آداب عید قربان

 

چکیده

یکی از اعیاد مهم مسلمانان عید قربان است. در آداب عید قربان مجموعه‌ای از کارهای مستحب گرد آوری شده است که با انجام آنها عید قربان بزرگ داشته می‌شود.

 

واژه های مرتبط

عید، نمازِ عید، غسل، دعا، عبادت، قربانی، اطعام، صله رحم

 

1- معنی و مفهوم عید قربان

قربان، هر چیزی که به وسیله‌ی آن به خداوند تقرّب جویند و هم چنین ذبح کردن حیوانی حلال گوشت از جمله گوسفند و گاو و تقسیم کردن گوشت آن در راه خدا. (بنگرید به لغت نامه دهخدا)

 

2- اهمیّت عید قربان

اَلهادی عَلَيْهِ السَّلَامُ : إنَّمَا الأعیادُ أربَعَهٌ لِلشّیعَهِ الفِطرُ وَ الأضْحی وَ الْغَدیرُ وَ الْجُمُعَهُ. (بحار الأنوار  ج ۹۸  ص ۳۵۱)

شیعیان فقط چهار عید دارند: فطر، قربان، غدیر و جمعه.

 

3- روزه نگرفتن در عید قربان

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ :‏‏ يَا عَلِيُّ‌ صَوْمُ يَوْمِ اَلْفِطْرِ حَرَامٌ وَ صَوْمُ يَوْمِ اَلْأَضْحَى حَرَامٌ. (من لايحضره الفقيه  ج ۶ ص ۲۹۸)

يا علىّ‌! روزه‌ی عيد فطر، حرام است، و روزه‌ی عيد اضحى حرام است.

 

4- اطعام در روز عید

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:  وَ إِنَّمَا جَعَلَ‏ اللَّهُ‏ الْأَضْحَى‏ لِشِبَعِ‏ مَسَاكِينِكُمْ مِنَ اللَّحْمِ فَأَطْعِمُوهُمْ. (بحار الأنوار  ج ‏94 ص  75)

خداوند عید قربان را بنا نهاد تا مستمندان از گوشت سیر شوند. پس، از گوشت قربانی به ایشان بخورانید.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ : اِنَّ اللّه َ یُحِبُّ هِراقَةَ الدِّماءِ وَ إطعامَ الطَّعامِ. (محاسن  ج 2  ص 143)

خداوند قربانی کردن و اطعام کردن را دوست دارد.

 

5- دعا در روز عید

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ : اللَّهُمَّ هَذَا يَوْمٌ مُبَارَكٌ مَيْمُونٌ، وَ الْمُسْلِمُونَ فِيهِ مُجْتَمِعُونَ فِي أَقْطَارِ أَرْضِكَ، يَشْهَدُ السَّائِلُ مِنْهُمْ وَ الطَّالِبُ وَ الرَّاغِبُ وَ الرَّاهِبُ وَ أَنْتَ النَّاظِرُ فِي حَوَائِجِهِمْ، فَأَسْأَلُكَ بِجُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ هَوَانِ مَا سَأَلْتُكَ عَلَيْكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ… (صحیفه سجادیه دعای 48)

خدایا‍! این روزى مبارک ‌و‌ فرخنده است، ‌و‌ در‌ این روز مسلمانان در‌ اقطار زمین تو‌ گرد هم جمع‌ هستند، درخواست کننده ‌و‌ جویا ‌و‌ مشتاق ‌و‌ ترسانِ آنان همه حاضرند، ‌و‌ تو‌ بر‌ حاجت‌هاى آنان نظارت دارى، پس‌ به‌ بخشش ‌و‌ کرمت ‌و‌ آسانى برآوردن خواسته‌ام بر‌ تو، از‌ تو‌ مى‌خواهم که‌ بر‌ محمد ‌و‌ آل‌ او‌ درود فرستى…

 

6- تکبیر در روز عید

کَانَ النَّبِیُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) یَخْرُجُ یَوْمَ الْفِطْرِ وَ الْأَضْحَی رَافِعاً صَوْتَهُ بِالتَّکْبِیرِ. (بحار الانوار ج 88 ص 118)

پیامبر (صلی الله علیه و آله) روز عید فطر و عید قربان، در حالی که صدایش را با تکبیر گویی بلند می­‌کرد، از منزل بیرون می­‌رفت.

 

أَنَّ عَلِیّاً (عَلَيْهِ السَّلَامُ) کَانَ یَقُولُ فِی دُبُرِ کُلِّ صَلَاهٍ فِی عِیدِ الْأَضْحَی: اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ. (بحار الانوار ج 88 ص117)

حضرت علی (علیه السلام) در روز عید قربان پس از هر نماز می­‌فرمود: اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ.

 

7- برترین شب ها

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ :‏‏ إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خِیَاراً مِنْ کُلِّ مَا خَلَقَهُ فَأَمَّا خِیَارُهُ مِنَ اللَّیَالِی فَلَیَالِی الْجُمَعِ وَ لَیْلَهُ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ وَ لَیْلَهُ الْقَدْرِ وَ لَیْلَتَا الْعِیدَیْنِ وَ أَمَّا خِیَارُهُ مِنَ الْأَیَّامِ فَأَیَّامُ الْجُمَعِوَ الْأَعْیَادِ. (بحار الانوار ج 88 ص 126)

خداوند عزیز و بلندمرتبه از هر آنچه آفریده است، برگزیده‌ها و بهترین­‌هایی دارد. اما برگزیده‌هایش از میان شب­‌ها، شب‌­های جمعه و شب نیمه شعبان و شب قدر و شب عید فطر و قربان است و برگزیده‌هایش از میان روزها، روز جمعه و روزهای عید است.

 

8- شب زنده داری و تلاوت قرآن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ : یُعْجِبُنِی أَنْ یُفَرِّغَ الرَّجُلُ نَفْسَهُ فِی السَّنَةِ أَرْبَعَ لَیَالٍ لَیْلَةَ الْفِطْرِ وَ لَیْلَةَ الْأَضْحَی وَ لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ وَ أَوَّلَ لَیْلَةٍ مِنْ رَجَبٍ. (بحار الانوار ج 88 ص 123)

این را می­‌پسندم که انسان در سال، در چهار شب برای خود فراغت ایجاد کند: شب عید فطر، شب عید قربان، و شب نیمه شعبان و اولین شب ماه رجب.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ : إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُحَافِظَ عَلَی لَیْلَةِ الْفِطْرِ وَ لَیْلَةِ النَّحْرِ وَ أَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنَ الْمُحَرَّمِ وَ لَیْلَةِ عَاشُورَاءَ وَ أَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنْ رَجَبٍ وَ لَیْلَةِ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَافْعَلْ وَ أَکْثِرْ فِیهِنَّ مِنَ الدُّعَاءِ وَ الصَّلَاهِ وَ تِلَاوَهِ الْقُرْآنِ. (بحار الانوارج 88 ص 123)

اگر می­‌توانی بر (عبادت) شب عید فطر و شب عید قربان و اولین شب محرم و شب عاشوراء و اولین شب رجب و شب نیمه شعبان محافظت کنی، این کار را انجام بده و در این شب­‌ها بسیار به دعا و نماز و تلاوت قرآن بپرداز.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ أَحْیَا لَیْلَةَ الْعِیدِ وَ لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ لَمْ یَمُتْ قَلْبُهُ یَوْمَ تَمُوتُ الْقُلُوبُ. (بحار الانوار ج 88 ص129)

هر کس شب عید و شب نیمه شعبان را احیا کند (به شب زنده‌­داری و عبادت بگذراند) روزی که همه دل‌­ها می­‌میرند، دل او هر گز نمی­‌میرد.

 

9- زیارت امام حسین (علیه السلام)

عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: مَنْ زَارَ الْحُسَيْنَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لَيْلَةً مِنْ ثَلَاثٍ غَفَرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ قَالَ قُلْتُ وَ أَيُ‏ اللَّيَالِي‏ فَذَكَرَ لَيَالِيَ‏ الْأَضْحَى‏. (بحار الانوار ج 88 ص 126)

ابان می گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: هر کس یک شب از سه شب، قبر حسین (علیه السلام) را زیارت کند، گناهان گذشته و آینده‌­اش آمرزیده می­‌شود. عرض کردم: آن کدام شب­‌ها است؟ پس ایشان شب‌­های عید قربان را بیان فرمود.

 

10- پنچ فضیلت نیک

اَلجَوادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ : مَا مِنْ عَمَلٍ أَفْضَلَ یَوْمَ النَّحْرِ مِنْ دَمٍ مَسْفُوکٍ أَوْ مَشْیٍ فِی بِرِّ الْوَالِدَیْنِ أَوْ ذِی رَحِمٍ قَاطِعٍ یَأْخُذُ عَلَیْهِ بِالْفَضْلِ وَ یَبْدَأُهُ بِالسَّلَامِ أَوْ رَجُلٍ أَطْعَمَ مِنْ صَالِحِ نُسُکِهِ وَ دَعَا إِلَی بَقِیَّتِهَا جِیرَانَهُ مِنَ الْیَتَامَی وَ أَهْلِ الْمَسْکَنَهِ وَ الْمَمْلُوکِ وَ تَعَاهَدَ الْأُسَرَاءَ. (بحار الانوار ج 88 ص127)

و در روز عيد قربان هيچ عملى بهتر از آن نيست كه خونى به رسم قربانى ريخته شود، يا در مسير احسان به والدين، يا خويشاوندى كه قطع رحم مى‌كند گامى سپرده گردد، و آنكه حاجی در باره‌ی آن خويشاوند تفضّل بيشترى مبذول دارد و در گفتن سلام سبقت جويد، يا از قسمت مرغوب گوشت قربانى اطعام كند، و پس از آن بقيّه همسايگان خود را از يتيمان گرفته تا مسكينان و بردگان را به استفاده از آن فراخواند، و از اسيران احوال‌پرسی كند.

 

11- غسل روز عید

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: غُسْلُ الْأَعْیَادِ طَهُورٌ لِمَنْ أَرَادَ طَلَبَ الْحَوَائِجِ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اتِّبَاعَ السُّنَّهِ. (بحار الانوار ج 88 ص 118)

غسل روزهای عید برای آن کس که بخواهد از خدای عزیز و بلندمرتبه حاجت طلبد و از سنت پیروی کند، سبب پاکی است.

 

12- نماز عید

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ : التَّکْبِیرُ فِی الْعِیدَیْنِ وَاجِبٌ فِی الْفِطْرِ فِی دُبُرِ خَمْسِ صَلَوَاتٍ وَ یُبْدَأُ بِهِ فِی دُبُرِ صَلَاهِ الْمَغْرِبِ لَیْلَهَ الْفِطْرِ وَ فِی الْأَضْحَی فِی دُبُرِ عَشْرِ صَلَوَاتٍ یُبْدَأُ بِهِ مِنْ صَلَاهِ الظُّهْرِ یَوْمَ النَّحْرِ وَ بِمِنًی فِی دُبُرِ خَمْسَ عَشْرَهَ صَلَاهً. (بحار الانوار ج 88 ص 128)

تکبیر در روز عید فطر و قربان واجب است. در عید فطر پس از پنج نماز، گفتن تکبیر واجب است که ابتدای آن پس از نماز مغرب شب عید فطر است و در عید قربان،تکبیر پس از ده نماز است که ابتدای آن پس از نماز ظهر در روز قربانی است. و برای کسی که در منی حاضر باشد، تکبیر پس از پانزده نماز واجب است.

 

13- آداب نماز عید

وَ اغْتَسِلْ فِی الْعِیدَیْنِ جَمِیعاً تَطَیَّبْ وَ تَمَشَّطْ وَ الْبَسْ أَنْظَفَ ثَوْبٍ مِنْ ثِیَابِکَ وَ ابْرُزْ إِلَی تَحْتِ السَّمَاءِ وَ قُمْ عَلَی الْأَرْضِ وَ لَا تَقُمْ عَلَی غَیْرِهَا وَ کَبِّرْ تَکْبِیرَاتٍ تَقُولُ بَیْنَ کُلِّ تَکْبِیرَتَیْنِ مَا شِئْتَ مِنْ کَلَامٍ حَسَنٍ مِنْ تَحْمِیدٍ وَ تَهْلِیلٍ وَ دُعَاءٍ وَ مَسْأَلَهٍ وَ تَقْرَأُ الْحَمْدَ وَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ تَرْکَعُ بِالسَّابِعَةِ وَ تَسْجُدُ وَ تَقُومُ وَ تَقْرَأُ الْحَمْدَ وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها وَ تُکَبِّرُ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ وَ تَرْکَعُ بِالْخَامِسَةِ وَ تَسْجُدُ وَ تَتَشَهَّدُ وَ تُسَلِّمُ وَ إِنْ صَلَّیْتَ جَمَاعَهً بِخُطْبَةِ صَلَّیْتَ رَکْعَتَیْنِ وَ إِنْ صَلَّیْتَ بِغَیْرِ خُطْبَهٍ صَلَّیْتَ أَرْبَعاً بِتَسْلِیمَةٍ وَاحِدَهٍ. (بحار الانوارج 87 ص 379)

در  دو عید فطر و قربان غسل کن و معطر شو. اصلاح کن و پاکیزه‌­ترین لباس خود را بر تن کن. زیر آسمان قرار بگیر و بر روی زمین بایست و بر غیر آن قرار نگیر و تکبیرات را بگو؛ در حالی که بین هر دو تکبیر، هر کلام نیکویی چون تحمید، تهلیل، دعا و حاجتی که خواستی را می­‌گویی و حمد و سوره اعلی را قرائت می­‌کنی و در تکبیر هفتم رکوع می­‌کنی، سجده می‌کنی، قیام می­‌کنی و حمد و سوره شمس را قرائت می­‌کنی و پنج مرتبه تکبیر می­‌گویی و با تکبیر پنجم رکوع می­‌کنی، سجده می­‌کنی، تشهد می­‌خوانی و سلام می­‌دهی. و اگر به جماعت با خطبه نماز خواندی، دو رکعت می­‌خوانی و اگر بدون خطبه ­خواندی، چهار رکعت با یک سلام می‌­خوانی.

 

14- افطار بعد از نماز

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ : مِنَ السُّنَّةِ أَنْ یَبْرُزَ أَهْلُ الْأَمْصَارِ مِنْ أَمْصَارِهِمْ إِلَی الْعِیدَیْنِ إِلَّا أَهْلَ مَکَّةَ فَإِنَّهُمْ یُصَلُّونَ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مِنَ السُّنَّةِ أَنْ یَطْعَمَ الرَّجُلُ فِی الْفِطْرِ قَبْلَ أَنْ یَخْرُجَ إِلَی الْمُصَلَّی وَ فِی الْأَضْحَی بَعْدَ مَا یَنْصَرِفُ وَ لَا صَلَاةَ یَوْمَ الْعِیدِ بَعْدَ صَلَاةِ الْعِیدِ حَتَّی تَزُولَ الشَّمْسُ. (بحار الانوارج 87 ص 379)

از سنّت است که اهالی شهرها از شهرهایشان به سوی عیدین خارج شوند، مگر اهل مکّه که آنها در مسجد الحرام نماز می‌گذارند. سنّت است که مرد در فطر قبل از اینکه به سوی مصلّی خارج شود و در اضحی بعد اینکه بازگشت، غذا بخورد و روز عید بعد از نماز عید تا زوال خورشید، هیچ نمازی نیست.