آداب میانجیگری

 

چکیده

گاهی در روابط انسانی مشکلاتی پدید می‌آید که منجر به جدایی بین دو شخص یا دو گروه می‌شود. در آداب میانجیگری فضیلت اصلاح بین دو طرف متخاصم و آثار آن آمده است. از جمله‌ی آنها: پاداش و محبوبیتِ الهی است.

 

واژه های مرتبط

اصلاح ذات البین، صلح، آشتی دادن، آشتی دهنده.

واژه متضاد: فساد ذات البین، نفرت بین مردم، قهر

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ … وَ أَنَ‏ الْمُبِيرَةَ الْحَالِقَةَ لِلدِّينِ‏ فَسَادُ ذَاتِ‏ الْبَيْنِ‏ … (كافی ج ‏7 ص 51)

… و این نیروی مخربی که دین را محو و نابود می‌کند، فسادِ  روابط میان مردم است…

 

1- معنی و مفهوم میانجیگری

مصلح و میاندار، واسطه‌ی رفع اختلاف و سازش. آشتی دهنده. پا در میانی کردن بین دو کس . به آشتی و صلح کوشیدنِ در بین دو گروه یا دو جماعت.  (لغت نامه دهخدا)

اصلاح ذات البین؛ از ریشه‌ی صلح و نقطه‌ی مقابل فساد و تباهی است برای از بین بردنِ نفرت و کینه در میان مردم. (مفردات راغب اصفهانی)

 

2- اهمیّت

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَا عَمِلَ امْرُؤٌ عَمَلًا بَعْدَ إِقَامَةِ الْفَرَائِضِ خَيْراً مِنْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ يَقُولُ خَيْراً وَ يُنْمِي خَيْراً. (بحار الأنوار ج ‏۷۳ ص ۴۳)

هيچ عملی پس از ادای واجب، بهتر از اصلاح بین مردم و انتشار اعمال و انجام كارهای خير نيست،که شخص، خوب بگوید و خوب برداشت کند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَكُونُ‏ الْعَبْدُ فِي‏ الْأَرْضِ‏ مُصْلِحاً حَتَّى يُسَمَّى فِي السَّمَاءِ مُصْلِحاً. (جامع الأخبار ص 185)

بنده‌ایی، پيش از آنکه در زمين به نام مُصلح و آشتی ‌دهنده خوانده شود (قبل از آن) در آسمان به همين اسم نامیده خواهد شد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  ثَابِرُوا عَلَى‏ صَلَاحِ‏ الْمُؤْمِنِينَ‏ وَ الْمُتَّقِينَ. (غررالحکم ص 334)

بر آشتی و اصلاح ميان مؤمنان و پرهيزگاران مداومت كنيد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِن كَمالِ السَّعادَةِ، السَّعيُ في صَلاحِ الجُمهورِ. (عیون الحکم ص469)

بخشی از شادی واقعی، تلاش برای آشتی و صلاح عموم مردم است.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ حَلِّنِي‏ بِحِلْيَةِ الصَّالِحِينَ‏، وَ أَلْبِسْنِي زِينَةَ الْمُتَّقِينَ، فِي بَسْطِ الْعَدْلِ، وَ كَظْمِ الغَيْظِ، وَ إِطْفَاءِ النَّائِرَةِ، وَ ضَمِّ أَهْلِ الْفُرْقَةِ، وَ إِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ، وَ … (صحيفه سجاديه دعای 20)

بار خدایا! بر محمد و خاندانش درود فرست، و مرا به زیور شایستگان بیارای، و زینت اهل تقوا در این امور: گستردن سفره‌ی عدل، و فرو خوردن خشم، و خاموش کردن آتش فتنه، و جمع کردن پراکندگان، و اصلاح بین مردم، و … را بر من بپوشان.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ‏… إِذَا دُعِيتَ لِصُلْحٍ بَيْنَ اثْنَيْنِ فَلَا تَقُلْ عَلَيَ‏ يَمِينٌ‏ أَلَّا أَفْعَلَ‏. (كافی ج ‏2 ص 210)

… هرگاه از تو خواسته شد كه ميان دو تن صلح دهى، نگو: سوگند خورده‌ام كه اين كار را نكنم.

 

2-1- رحمت الهی

اَللهُ تَعالی: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ. (حجرات/10)

همانا مؤمنان با يكديگر برادرند، پس ميان برادران خود، (در صورت اختلاف و نزاع) صلح و آشتى برقرار كنيد و از خدا پروا كنيد تا مورد رحمت قرار گيريد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏  … وَ مَنْ‏ مَشَى‏ فِي‏ صُلْحِ‏ بَيْنِ‏ اثْنَيْنِ‏ صَلَّى عَلَيْهِ مَلَائِكَةُ اللَّهِ حَتَّى يَرْجِعَ وَ أُعْطِيَ أَجْرَ لَيْلَةِ الْقَدْرِ… (بحار الأنوار ج ‏73 ص 367)

…و هر که برای آشتی میان دو کس روانه شود، فرشته‌های خدا، برایش طلب رحمت کنند تا برگردد. و ثواب شب قدر به او داده شود و …

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رَحِمَ‏ اللَّهُ‏ امْرَأً أَلَّفَ‏ بَيْنَ‏ وَلِيَّيْنِ‏ لَنَا يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ تَآلَفُوا وَ تَعَاطَفُوا.  (وسائل الشيعه ج ‏12 ص 216)

خدايش رحمت کند کسی که ميان دو نفر از محبّان و شيعيان ما را دوستی و اُلفت دهد. ای مؤمنان! شما همواره اُلفت و عطوفت را ميان خود ثابت و استوار نگهداريد.

 

2-2- گرامی ترین آفریدگان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏‏ أَكْرَمُ الْخَلْقِ عَلَی اللَّهِ بَعْدَ الْأَنْبِيَاءِ الْعُلَمَاءُ النَّاصِحُونَ وَ الْمُتَعَلِّمُونَ الْخَاشِعُونَ وَ الْمُصْلِحُ بَيْنَ النَّاسِ فِي اللَّهِ. (جامع الأخبار ص ۱۸۵)

گرامی‌ترین آفریدگان نزد خداوند پس از پیامبران، دانشمندان نیک‌خواه و دانش اندوزان فروتن، و آن کسی است که برای رضای خدا، بین مردم آشتی دهد.

 

2-3- از امور پسندیده

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … هَذَا غُرَّةُ شَعْبَانَ وَ شُعَبُ خَيْرَاتِهِ الصَّلَاةُ وَ الصَّوْمُ وَ الزَّكَاةُ وَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ وَ الْقَرَابَاتِ وَ الْجِيرَانِ وَ إِصْلَاحُ‏ ذَاتِ‏ الْبَيْنِ‏ وَ الصَّدَقَةُ عَلَى الْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاكِينِ… (بحار الأنوار ج ‏94 ص 56)

…امروز اول شعبان است و شاخه‌های نیکی آن نماز و روزه و زکات و امر به معروف و نهی از منکر و نیکی به پدر و مادر و آشنایان و همسایگان و حل و فصل اختلافات و صدقه به فقیران و بیچارگان است…

 

3- آثار میانجیگری

3-1- دوستی خدا

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ‏ مَنْ‏ أَصْلَحَ‏ بَيْنَ‏ اثْنَيْنِ‏ فَهُوَ صَدِيقُ‏ اللَّهِ‏ فِي‏ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ لَا يُعَذِّبُ مَنْ هُوَ صَدِيقُهُ. (جامع الأخبار ص 185)

شخصی که بین دو نفر ایجاد صلح و آشتی برقرار می‌کند، او دوست خدا روی زمین است. و خداوند دوست خود را عذاب نمی‌کند.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا هِشَامُ مَكْتُوبٌ فِي الْإِنْجِيلِ …‏ طُوبَى لِلْمُصْلِحِينَ‏ بَيْنَ النَّاسِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُقَرَّبُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ … (تحف العقول ص393)

ای هشام! در انجیل آمده است: …خوشا به حال کسانی که میان مردم صلح برقرار می‌کنند! در روز قیامت مقرّب خواهند بود….

 

3-2- ثواب

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: … وَ مَنْ‏ مَشَى‏ فِي‏ إِصْلَاحِ‏ بَيْنِ‏ امْرَأَةٍ وَ زَوْجِهَا أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ أَلْفِ شَهِيدٍ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَقّاً وَ كَانَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ يَخْطُوهَا وَ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا فِي ذَلِكَ عِبَادَةُ سَنَةٍ قِيَامٍ لَيْلُهَا وَ صِيَامٍ نَهَارُهَا وَ … (بحار الأنوار ج ‏73 ص 369)

…و هر کس برای آشتی میان زنی با شوهرش روانه شود، خداوند ثواب هزار شهید که به حق در راه خدا کشته شدند را، به او دهد. و به ازای هر گامی که بردارد و کلمه‌ای که در این راه بگوید، ثواب یک سال عبادت کسی را دارد، که شب‌ها را شب‌زنده‌داری داشته و روزها را روزه بوده است. و …

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: صَدَقَةٌ يُحِبُّهَا اللَّهُ إِصْلَاحٌ بَيْنِ النَّاسِ إِذَا تَفَاسَدُوا وَ تَقَارُبٌ‏ بَيْنِهِمْ‏ إِذَا تَبَاعَدُوا.  (كافی ج ‏2 ص 209)

صدقه‌ای که خدا دوست دارد، آشتی دادن مردم است، وقتی که با هم اختلاف دارند. و نزدیک کردن آنها به هم، وقتی که از هم (کناره می‌گیرند) دورند.

 

4- پیشنهاد دادن

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنْ‏ أَفْضَلِ‏ النُّصْحِ‏ الْإِشَارَةُ بِالصُّلْحِ. (غرر الحکم ص 679)

از بهترین اندرزها، پیشنهاد آشتی و مصالحه است.

 

5- خواستگاه مؤمن

اَللهُ تَعالی: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‏ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا. (نساء/59)

اى كسانى كه ايمان آورده ‏ايد! خدا را اطاعت كنيد و از رسول و اولى الامر خود (جانشينان پيامبر) اطاعت كنيد. پس اگر درباره چيزى نزاع كرديد، آن را به حكم خدا و پيامبر ارجاع دهيد. اگر به خدا و قيامت ايمان داريد. اين (رجوع به قرآن و سنّت براى حلّ اختلاف) بهتر و پايانش نيكوتر است.

 

6- صرف مال

عَنْ مُفَضَّلٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) إِذَا رَأَيْتَ‏ بَيْنَ‏ اثْنَيْنِ‏ مِنْ شِيعَتِنَا مُنَازَعَةً فَافْتَدِهَا مِنْ مَالِي. ‏(کافی ج 2 ص 209)

مفضل: امام صادق (علیه السلام) فرمود: هنگامی که بین دو نفر از پیروان ما مشاجره‌ای ببینی که مربوط به امور مالی باشد، از مال من بپرداز و آنها را با هم صلح ده.

 

7- رسیدگی به اختلاف زن و شوهر

اَللهُ تَعالی: وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً. (نساء/35)

و اگر از (ناسازگارى و) جدايى ميان آن دو (زن و شوهر) بيم داشتيد، پس داورى از خانواده‌‏ى شوهر، و داورى از خانواده‏‌ى زن برگزينيد (تا به اختلاف آن دو رسيدگى كنند.) اگر اين دو بناى اصلاح داشته باشند، خداوند ميان آن دو را به توافق مى‌‏رساند، زيرا خداوند، (از نيّات همه) با خبر و آگاه است.

 

8- ویژگی‌ها

8-1- عادل و بی طرف

اَللهُ تَعالی:… فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ. (حجرات/9)

… ميان آن دو گروه به عدالت صلح برقرار كنيد و عدالت ورزيد كه خداوند عدالت ‏پيشگان را دوست دارد.

 

8-2- صالح

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: کیفَ یصْلِحُ غَیرَهُ مَنْ لَمْ یصْلِحْ نَفْسَهُ. (غرر الحکم ص 517)

كسى كه خودش را اصلاح نمى‌كند، چگونه ديگرى را اصلاح مى‌كند؟

 

8-3- پرهیز از سوگند

اَللهُ تَعالی: وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ‏. (بقره/224)

براى نيكى كردن و پروا داشتن و اصلاح بين مردم، خدا را دستاويز سوگندهاى خود قرار ندهيد! همانا خداوند شنوا و دانا است.

 

9- وساطت در ازدواج

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَلَاثَةٌ يَسْتَظِلُّونَ‏ بِظِلِ‏ عَرْشِ‏ اللَّهِ‏ يَوْمَ‏ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ رَجُلٌ زَوَّجَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ أَوْ أَخْدَمَهُ أَوْ كَتَمَ لَهُ سِرّاً. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 356)

سه كس در سایه‌ی عرش خدا هستند، در روزى كه سايه‌اى جز سايه‌ی عرش خدا نيست؛ مردى كه برادر مسلمانش را همسر بدهد، يا خدمتکاری به او برساند، يا رازى از او را پوشيده بدارد.

 

10- رسیدن به مقصود

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ اسْتَصْلَحَ الْأَضْدَادَ بَلَغَ‏ الْمُرَادَ. (غررالحکم ص 593)

كسى كه اهل مناقشه را به آشتی و صلاح در آورد، به آرمان و مقصود خويش رسيده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِئسَ السَّعيُ اَلتفرِقَةُ بَينَ الأَليفَينِ. (غررالحکم ص 310)

چه زشت است تلاش برای تفرقه انداختن بین دو دوست!