آداب اعتکاف

آداب اعتکاف

 

چکیده

اعتکاف از عبادات مستحبی است که شخص روزه دار به مدت سه روز یا بیشتر در مسجد به قصد قربت توقف می‌کند. از آداب اعتکاف این است که در هر زمان که روزه صحیح است ، انجام می‌شود. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در دهه‌ی آخر ماه مبارک رمضان ، این عبادت را انجام می‌دادند و شخص مسلمان می‌تواند آن را از آداب زندگی قرار دهد.

 

1- مفهوم اعتکاف

اعتکاف در لغت، به معنای گوشه نشینی برای عبادت، در جایی ماندن. (فرهنگ معین)

واژه «اعتکاف» در قرآن کریم استعمال نشده است؛ امّا مشتقات ثلاثی مجرد این واژه به صورت: «مَعْكُوفًا» و «يَعْكُفُونَ» و «الْعَاكِفُ، عَاكِفًا» و «الْعَاكِفِينَ، عَاكِفِينَ» و «عَاكِفُونَ» به معنای معتکفین، آمده است.

اعتکاف، اقامت در مسجد برای مدتی مشخص (دست‌کم سه روز) همراه با روزه است. اعتکاف زمان مخصوصی ندارد، اما در احادیث، بهترین زمان برای آن دهه سوم ماه رمضان دانسته شده است. در اعتکاف نحوه‌ی  اقامت و خروج از مسجد، احکام و آدابی دارد. در ایران، مراسم اعتکاف در  ایام البیض (روزهای ۱۳، ۱۴ و 15) ماه رجب، در مساجد بزرگ بیشترِ شهرها برگزار می‌شود.

بنابر احادیث، اعتکاف همسنگ حج و عمره و موجب آمرزش گناهان و رهایی از آتش جهنم است. [ویکی شیعه]

 

2- اهمیت اعتکاف

اَللهُ تَعالی: وَ عَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْعَاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ. (بقره/125)

و به ابراهيم و اسماعيل فرمان داديم كه: خانه‌ی مرا برای طواف كنندگان و معتكفان و ركوع و سجود كنندگان پاكيزه كنيد.

 

3- ارکان اعتکاف

3-1- اقامت در مسجد  

عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ: قُلْتُ: لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السّلام) : مَا تَقُولُ فِي الِاعْتِكَافِ بِبَغْدَادَ فِي بَعْضِ مَسَاجِدِهَا فَقَالَ: لَا اعْتِكَافَ‏ إِلَّا فِي‏ مَسْجِدِ جَمَاعَةٍ قَدْ صَلَّی فِيهِ إِمَامٌ عَدْلٌ بِصَلَاةِ جَمَاعَةٍ وَ لَا بَأْسَ أَنْ يُعْتَكَفَ فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ وَ الْبَصْرَةِ وَ مَسْجِدِ الْمَدِينَةِ وَ مَسْجِدِ مَكَّةَ. (كافی ج ‏4 ص 176)

عمر ابن یزید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: در باره‌ی اعتکاف در برخی مساجد بغداد چه می‌فرمایید؟

فرمود: هیچ اعتکافی – صحیح – نیست، مگر در مسجد جماعتی که امامی عادل در آن نماز جماعت بر پا کرده و اشکالی ندارد که در مسجد کوفه و بصره و مسجد مدینه و مسجد مکه اعتکاف شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … إِنَّ عَلِيّاً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ كَانَ يَقُولُ: لَا أَرَی‏ الِاعْتِكَافَ‏ إِلَّا فِي‏ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَوْ مَسْجِدِ الرَّسُولِ أَوْ مَسْجِدٍ جَامِعٍ … ( كافی ج ‏4 ص 176)

امام علی (علیه السلام) می‌فرمود: اعتکاف را جز در مسجد الحرام یا مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله) و یا مسجد جامع و… – صحیح – نمی‌بینم.

شایان ذکر است: مقصود از مسجد جامع، مسجد عمومی در برابر مسجد خانه و قبیله است. (فرهنگ نامه اعتکاف. ری شهری ص 35)

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … لَا يَنْبَغِي‏ لِلْمُعْتَكِفِ‏ أَنْ‏ يَخْرُجَ‏ مِنَ الْمَسْجِدِ إِلَّا لِحَاجَةٍ لَا بُدَّ مِنْهَا ثُمَّ لَايَجْلِسُ حَتّی‏ يَرْجِعَ، وَ لَايَخْرُجُ فِي شَيْ‏ءٍ إِلَّا لِجَنَازَةٍ، أَوْ يَعُودُ مَرِيضا وَ لَا يَجْلِسُ حَتَّی يَرْجِعَ… (کافی ج 4 ص 176)

جایز نیست که معتکف از مسجد خارج شود، مگر به جهت حاجت که ناچار از آن است. نباید در جایی بنشیند تا وقتی که به مسجد باز گردد و از مسجد خارج نمی‌شود، مگر برای تشییع جنازه یا عیادت مریض که در این صورت نیز در هیچ جا نمی‌نشیند تا به مسجد باز گردد…

 

3-2- روزه گرفتن

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: …وَ صَوْمُ‏ الِاعْتِكَافِ‏ وَاجِبٌ. (كافی ج ‏7 ص 427)

روزه اعتکاف، واجب است.

 

3-3- مدّت اعتکاف

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … وَ أَقَلُّ الِاعْتِكَافِ‏ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ. (بحار الأنوار ج ‏94 ص 128)

کمترین مدّت اعتکاف، سه روز است.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … وَ مَنِ‏ اعْتَكَفَ‏ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ‏ فَهُوَ يَوْمَ الرَّابِعِ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ زَادَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ أُخَرَ وَ إِنْ شَاءَ خَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ فَإِنْ أَقَامَ يَوْمَيْنِ بَعْدَ الثَّلَاثَةِ فَلَا يَخْرُجُ مِنَ الْمَسْجِدِ حَتَّی يُتِمَّ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ أُخَرَ. (كافی ج ‏4 ص 177)

هر کس سه روز اعتکاف کرد، در روز چهارم اختیار دارد، اگر خواست، سه روز دیگر بیفزاید و اگر خواست، از مسجد بیرون بیاید و اگر دو روز پس از سه روز نخست ماند، دیگر از مسجد بیرون نرود تا سه روز دوم را هم به پایان برساند.

 

4- محرّمات اعتکاف

4-1- بوی خوش و مجادله

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمُعْتَكِفُ لَا يَشَمُُّ الطِّيبَ‏ وَ لَا يَتَلَذَّذُ بِالرَّيْحَانِ‏ وَ لَا يُمَارِي وَ…  ( كافی ج ‏4 ص 177)

معتکف، بوی خوش نمی‌بوید و از گل لذت نمی‌برد و بگو مگو نمی‌کند و …

 

4-2- آمیزش و تَلَذُّذ

اَللهُ تَعالی: وَ لا تُباشِرُوهُنَّ وَ اَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ آياتِهِ لِلنّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ. (بقره/187)

و در حالی كه در مساجد به اعتكاف پرداخته‌ايد، با زنان آميزش نكنيد. اين مرزهای الهی است؛ پس به آن نزديك نشويد! خداوند اين چنين آيات خود را برای مردم روشن می‌سازد، باشد كه پرهيزگار گردند.

 

5- مکروهات اعتکاف

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَلْزَمُ‏ الْمُعْتَكِفُ‏ الْمَسْجِدَ وَ يَلْزَمُ ذِكْرَ اللَّهِ وَ التِّلَاوَةَ وَ الصَّلَاةَ وَ لَا يَتَحَدَّثُ بِأَحَادِيثِ الدُّنْيَا وَ لَا يُنْشِدُ الشِّعْرَ وَ لَا يَبِيعُ وَ لَا يَشْتَرِي وَ لَا يَحْضُرُ جَنَازَةً وَ لَا يَعُودُ مَرِيضاً وَ لَا يَدْخُلُ بَيْتاً يَخْلُو مَعَ امْرَأَةٍ وَ لَا يَتَكَلَّمُ بِرَفَثٍ وَ لَا يُمَارِي أَحَداً وَ مَا كَفَّ عَنِ الْكَلَامِ مِنَ النَّاسِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏94 ص 128)

معتکف باید در مسجد باشد، و مشغول ذکر الهی و تلاوت قرآن و نماز گردد، خود را مشغول اختلاط‌های دنیایی نکند، مشغول شعرگفتن و شاعری نشود، از خرید و فروش و از تشییع جنازه و عیادت بیمار پرهیز کند،  و درون خانه نمی‌شود که با همسر خلوت کند، از سخن زشت و جدال خودداری کند، و حتّی اگر از سخن‌ گفتن با مردم خودداری کند، بهتر است.

 

6- زمان اعتکاف

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اِعتَكَفَ رَسولُ اللّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) في شَهرِ رَمَضانَ فِي العَشرِ الاُوَلِ ، ثُمَّ اعتَكَفَ فِي الثّانِيَةِ فِي العَشرِ الوُسطی ، ثُمَّ اعتَكَفَ فِي الثّالِثَةِ فِي العَشرِ الأَواخِرِ ، ثُمَّ لَم يَزَل يَعتَكِفُ فِي العَشرِ الأَواخِرِ. (کافی ج 4 ص 175)

پيامبر خدا (صلی اللّه عليه و آله) در ماه رمضان، در ده روز اوّل، معتكف شد. سال بعد، در ده روز وسط، و در سال سوم، در ده روز آخر معتكف شد. سپس پيوسته در ده روز آخر، اعتكاف می‌‏کرد.

 

7- بهتر از یک ماه اعتکاف

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ اللَّهِ لَقَضَاءُ حَاجَةِ الْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ‏ صِيَامِ‏ شَهْرٍ وَ اعْتِكَافِهِ. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 359)

به خدا قسم! برآوردن حاجت مؤمن از روزه‌ی يك ماه و اعتكاف يك ماه بهتر است.

 

8- محبوب‌تر از اعتکاف

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ … جُلُوسُ‏ الْمَرْءِ عِنْدَ عِيَالِهِ‏ أَحَبُّ‏ إِلَی‏ اللَّهِ تَعَالَی مِنِ اعْتِكَافٍ فِي مَسْجِدِي … ( مجموعه ورام  ج ‏2 ص 122 )

نشستن مرد نزد زن و فرزندش، در پیشگاه خدای متعال محبوب‌تر است از اعتکاف او در مسجد من (مسجد النبی صلی الله علیه و آله) است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … وَ النَّظَرُ إِلَی‏ الْعَالِمِ‏ أَحَبُّ‏ إِلَی‏ اللَّهِ‏ مِنِ‏ اعْتِكَافِ‏ سَنَةٍ فِي‏ الْبَيْتِ الْحَرَامِ … ( بحار الأنوار ج‏1  ص 198)

… و نگاه کردن به عالم و دانشمند نزد خداوند، از یک سال اعتکاف در کعبه محبوب‌تر است …

 

9- اعتکاف باطل

اَللهُ تَعالی: وَ جاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلی‏ قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلی‏ أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا: يا مُوسَی اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ. (اعراف/138)

و بنی‏ اسرائيل را از دريا گذرانديم، تا به قومی برخوردند كه بر پرستش بت‏‌های خويش پايبند بودند، (با ديدن اين صحنه) گفتند: ای موسی! برای ما خدايی قرار بده، همان‌گونه كه برای اينان معبودها (و بت‌‏هايی) است.

موسی گفت: به راستی، شما گروهی نادان (و جهالت پيشه) هستيد.

 

اَللهُ تَعالی: قالَ: فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ وَ إِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلی‏ إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً. (طه/97)

(موسی به سامری) گفت: پس برو! (دور شو!)، پس همانا بهره‌‏ی تو در دنيا اين است كه (به دردی مبتلا خواهی شد كه مدام) می‏‌گويی: به من دست نزنيد، و همانا برای تو (در آخرت) ميعادگاهی است‏‌ كه هرگز از آن تخلّف نخواهد شد. و (اكنون) به سوی معبودت كه پيوسته آن‏‌ را پرستش می‌‏كردی نگاه كن؛ ما حتماً آن را می‏‌سوزانيم (و) سپس خاكستر و ذرّات آن را به دريا خواهيم پاشيد.