانوار ج  86 ص267) ‏

روز جمعه، سَرور روزهاست و نزد خداوند از روز عید قربان و عیدفطر ارجمندتر است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ ‏ إِنَّ اللَّهَ اخْتَارَ مِنَ الْأَيَّامِ الْجُمُعَةَ وَ مِنَ الشُّهُورِ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ مِنَ اللَّيَالِي لَيْلَةَ الْقَدْرِ الْخَبَرَ. (بحار الأنوار ج ‏86  ص273)

خداوند متعال از روزها، روز جمعه و از ماه‌ها ماه رمضان، و از شب‌ها، شب قدر را برگزید.

 

وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فِي خُطْبَتِهِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَلَا إِنَ‏ هَذَا الْيَوْمَ‏ جَعَلَ‏ اللَّهُ‏ لَكُمْ‏ عِيداً وَ هُوَ سَيِّدُ أَيَّامِكُمْ وَ أَفْضَلُ أَعْيَادِكُمْ وَ قَدْ أَمَرَكُمُ اللَّهُ فِيهِ بِالسَّعْيِ إِلَى ذِكْرِهِ فَلْيَعْظُمْ فِيهِ رَغْبَتُكُمْ وَ لْتَخْلُصْ نِيَّتُكُمْ… (بحارالانوار ج 90 ص 348)

و امیر المؤمنین (علیه السلام) در خطبه روز جمعه خود فرمود: آگاه باشید؛ این روز را خداوند برای شما عید قرار داده و سَرور روزهای شما و افضل اعیاد شماست و خداوند شما را در آن روز به تلاش در ذکر و یاد خود امر فرموده؛ پس باید خیلی به آن روز متمایل باشید و نیت شما خالص باشد…

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‏ إِنَّ يَوْمَ الْجُمُعَةِ سَيِّدُ الْأَيَّامِ يُضَاعِفُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهِ الْحَسَنَاتِ وَ يَمْحُو فِيهِ السَّيِّئَاتِ وَ يَرْفَعُ فِيهِ الدَّرَجَاتِ وَ يَسْتَجِيبُ فِيهِ الدَّعَوَاتِ وَ يَكْشِفُ فِيهِ الْكُرُبَاتِ وَ يَقْضِي فِيهِ الْحَاجَاتِ الْعِظَامَ وَ هُوَ يَوْمُ الْمَزِيدِ لِلَّهِ فِيهِ عُتَقَاءُ وَ… (بحار الانوار ج 86 ص 274)

روز جمعه سروَر روزها است. خدای عزیز و بلندمرتبه در آن روز حسنات را دو چندان می‌کند و در آن بدی‌ها را از بین می‌برد، و در آن درجات را ترفیع می‌بخشد، و در آن دعاها را اجابت می‌کند و در آن اندوه‌ها را از بین می‌برد، و حاجت‌های بزرگ در آن برآورده می‌شود و آن روز بخشایش بیشتر برای خداوند است…

 

2-2- وسعت رحمت

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَيْلَةُ الْجُمُعَةِ لَيْلَةٌ غَرَّاءُ وَ يَوْمُهَا يَوْمٌ أَزْهَرُ وَ لَيْسَ عَلَي الْأَرْضِ يَوْمٌ تَغْرُبُ فِيهِ الشَّمْسُ أَكْثَرَ مُعْتَقاً فِيهِ مِنَ النَّارِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ (بحار الانوار ج 86 ص 271)

شب جمعه، شبی زیبا و روز آن، روزی درخشان است و بر روی زمین روزی نیست که در آن خورشید غروب کند و افراد رها شده از آتش، بیشتر از روز جمعه باشد.

 

اَلْبَاقِرُ او اَلصَّادِقُ عَلَيْهِما السَّلَامُ: أَنَّهُمَا قَالا إِذَا كَانَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ أَمَرَ اللَّهُ مَلَكاً يُنَادِي مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ إِلَى آخِرِهِ وَ يُنَادِي فِي كُلِّ لَيْلَةٍ غَيْرِ لَيْلَةِ الْجُمُعَةِ مِنْ ثُلُثِ اللَّيْلِ الْآخَرِ هَلْ مِنْ سَائِلٍ فَأُعْطِيَهُ هَلْ مِنْ تَائِبٍ فَأَتُوبَ إِلَيْهِ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ فَأَغْفِرَ لَهُ يَا طَالِبَ الْخَيْرِ أَقْبِلْ يَا طَالِبَ الشَّرِّ أَقْصِر. (بحار الأنوار ج‏86 ص279)

چون شب جمعه شود، خداوند به فرشته‌ای امر می‌کند که از آغاز شب تا پایان آن ندا دهد، و در هر شبی غیر از شب جمعه، از یک‌سوم آخر شب ندا می‌دهد: آیا سائلی هست که او را عطا کنم؟ آیا توبه کننده‌ای است که توبه او را بپذیرم؟ آیا استغفارکننده‌ای هست که او را بیامرزم؟ ای طالب خیر! روی بیاور، ای طالب شر! رها کن.

 

2-3- مضاعف شدن

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الصَّدَقَةُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ وَ يَوْمَهَا بِأَلْفٍ‏. (بحار الأنوار ج‏86 ص362)

صدقه در شب جمعه و روز آن، هزار برابر است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْخَيْرُ وَ الشَّرُّ يُضَاعَفُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ. (بحار الانوار ج 86 ص 283)

در روز جمعه خیر و شر چند برابر می‌شود.

 

2-4- فضیلت یکسان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ اخْتَارَ الْجُمُعَةَ فَجَعَلَ يَوْمَهَا عِيداً وَ اخْتَارَ لَيْلَهَا فَجَعَلَهَا مِثْلَهَا… وَ… فَلَيْلَة الْجُمُعَةِ أَفْضَلُ اللَّيَالِي وَ يَوْمُهَا أَفْضَلُ الْأَيَّامِ وَ لَيْلَةُ الْجُمُعَةِ لَيْلَةٌ غَرَّاءُ وَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ يَوْمٌ أَزْهَرُ. (بحار الأنوار  ج ‏86 ص282)

خداوند جمعه را برگزید و روز آن را عید قرار داد و شب آن را برگزید و آن را مانند روز جمعه قرار داد… و… شب جمعه، برترین شب‌ها و روز آن برترین روزهاست و شب جمعه، شبی سفید و روز جمعه روزی درخشان است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ مِثْلُ يَوْمِهَا فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُحْيِيَهَا بِالصَّلَاةِ وَ الدُّعَاءِ فَافْعَل.‏ (بحار الأنوار ج ‏86  ص272)

شب جمعه مانند روز آن است، پس اگر توانستی، آن را با نماز و دعا سپری کنی، پس انجام بده.

 

2-5- روز قیام قائم آل محمّد صلی الله علیه و آله

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ يَخْرُجُ‏ قَائِمُنَا أَهْلَ‏ الْبَيْتِ‏ يَوْمَ‏ الْجُمُعَةِ… (بحار الأنوار ج‏52 ص 279)

قائم ما خاندانِ پیامبر، در روز جمعه قیام می‏‌كند…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏… وَ الْخَمِيسُ تُقْضَي فِيهِ الْحَوَائِجُ وَ الْجُمُعَةُ لِلتَّنَظُّفِ وَ التَّطَيُّبِ وَ هُوَ عِيدُ الْمُسْلِمِينَ وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنَ الْفِطْرِ وَ الْأَضْحَي وَ يَوْمُ الْغَدِيرِ أَفْضَلُ الْأَعْيَادِ وَ هُوَ الثَّامِنَ عَشَرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ وَ كَانَ يَوْمَ الْجُمُعَة وَ يَخْرُجُ قَائِمُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ يَوْمَ الْجُمُعَة وَ تَقُومُ الْقِيَامَةُ يَوْمَ الْجُمُعَة وَ مَا مِنْ عَمَلٍ أَفْضَلَ يَوْمَ الْجُمُعَة مِنَ الصَّلَوَاتِ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ. (بحار الانوار ج 86 ص 268)

… و در پنج شنبه حاجت‌ها برآورده می‌شود و جمعه روز نظافت و آراستگی است و آن عید مسلمانان است و آن برتر از فطر و اضحی (قربان) است. و روز غدیر برترین اعیاد است و آن هجدهم ذی حجه است و روز جمعه بود. و قائم ما اهل بیت روز جمعه ظهور می‌کند. و قیامت روز جمعه بر پا می‌شود. و هیچ عملی در روز جمعه برتر از صلوات بر محمد و خاندانِ او نیست.

2-6- غُسل

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا عَلِيُّ عَلَي النَّاسِ كُلَّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ الْغُسْلُ فَاغْتَسِلْ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ وَ لَوْ أَنَّكَ تَشْتَرِي الْمَاءَ بِقُوتِ يَوْمِكَ وَ تَطْوِيهِ فَإِنَّهُ لَيْسَ شَيْ ءٌ مِنَ التَّطَوُّعِ أَعْظَمَ مِنْهُ. (بحار الانوار ج 78 ص 129)

ای علی! بر مردم لازم است که در هر هفته یک بار  غُسلِ  کنند. پس در هر روز جمعه غُسل کن. اگرچه با هزینه غذای یک روز مجبور به خریدن آب شوی و در آن روز گرسنه بمانی! چرا که در میان اعمال مستحب، عملی با عظمت‌تر از غُسلِ جمعه وجود ندارد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  إِنْ نَسِيتَ الْغُسْلَ أَوْ فَاتَكَ لِعِلَّةٍ فَاغْتَسِلْ بَعْدَ الْعَصْرِ أَوْ يَوْمَ السَّبْتِ. (بحار الانوار ج 78 ص 128)

اگر غُسلِ جُمعه را فراموش کردی و یا انجام آن را به علّتی از دست دادی بعد از عصر و یا روز شنبه قضای آن را به جا آور.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ غُسْلُ‏ يَوْمِ‏ الْجُمُعَةِ سُنَّةٌ وَ… (بحار الأنوار ج ‏78 ص 9)

غُسل روز جمعه سنّت است.

 

2-7- استغفار

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ قَالَ قَبْلَ صَلَاةِ الْغَدَاةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ- أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ- غُفِرَتْ ذُنُوبُهُ وَ إِنْ كَانَتْ أَكْثَرَ مِنْ زَبَدِ الْبَحْرِ. (بحار الأنوار ج ‏86 ص 359)

هر که پیش از نماز صبح روز جمعه سه بار بگوید: – از خداوندی که معبودی جز او نیست، زنده و پاینده است، طلب آمرزش می‌کنم و به سوی او توبه می‌کنم.-  گناهان او گرچه به سان کف دریا باشد بخشیده می‌شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ تَعَالَي يَوْمَ الْجُمُعَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ سَبْعِينَ مَرَّةً يَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ غَفَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ ذَنْبَهُ فِيمَا سَلَفَ وَ عَصَمَهُ فِيمَا بَقِيَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَنْبٌ غَفَرَ لَهُ ذُنُوبَ وَالِدَيْه‏. (بحار الانوار ج 87 ص 91)

 

هر که روز جمعه از خداوند متعال استغفار کند و بعد از عصر هفتاد مرتبه بگوید: -استغفرالله و اتوب الیه- خدای عزیز و بلندمرتبه همه گناهان پیشین او را می‌آمرزد و در آنچه باقیمانده است او را حفاظت می‌کند و اگر گناهی نداشته باشد، گناه والدینش را می‌بخشد.

 

2-8- نماز

اَلحَسَنُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  رَأَيْتُ أُمِّي فَاطِمَةَ (عَلَيْها سَلَامُ) قَامَتْ فِي مِحْرَابِهَا لَيْلَةَ جُمُعَتِهَا فَلَمْ تَزَلْ رَاكِعَةً سَاجِدَةً حَتَّي اتَّضَحَ عَمُودُ الصُّبْحِ وَ سَمِعْتُهَا تَدْعُو لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ. (بحار الانوار ج 43 ص81)

شب‌های جمعه مادرم فاطمه (علیها سلام) را می‌دیدم که تا طلوع صبح مشغول رکوع و سجود بود و می شنیدم که مادرم، برای زنان و مردان مؤمن دعا می‌کرد.

 

2-8-1- نماز جُمُعه

الله تعالی: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى‏ ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. (جمعه/9)

اى كسانى كه ايمان آورده‏‌ايد! آنگاه كه براى نماز روز جمعه ندا داده شد، پس به سوى ياد خدا (نماز) شتاب كنيد و داد و ستد را رها كنيد كه اين براى شما بهتر است، اگر بدانيد.

 

جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يُقَالُ لَهُ قُلَيْبٌ- فَقَالَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ- إِنِّي تَهَيَّأْتُ إِلَى الْحَجِّ كَذَا وَ كَذَا مَرَّةً فَمَا قُدِّرَ لِي فَقَالَ: لِي يَا قُلَيْبُ عَلَيْكَ‏ بِالْجُمُعَةِ فَإِنَّهَا حَجُّ الْمَسَاكِينَ. (وسائل الشيعه ج ‏7 ص300)

فردی به نام قُلَیب خدمت پیامبر آمد و عرض کرد: یا رسول الله! من چندین بار خود را برای حج آماده کردم، امّا برایم مقدر نشد (که به حج بروم) پیامبر به او فرمود: بر تو باد به نماز جمعه كه حجّ مستمندان است!

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ أَتَى‏ الْجُمُعَةَ إِيمَاناً وَ احْتِسَاباً اسْتَأْنَفَ الْعَمَلَ. (بحار الأنوار ج ‏86 ص 192)

هر که از روی ایمان و طلب پاداش از خداوند به جمعه بیاید، عمل را از سر گرفته است. (تمام گناهانش آمرزیده شده است.)

 

2-8-2- نماز جعفر طیّار

صَاحِب الزَّمان عَلَیْهِ السَّلام: ‏ أَفْضَلُ‏ أَوْقَاتِهَا صَدْرُ النَّهَارِ مِنْ‏ يَوْمِ‏ الْجُمُعَةِ ثُمَّ فِي أَيِّ الْأَيَّامِ شِئْتَ وَ أَيِّ وَقْتٍ صَلَّيْتَهَا مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ فَهُو جَائز… (بحار الأنوار  ج‏ 86 ص 348)

بهترین زمان‌های خواندن نماز جعغر طیّار، آغاز روز از روز جمعه است. پس در هر روزی که خواستی و در هر وقتی که بخواهی از شب و روز آن را بخوانی جایز است…

 

2-9- توجه ویژه به خانواده

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ أَطْرِفُوا أَهَالِيَكُمْ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْفَاكِهَةِ وَ اللَّحْمِ حَتَّى يَفْرَحُوا بِالْجُمُعَةِ. (بحار الأنوار ج ‏86 ص 360)

در روز جمعه مقداری میوه و گوشت را به خانواده خود تقدیم کنید تا در جمعه شاد شوند.

 

2-10- صلوات بسیار  

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏‏ أَكْثِرُوا الصَّلَاةَ عَلَيَّ اللَّيْلَةَ الْغَرَّاءَ وَ الْيَوْمَ الْأَزْهَرَ فَقِيلَ وَ مَا اللَّيْلَةُ الْغَرَّاءُ وَ الْيَوْمُ الْأَزْهَرُ فَقَالَ اللَّيْلَةُ الْغَرَّاءُ لَيْلَةُ الْجُمُعَةِ وَ الْيَوْمُ الْأَزْهَرُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ… (بحار الأنوار ج ‏86 ص 360)

در لیلة الغراء و یوم الأزهر بر من بسیار صلوات بفرستید. گفتند:   لیلة الغراء و الیوم الأزهر چیست؟ فرمود: لیلة الغراء، شب جمعه و یوم الأزهر، روز جمعه است…

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ أَكْثِرُوا مِنَ الصَّلَاةِ عَلَيَّ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَإِنَّهُ يَوْمٌ يُضَاعَفُ فِيهِ الْأَعْمَالُ‏. (بحار الانوار ج 86 ص 364)

در روز جمعه صلوات بر من را زیاد کنید که آن روزی است که در آن اعمال دو چندان می شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ أَجْفَي النَّاسِ رَجُلٌ ذُكِرْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيَّ. (بحار الانوار ج 91 ص71)

ستمکارترین مردم کسی است که در نزد او نامی از من برده شود، ولی او بر من صلوات نفرستد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏ مَنْ صَلَّي عَلَيَّ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِائَةَ مَرَّةٍ قَضَي اللَّهُ لَهُ سِتِّينَ حَاجَةً مِنْهَا لِلدُّنْيَا ثَلَاثُونَ حَاجَةً وَ ثَلَاثُونَ لِلْآخِرَةِ. (بحار الانوار ج 91 ص61)

هرکس در روز جمعه بر من صلوات بفرستد، خداوند شصت حاجت او را برآورده می‌سازد که سی حاجت آن دنیوی و سی حاجت دیگر، اخروی است.

 

2-11- صدقه دادن

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الصَّدَقَةُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ وَ يَوْمَهَا بِأَلْفٍ. (بحار الانوار ج 86 ص 362)

صدقه در شب جمعه و روز آن، هزار برابر است.

 

2-12- استعمال بوی خوش

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِعَلِيٍّ يَا عَلِيُّ عَلَيْكَ بِالطِّيبِ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ فَإِنَّهُ مِنْ سُنَّتِي وَ تُكْتَبُ لَكَ حَسَنَاتُهُ مَا دَامَ يُوجَدُ مِنْكَ رَائِحَتُه.‏ (مکارم اخلاق ص 42)

يا على! عطر زدن در روزهاى جمعه را ترك مكن، كه اين جزو سنّت من است، و تا زمانى كه بوى عطر از تو استشمام شود، برايت حسنه نوشته مى‌شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ لَا يَدَعَ أَنْ يَمَسَّ شَيْئاً مِنْ طِيبٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ فَيَوْمٌ وَ يَوْمٌ لَا فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ فَفِي كُلِّ جُمُعَةٍ لَا يَدَعُ ذَلِكَ. (من لا یحضره الفقیه ج1 ص 425)

شايسته است كه انسان بكار بردن بوى خوش و عطر را هر روز فراموش نكند و اگر هر روز نتواند، يك روز در ميان و اگر اين مقدار هم توانايى ندارد، در هر جمعه هرگز فراموش نکند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أيُّمَا امرَأَةٍ تَطَيَّبَت لِغَيرِ زَوجِها، لَم تُقبَل مِنها صَلاةٌ حَتّى‏ تَغتَسِلَ مِن طيبِها كَغُسلِها مِن جَنابَتِها. (من لایحضره الفقیه ج 3 ص 440)

هر زنى كه خود را براى غير شوهرش خوش‏بو كند، نمازش پذيرفته نمى‌‏شود، تا آنگاه كه از آن بوى خوش، همچون غسل جنابت غسل كند.

 

2-13- دعا و ثنا

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ذَكَرَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ فِيهِ سَاعَةٌ- لَا يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ سَأَلَ اللَّهَ شَيْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ. (بحار الانوار ج 86 ص 276)

رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) روز جمعه را ذکر کرد و فرمود: در آن، ساعتی است که بنده‌ی مسلمانی نیست که در آن ساعت چیزی از خدا بخواهد، مگر اینکه خداوند آن را به او عطا می­‌کند.

شایان ذکر است:  اهل علم درباره این ساعت دچار اختلاف بسیار هستند و صحیح‌ترین آن نزد ما این است که آن از فاصله فراغت امام از خطبه، تا زمانی که صفوف بر مردم مرتب می‌شود است؛ و ساعت دیگری از آخر روز تا غروب خورشید است، این را عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام روایت کرد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… وَ إِنَّ مِنْ فَضْلِهَا أَنْ لَا يُسْأَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ الْجُمُعَةِ حَاجَةً إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ… (بحار الانوار ج 86 ص 282)

… و از فضیلت آن این است که روز جمعه از خدای عزیز و بلندمرتبه حاجتی خواسته نمی‌شود، مگر اینکه استجابت می شود…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنِّي أُسَبِّحُ وَ أَذْكُرُ اللَّهَ تَعَالَى يَوْمَ الْجُمُعَةِ ثَلَاثِينَ مَرَّةً. (بحار الانوار ج 86 ص 364)

من روز جمعه سی مرتبه خدا را تسبیح می‌گویم و یاد می‌کنم.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِلْجُمُعَةِ حَقّاً وَاجِباً فَإِيَّاكَ أَنْ تُضَيِّعَ أَوْ تُقَصِّرَ فِي شَيْ ءٍ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ وَ التَّقَرُّبِ إِلَيْهِ تَعَالَي بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَ تَرْكِ الْمَحَارِمِ كُلِّهَا فَإِنَّ اللَّهَ يُضَاعِفُ فِيهِ الْحَسَنَاتِ وَ يَمْحُو فِيهِ السَّيِّئَاتِ وَ يَرْفَعُ فِيهِ الدَّرَجَاتِ وَ يَوْمُهُ مِثْلُ لَيْلَتِهِ. فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُحَيِّيَهَا بِالدُّعَاءِ وَ الصَّلَاةِ فَافْعَلْ. فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يُضَاعِفُ فِيهَا الْحَسَنَاتِ وَ يَمْحُو فِيهَا السَّيِّئَاتِ وَ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ. (بحار الأنوار ج ‏86 ص 275)

برای جمعه حقی واجب است! پس برحذر باش که چیزی از عبادت خدا و تقرّب به سوی او با عمل صالح و ترک همه محارم را ضایع نکنی یا کوتاهی نکنی، که خداوند در آن روز حسنات را دو چندان می‌کند و بدی‌ها را از بین می‌برد و در آن درجات را ترفیع می‌بخشد و روز آن مانند شب آن است. پس اگر توانستی که آن را با دعا و نماز زنده نگهداری، پس انجام بده، که خداوند متعال در آن حسنات را دو چندان می‌کند و بدی‌ها را از بین می‌برد. و خداوند بخشنده‌ی بزرگوار است.

 

2-13-1- دعا در جُمُعه های مخصوص

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا جَابِرُ، هَذَا آخِرُ جُمُعَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ فَوَدِّعْهُ وَ قُلِ اللَّهُمَ‏ لَا تَجْعَلْهُ‏ آخِرَ الْعَهْدِ مِنْ‏ صِيَامِنَا إِيَّاهُ‏ فَإِنْ جَعَلْتَهُ فَاجْعَلْنِي مَرْحُوماً وَ لَا تَجْعَلْنِي مَحْرُوماً… (وسائل الشيعه ج‏10 ص 365)

ای جابر، این آخرین جمعه ماه رمضان است، پس با آن وداع کن و بگو: خداوندا، این ماه رمضان را آخرین ماه روزه‌داری ما قرار مده و اگر قرار دادی، ما را مشمول رحمت خود قرار ده و نومید و محروم از آن مگردان…

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: لَا تَغْفُلُوا عَنْ أَوَّلِ لَيْلَةِ جُمُعَةٍ مِنْهُ فَإِنَّهَا لَيْلَةٌ تُسَمِّيهَا الْمَلَائِكَةُ لَيْلَةَ الرَّغَائِبِ‏ وَ…‏ (بحار الأنوار ج ‏95 ص 396)

از اولین شب جمعه‌ی ماه رجب غافل نشوید و آن شبی است که فرشته‌ها آن را شب عطا و بخشش بسیار می‌نامند…

 

2-13-2- سایر ماه‌های سال

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: دُعَاءُ الْمَكْرُوبِ الْمَلْهُوفِ وَ مَنْ قَدْ أَعْيَتْهُ الْحِيلَةُ وَ أَصَابَتْهُ بَلِيَّةٌ: لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ. يَقُولُهَا لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ إِذَا فَرَغَ مِنَ الصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ مِنَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ.

وَ قَالَ أَخَذْتُهُ… أَخَذَهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَخَذَهُ عَنْ جَبْرَئِيلَ… أَخَذَهُ جَبْرَئِيلُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ.

هر کس گرفتاری و مشکلی دارد و راه چاره ای ندارد و به مصیبت‌ها گرفتار است، این دعا را بخواند: خدایی جز تو نیست، پاک و منزهی تو و همانا من از ستمکارانم.

این دعا را در شب جمعه بعد از نماز عشاء بخواند. و فرمود این دعا را از… رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و ایشان به نقل از جبرئیل… و جبرئیل از خدای عزیز و بلندمرتبه آن را نقل کرد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لِيَكُنْ مِنْ قَوْلِكُمْ فِي قُنُوتِ الْجُمُعَةِ اللَّهُمَّ إِنَّ عَبِيداً مِنْ عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ قَامُوا بِكِتَابِكَ وَ سُنَّةِ نَبِيِّكَ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَاجْزِهِمْ عَنَّا خَيْرَ الْجَزَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏86 ص251)

باید از سخنانت در قنوت جمعه این باشد: پروردگارا! بندگانی از بندگان صالحت به کتاب تو و سنت نبی تو پرداختند، پس آنها را از جانب ما بهترین جزا عنایت فرما.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  إِنَّ الْعَبْدَ لَيَدْعُو فَيُؤَخَّرُ حَاجَتُهُ إِلَى يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ… (بحار الأنوار ج ‏90 ص 347)

بنده گاهی دعا می‌کند، ولی اجابت دعای او تا روز جمعه به تأخیر می‌افتد؛ و…

 

2-14-  آراسته بودن

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ لِيَتَزَيَّنْ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ يَغْتَسِلُ وَ يَتَطَيَّبُ وَ يُسَرِّحُ لِحْيَتَهُ وَ يَلْبَسُ أَنْظَفَ ثِيَابِهِ وَ لْيَتَهَيَّأْ لِلْجُمُعَةِ وَ لْيَكُنْ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ السَّكِينَةُ وَ الْوَقَارُ وَ لْيُحْسِنْ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ لْيَفْعَلِ الْخَيْرَ مَا اسْتَطَاعَ فَإِنَّ اللَّهَ يَطَّلِعُ عَلَى الْأَرْضِ لِيُضَاعِفَ الْحَسَنَاتِ. (بحار الأنوار  ج ‏86  ص 352)

هر یک از شما روز جمعه باید آراسته گردد و غسل کند، عطر زند و محاسنش را شانه کند و تمیزترین لباسش را بر تن کند و باید برای جمعه آماده گردد. و در آن روز باید آرامش و وقار داشته باشد و پروردگارش را نیکو عبادت کند و هر چه توانست کار خیر انجام دهد که خداوند بر زمین توجه می‌کند تا نیکی‌ها را دو چندان کند.

 

2-15- خوردن انار

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَكَلَ رُمَّانَةً يَوْمَ الْجُمُعَةِ عَلَى الرِّيقِ نَوَّرَتْ قَلْبَهُ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً فَطُرِدُ عَنْهُ وَسْوَسَةُ الشَّيْطَانِ وَ مَنْ طُرِدَ عَنْهُ وَسْوَسَةُ الشَّيْطَانِ لَمْ يَعْصِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ لَمْ يَعْصِ اللَّهَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ. (مكارم الأخلاق ص171)

کسی که یک انار در روز جمعه ناشتا بخورد، قلبش را چهل روز نورانی می‌کند، و وسوسه‌ی شیطان را از او دور می‌کند و کسی که وسوسه‌ی شیطان از او برطرف شود، خدای عزیز و بلندمرتبه را معصیت نمی‌کند و کسی که خدا را معصیت نکند، خدا او را وارد بهشت می‌کند.

 

2-16- زیارت اهل قُبور

عن اَلْبَاقِرُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) سَأَلْتُهُ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ قَالَ: إِذَا كَانَ‏ يَوْمُ‏ الْجُمُعَةِ فَزُرْهُمْ‏ فَإِنَّهُ مَنْ كَانَ مِنْهُمْ فِي ضِيقٍ وُسِّعَ عَلَيْهِ مَا بَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ يَعْلَمُونَ بِمَنْ أَتَاهُمْ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَإِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ كَانُوا سُدًى قُلْتُ فَيَعْلَمُونَ بِمَنْ أَتَاهُمْ فَيَفْرَحُونَ بِهِ قَالَ نَعَمْ وَ… (بحار الأنوار  ج ‏6 ص 256)

از امام باقر (علیه السلام) درباره زیارت اهل قبور پرسیدم. فرمود: هر گاه روز جمعه شد، آنها را زیارت کن، زیرا بین طلوع فجر و طلوع خورشید به هر کدام از آنها که در تنگی باشد، وسعت و فراخی داده می‌شود و کسانی را که به نزد آنان می‌آیند را می‌شناسند؛ پس وقتی خورشید طلوع کرد، رها می‌شوند. عرض کردم: آیا کسانی را که به نزدشان می‌آیند را می‌شناسند و با دیدنشان خوشحال می‌شوند؟ فرمود: بله و…

 

2-17- نوره کشیدن

الْبَرْقِيِّ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: قِيلَ لَهُ يَزْعُمُ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ النُّورَةَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مَكْرُوهَةٌ فَقَالَ لَيْسَ‏ حَيْثُ‏ ذَهَبَ‏ أَيُ‏ طَهُورٍ أَطْهَرُ مِنَ النُّورَةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ. (بحار الأنوار ج ‏86 ص 362)

به امام صادق (علیه السلام) عرض شد: بعضی از مردم گمان می‌کنند که نوره در روز جمعه مکروه است. فرمود: چنین نیست که گمان کرده‌اند، کدام پاک‌کننده از نوره، در روز جمعه پاک‌تر است.

 

2-18- شتاب در رفتن به مساجد در روز جمعه

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ قَعَدَتِ الْمَلَائِكَةُ عَلَى أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ بِأَيْدِيهِمْ صُحُفٌ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَقْلَامٌ مِنْ ذَهَبٍ يَكْتُبُونَ الْأَوَّلَ فَالْأَوَّلَ عَلَى مَرَاتِبِهِمْ وَ كَانَتِ الطُّرُقَاتُ فِي أَيَّامِ السَّلَفِ وَقْتِ السَّحَرِ وَ بَعْدَ الْفَجْرِ مُخْتَصَّةً بِالْمُبْتَكِرِينَ إِلَى الْجُمُعَةِ يَمْشُونَ بِالطُّرُقِ وَ قِيلَ أَوَّلُ بِدْعَةٍ فِي الْإِسْلَامِ تَرْكُ الْبُكُورَةِ إِلَى الْجُمُعَةِ. (بحار الأنوار ج ‏86 ص 363)

زمانی که روز جمعه شود، ملائکه بر درهای مسجد می نشینند، درحالی که در دستشان برگه‌هایی از نقره و قلم‌هایی از طلا است، و به ترتیب [داخل شوندگان به مسجد را] بر اساس مراتبشان می‌نویسند و در روزگاران گذشته، راه در وقت سحر و بعد از فجر مختص به شتاب کنندگان به جمعه بود که در راه‌ها گام برمی‌داشتند و گفته شده: اولین بدعت در اسلام، ترک کردن رفتن در بامداد به سوی جمعه بود.

 

2-19- تلاوت قرآن

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا عَلِيُّ- اقْرَأْ يس فَإِنَّ فِي يس عَشَرَةَ بَرَكَاتٍ مَا قَرَأَهَا جَائِعٌ إِلَّا شَبِعَ وَ لَا ظَمْآنُ إِلَّا رَوِيَ وَ لَا عَارٍ إِلَّا كُسِيَ وَ لَا عَزَبٌ إِلَّا تَزَوَّجَ وَ لَا خَائِفٌ إِلَّا أَمِنَ وَ لَا مَرِيضٌ إِلَّا بَرَأَ وَ لَا مَحْبُوسٌ إِلَّا أُخْرِجَ وَ لَا مُسَافِرٌ إِلَّا أُعِينَ عَلَي سَفَرِهِ وَ لَا يَقْرَءُونَ عِنْدَ مَيِّتٍ إِلَّا خَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُ وَ لَا قَرَأَهَا رَجُلٌ لَهُ ضَالَّةٌ إِلَّا وَجَدَهَا. (بحار الانوار ج 89 ص 290)

ای علی! یس را بخوان که همانا در یس ده برکت است: با خواندن آن هر گرسنه‌ای سیر، هر تشنه‌ای سیراب، هر برهنه‌ای پوشیده، هر بی‌زنی زن‌دار، هر ترسویی ایمن، هر بیماری سالم، هر زندانی‌ای آزاد، هر مسافری موفق در سفرش می‌شود. و بر هر مُرده‌ای خوانده شود، خداوند از گناهان و رنجش می‌کاهد. و هر کس برای گمشده‌اش بخواند، آن را می‌یابد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ قَرَأَ سُورَةَ النِّسَاءِ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ أَمِنَ مِنْ ضَغْطَةِ الْقَبْرِ. (بحار الانوار ج 86 ص 349)

هر که در هر جمعه سوره‌ی نساء را قرائت کند، از فشار قبر ایمن می‌شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يُسْتَحَبُّ أَنْ يُقْرَأَ دُبُرَ الْغَدَاةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ الرَّحْمَنُ ثُمَّ تَقُولُ كُلَّمَا قُلْتَ: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ- لَا بِشَيْ ءٍ مِنْ آلَائِكَ رَبِّ أُكَذِّبُ وَ قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْجُمُعَةِ فِي كُلِّ لَيْلَةِ جُمُعَةٍ كَانَتْ كَفَّارَةً لِمَا بَيْنَ الْجُمُعَةِ إِلَي الْجُمُعَةِ. (بحار الانوار ج 86 ص 364)

مستحب است که بعد از نماز صبح روز جمعه، الرحمن را قرائت کند؛  سپس هر بار – فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ – را خواند، بگوید: – لَا بِشَيْ ءٍ مِنْ آلَائِكَ رَبِّ أُكَذِّبُ – پروردگارا! هیچ یک از نعمت‌های تو را منکر نیستم. و فرمود: هر که در هر شب جمعه، سوره جمعه را بخواند، کفّاره بین جمعه تا جمعه دیگر است.

 

2-20- شارب چیدن و ناخن گرفتن

الْحَسَنِ بْنِ الْعَلَاءِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَا ثَوَابُ مَنْ أَخَذَ شَارِبَهُ وَ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ؟ قَالَ: لَا يَزَالُ مُطَهَّراً إِلَي الْجُمُعَةِ الْأُخْرَي. (بحار الانوار ج 73 ص 122)

حسن بن علاء: از امام صادق (علیه السّلام) پرسیدم: ثواب کسی که هر جمعه از سبیلش را بگیرد و ناخن هایش را بچیند چه باشد؟ فرمود: پیوسته تا جمعه‌ی دیگر پاکیزه باشد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مِنَ السُّنَّةِ أَنْ يَأْخُذَ الشَّارِبَ حَتَّي يَبْلُغَ الاِطَارَ. (بحار الانوار ج 73 ص 112)

از سنت (پیامبر صلی الله علیه و آله) کوتاه کردن سبیل تا طرف لب بالایی است. (سبیل روی لب و دهان نیاید)

الِاطَارَ:یعنی لب بالایی که بین محل رویش مو و لب فاصل شده است

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ قَالَ لِلرِّجَالِ قُصُّوا أَظَافِيرَكُمْ وَ لِلنِّسَاءِ اتْرُكْنَ فَإِنَّهُ أَزْيَنُ لَكُنَّ. (بحار الانوار ج 73 ص 123)

به مردان فرمود: ناخن‌ها را بگیرید. و به زنان فرمود: آنها را وانهید، که برای شما زیباتر است.

 

2-21- مسواک زدن

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ هَذَا يَوْمُ عِيدٍ جَعَلَهُ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ فَمَنْ جَاءَ إِلَي الْجُمُعَةِ فَلْيَغْتَسِلْ وَ إِنْ كَانَ عِنْدَهُ طِيبٌ فَلْيَمَسَّ مِنْهُ وَ عَلَيْكُمْ بِالسِّوَاكِ. (بحار الانوار ج 86 ص 276)

براستی این روز، روز عیدی است که خداوند آن را برای مسلمانان قرار داد، پس هر که به نماز جمعه می‌آید، باید غسل کند، و اگر عطری داشت باید از آن استفاده کند، و بر شما باد مسواک زدن!