آداب بهداشت دهان و دندان

 

چکیده

از آنجا که دهان و دندان، نقش مهمی در تغذیه و سلامت انسان دارد، بهداشت آنها اهمیت فراوان می‌یابد. در مجموع آموزه‌های دینی دستوراتی راجع به آداب بهداشت دهان و دندان وجود دارد که با بکارگیری آن سلامت انسان تضمین شده و رضایت الهی را نصیب او می‌سازد.

 

۱- معنی و مفهوم مسواک زدن و خلال کردن

معنی واژه مسواک زدن، دندان‌ها را با مسواک تمیز کردن، مالیدن مسواک به دندان، مسواک کردن. (از لغت نامه دهخدا)

خلال کردن، در آوردن خُرده غذا میان دندان‌ها به وسیله‌ی خلال. (از لغت نامه دهخدا)

 

۲- اهمیت مسواک زدن و خلال کردن

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ طَهُورٌ وَ طَهُورُ الْفَمِ السِّوَاكُ. (مکارم الاخلاق ص۴۹)

هر چيزی را پاك ‏كننده‌‏ای است، و پاك‏ كننده‌ی دهان، مسواك است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَا زَالَ جَبْرَئِيلُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يُوصِينِي بِالسِّوَاكِ حَتَّی خَشِيتُ أَنْ أَدْرَدَ وَ أُحْفِي‏. (کافی ج ۶ ص ۴۹۵)

جبرائيل (علیه السلام) پیوسته مرا به مسواک زدن سفارش می‌کرد، به گونه‌ای که بیم داشتم دندان‌هایم بریزد و آنقدر در مسواک زدن کوشش کنم که آنها را از بین ببرم.

 

اَلْبَاقِرُ وَ الصَّادِقُ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ:‏ صَلَاةُ رَكْعَتَيْنِ بِسِوَاكٍ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ رَكْعَةً بِغَيْرِ سِوَاكٍ. (مکارم الاخلاق ص ۴۹)

دو ركعت نماز با مسواك، بهتر است از هفتاد ركعت بی‏‌مسواك.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ السِّوَاكُ شَطْرُ الْوُضُوءِ وَ الْوُضُوءُ شَطْرُ الْإِيمَانِ. (بحار الانوار ج ۷۳ ص ۱۴۰)

مسواك كردن نيمی از وضوء است و وضوء نيمی از ايمان.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ السِّوَاكُ‏. (بحار الانوار ج ۷۳ ص ۱۳۱)

مسواك كردن از اخلاق پيغمبران است.

 

وَ فِي وَصِيَّةِ النَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ):‏ يَا عَلِيُّ عَلَيْكَ بِالسِّوَاكِ وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ لَا تُقِلَّ مِنْهُ فَافْعَلْ فَإِنَّ كُلَّ صَلَاةٍ تُصَلِّيهَا بِالسِّوَاكِ تَفْضُلُ عَلَی الَّتِي تُصَلِّيهَا بِغَيْرِ سِوَاكٍ أَرْبَعِينَ يَوْماً. (بحار الانوار ج ۷۳ ص ۱۳۷)

در سفارش پيغمبر (صلی الله علیه وآله) به علی (علیه السلام) است: ای علی! بر تو باد به مسواك زدن! اگر توانستی كه از اين كار كم نكنی چنين كن؛ زيرا هر نمازی كه با مسواك زدن بخوانی از چهل روز نمازی كه بی‌مسواك زدن بگزاری برتر است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَفْوَاهُكُمْ طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِ رَبِّكُمْ فَأَحَبُّهَا إِلَی اللَّهِ أَطْيَبُهَا رِيحاً فَطَيِّبُوهَا بِمَا قَدَرْتُمْ عَلَيْهِ‏.(بحارالانوار ج  ۷۳ ص ۱۳۱)

دهان شما يك راهی است به درگاه پروردگار شما و محبوب‌ترش به درگاه خدا، خوشبوتر آنهاست و تا توانيد آن را خوشبو كنيد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ تَخَلَّلُوا عَلَی‏ أَثَرِ الطَّعَامِ‏… (بحار الانوار ج ۵۹ ص۲۹۱)

پس از خوردن غذا، دهان و دندان‌های‌تان را خلال كنيد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ تَخَلَّلُوا فَإِنَّهُ لَيْسَ شَيْ‏ءٌ أَبْغَضَ إِلَی الْمَلَائِكَةِ مِنْ أَنْ يَرَوْا فِي أَسْنَانِ الْعَبْدِ طَعَاماً. (مکارم الاخلاق ص۱۵۳)

خلال كنيد، كه بدترين چيزها برای ملائكه اينست كه در لای دندان‌ها غذا ببينند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ تَخَلَّلُوا فَإِنَّهُ مِنَ النَّظَافَةِ وَ النَّظَافَةُ مِنَ الْإِيمَانِ وَ الْإِيمَانُ مَعَ صَاحِبِهِ فِي الْجَنَّةِ. (بحار الانوار ج ۵۹ ص ۲۹۱)

خلال از نظافت است، نظافت از ايمان، ايمان به همراه دارنده‌‏اش در بهشت.

 

۳- آثار و فوائد مسواک زدن و خلال کردن

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي السِّوَاكِ عَشَرَةُ خِصَالٍ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ وَ مَرْضَاةٌ لِلرَّبِّ وَ مَفْرَحَةٌ لِلْمَلَائِكَةِ وَ هُوَ مِنَ السُّنَّةِ وَ يَشُدُّ اللِّثَةَ وَ يَجْلُو الْبَصَرَ وَ يَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ يَذْهَبُ بِالْحَفْرِ. (کافی ج ۶ ص ۴۹۵)

در مسواک زدن ده ویژگی می‌باشد: دهان را پاک می‌کند، پروردگار را خشنود می‌سازد، فرشتگان را شاد می‌کند، از سنت‌های نبوی است، لثه‌ها را محکم می‌کند، بینایی را روشن می‌کند، بلغم را از بین می‌برد و جرم دندان را از بین می‌برد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي السِّوَاكِ اثْنَتَا عَشْرَةَ خَصْلَةً هُوَ مِنَ السُّنَّةِ وَ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ وَ مَجْلَاةٌ لِلْبَصَرِ وَ يُرْضِي الرَّحْمَنَ وَ يُبَيِّضُ الْأَسْنَانَ وَ يَذْهَبُ بِالْحَفْرِ وَ يَشُدُّ اللِّثَةَ وَ يُشَهِّي الطَّعَامَ وَ يَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ يَزِيدُ فِي الْحِفْظِ وَ يُضَاعِفُ الْحَسَنَاتِ وَ تَفْرَحُ بِهِ الْمَلَائِكَةُ. (مکارم الاخلاق ص۵۰)

در مسواك دوازده خصلت است: از سنت است و پاكيزه‏‌كننده‌ی دهان، و جلا دهنده‌ی چشم می‌باشد، خدا را خشنود و دندان‌ها را سپيد می‌كند. بوی دهان را می‏‌برد و لثه را محكم می‌‏كند، و اشتها را زياد و بلغم را برطرف‏ می‌کند، حافظه را می‌‏افزايد و حسنات را دو چندان می‌كند، و فرشتگان را مسرور می‏‌سازد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ السِّوَاكُ يَزِيدُ الرَّجُلَ فَصَاحَةً. (بحار الانوار ج ۷۳ ص ۱۳۵)

مسواك بر فصاحت مرد می‌افزايد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلَيْكُمْ بِالسِّوَاكِ، فَإِنَّهُ‏ يُذْهِبُ‏ وَسْوَسَةَ الصَّدْرِ. (بحار الانوار ج ۷۳ ص ۱۳۹)

بر شما باد به مسواك كردن! زيرا اين كار وسوسه‌ی سينه را از بين می‌برد.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: السِّوَاكُ يَجْلُو الْبَصَرَ وَ يُنْبِتُ الشَّعْرَ وَ يَذْهَبُ بِالدَّمْعَةِ. (بحار الانوار ج ۷۳ ص ۱۳۷)

مسواك كردن، نور چشم را زياد می‌كند، مو را پُرپشت می‌كند، و آبريزش چشم را برطرف می‌سازد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَاوَلَ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ خِلَالًا فَقَالَ لَه:ُ يَا جَعْفَرُ تَخَلَّلْ فَإِنَّهُ مَصْلَحَةٌ لِلْفَمِ أَوْ قَالَ لِلِّثَةِ وَ مَجْلَبَةٌ لِلرِّزْقِ. (کافی ج ۶ ص ۳۷۶)

روزی پیامبر (صلی الله علیه و آله) به جعفر بن ابی طالب (علیه السلام) خلال دندان داد و به او فرمود: ای جعفر! خلال کن، زیرا این کار دهان را اصلاح می‌کند، یا برای لثه مفید است و خلال دندان، جلب روزی می‌کند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ تَخَلَّلُوا عَلَی أَثَرِ الطَّعَامِ وَ تَمَضْمَضُوا فَإِنَّهُمَا مَصَحَّةُ النَّابِ وَ النَّوَاجِدِ. (طب النبی صلی الله علیه وآله ص ۲۱)

پس از خوردن طعام خلال كنيد و دهان‌تان را با آب بشوييد كه باعث سالم بودن دهان و دندان‌ها می‌شود.

 

۴- زمان های مسواک زدن

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ كَانَ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَسْتَاكُ كُلَّ لَيْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مَرَّةً قَبْلَ نَوْمِهِ وَ مَرَّةً إِذَا قَامَ مِنْ نَوْمِهِ إِلَی وِرْدِهِ وَ مَرَّةً قَبْلَ خُرُوجِهِ إِلَی صَلَاةِ الصُّبْحِ و… أَمَرَهُ بِذَلِكَ جَبْرَئِيلُ علیه السلام. (مکارم الاخلاق ص ۳۹)

پيغمبر (صلی الله علیه و آله) در هر شب سه بار مسواك می‌‏كرد، يك بار قبل از خواب و بار دوم‏ پس از بيدار شدن برای نماز شب و بار سوم قبل از بيرون رفتن برای نماز صبح (در مسجد) و… جبرئيل او را به اين كار امر كرده بود.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي السِّوَاكِ، لَا تَدَعْهُ فِي كُلِّ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ وَ لَوْ أَنْ تُمِرَّهُ مَرَّةً وَاحِدَةً. (مکارم الاخلاق ص۵۰)

در باره‌ی مسواك فرمود، در هر سه روز ترك نشود؛ اگر چه يك بار مسواك را به دندان بماليد.

 

اَلرَسُولُ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فِي وَصِيَّتِهِ لِعَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) : يَا عَلِيُّ عَلَيْكَ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ وُضُوءٍ. (مکارم الاخلاق ص ۴۹)

در وصيتشان به علی (علیه السلام) فرمود: يا علی! بر تو باد به مسواك در وقت هر وضوء گرفتن!

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَوْ لَا أَنْ أَشُقَّ عَلَی أُمَّتِي لَأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ وُضُوءِ كُلِّ صَلَاةٍ. (مکارم الاخلاق ص۵۰)

اگر بر امّت من مشكل نبود، آنها را امر می‏‌كردم كه در وقت وضوء هر نماز، مسواك كنند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إنَّ رسولَ اللّه ِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) كانَ إذا صَلَّی العِشاءَ الآخِرَةَ أمَرَ بِوَضُوئهِ و سِواكِهِ يُوضَعُ عِندَ رَأسِهِ ··· (کافی ج ۳ ص ۴۴۵)
رسول خدا (صلی الله عليه و آله) چون نماز عشا را می‌خواند، دستور می‌داد ظرف وضو و مسواكش را كنار سرش بگذارند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إنَّ رسولَ اللّه  (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) كانَ يَستاكُ في كُلِّ مَرَّةٍ قامَ مِن نَومِهِ. (کافی ج۳ ص ۴۴۵)
رسول خدا (صلی الله عليه و آله) هر بار كه از خواب بيدار می‌شد مسواك می‌زد.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلَيْكَ بِالسِّوَاكِ فَإِنَّ السِّوَاكَ فِي‏ السَّحَرِ قَبْلَ‏ الْوُضُوءِ مِنَ‏ السُّنَّةِ ثُمَّ تَوَضَّأْ. (کتاب من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص ۴۸۱)

و بر تو باد به مسواك كردن دندان‌ها! كه مسواك زدن در سحرگاه و پيش از وضو، سنّت رسول خدا (صلّی اللَّه عليه و آله) است، آنگاه وضو بساز.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا قُمْتَ بِاللَّيْلِ فَاسْتَكْ فَإِنَّ الْمَلَكَ يَأْتِيكَ فَيَضَعُ فَاهُ عَلَی فِيكَ وَ لَيْسَ مِنْ حَرْفٍ تَتْلُوهُ وَ تَنْطِقُ بِهِ إِلَّا صَعِدَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ فَلْيَكُنْ فُوكَ طَيِّبَ الرِّيح‏. (کافی ج ۳ ص ۲۳)

هرگاه شب [برای عبادت] برخاستی، مسواک بزن، زیرا فرشته‌ نزد تو می‌آید و دهانش را بر دهان تو می‌گذارد و هیچ حرفی نیست که می‌خوانی یا بر زبان می‌آوری، مگر اینکه آن را به آسمان‌ها بالا می‌برد، پس دهانت را خوشبو کن.

 

۵- چوب مسواک

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… وَ كَانَ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَسْتَاكُ بِالْأَرَاكِ، أَمَرَهُ بِذَلِكَ جَبْرَئِيلُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ). (مکارم الاخلاق ص ۳۹)

پیامبر (صلی الله علیه وآله) با چوب اراك (كه درختی است در حجاز كه چوب هايش را اكنون برای مسواك بكار می‏برند) مسواك می‌کرد، جبرئيل او را به اين كار امر كرده بود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ اعْلَمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ أَجْوَدَ مَا اسْتَكْتَ بِهِ لِيفُ الْأَرَاكِ فَإِنَّهُ يَجْلُو الْأَسْنَانَ وَ يُطَيِّبُ النَّكْهَةَ وَ يَشُدُّ اللِّثَةَ وَ يُسَنِّنُهَا وَ هُوَ نَافِعٌ مِنَ الْحَفَرِ إِذَا كَانَ بِاعْتِدَالٍ وَ الْإِكْثَارُ مِنْهُ يُرِقُّ الْأَسْنَانَ وَ يُزَعْزِعُهَا وَ يُضَعِّفُ أُصُولَهَا… (بحار الأنوار ج ۵۹  ص ۳۱۷)

بدان ای امير المؤمنين! كه بهترين مسواك چوب اراك است كه دندان‌ها را پاك كند، بوی دهان را خوش كند، و لثه را سخت و زورمند كند و از ريش شدن بُن دندان‌ها و زردی آنها، نافع است، به شرط اينكه به اندازه باشد و زیاد كردنش دندان‌ها را نازك و لرزان سازد و بُن آنها را ناتوان كند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ نِعْمَ السِّوَاكُ الزَّيْتُونُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ وَ يَذْهَبُ بِالْحَفْرِ وَ هُوَ سِوَاكِي وَ سِوَاكُ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلِي. (مکارم الاخلاق ص ۴۹)

چوب زيتون مسواك خوبی است، از درختی مبارك كه زردی‌‏های دندان را می‏‌برد، و مسواك من و انبياء پيش از من، از آن است.

 

۶- شیوه‌ی مسواک زدن و خلال کردن

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ كَانَ النبيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) إِذَا اسْتَاكَ اسْتَاكَ عَرْضاً،… (بحار الانوار ج ۷۳ ص ۱۳۶)

پيامبر خدا (صلی الله عليه و آله) هرگاه مسواك می‌زد، از عرض می‌زد (يعنی از بالا به پایين).

 

۷- مسواک و خلالِ ممنوع

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… السِّوَاكُ فِي الْخَلَاءِ يُورِثُ الْبَخَرَ. (بحار الانوار ج ۷۳ ص ۱۳۵)

مسواك كردن در مستراح سبب بدبو شدن دهان می شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَنْ‏ يُتَخَلَّلَ‏ بِالْقَصَبِ‏ وَ الرَّيْحَانِ‏. (کافی ج ۶ ص ۳۷۷)

رسول اللَّه (صلی اللَّه علیه و آله) از اینکه با چوب نِی و ریحان (یا گیاه خوشبو) خلال شود نهی فرمود!

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَتَخَلَّلُوا بِعُودِ الرَّيْحَانِ وَ لَا بِقَضِيبِ الرُّمَّانِ فَإِنَّهُمَا يُهَيِّجَانِ عِرْقَ الْجُذَامِ. (خصال ج ‏۱ ص ۶۴)

با شاخه‌ی ريحان و چوب انار، دندان‌ها را خلال نكنيد كه توليد جذام می‌كند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَنِ التَّخَلُّلِ بِالرُّمَّانِ وَ الْآسِ وَ الْقَصَبِ وَ هُنَّ يُحَرِّكْنَ عِرْقَ الْأَكِلَة. (بحار الأنوار ج ‏۶۳ ص ۴۴۱)

رسول اللَّه (صلی اللَّه علیه و آله) از خلال کردن با چوب درخت انار و آس و نِی نهی کرد و فرمود : اینها رگ بیماری باد خوره را تحریک می‌کنند!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّخَلُّلُ‏ بِالطَّرْفَاءِ يُورِثُ‏ الْفَقْرَ. (بحار الأنوار ج ‏۶۳ ص ۴۳۸)

خلال کردن با چوب درخت گز باعث فقر است!