آداب عدل الهی

 

چکیده

عدل الهی همراه با توحید، اساس دین است و خداوند متعال بر اساس آن، بندگان را پاداش یا کیفر می‌دهد. در آداب عدل الهی، اهمیت و مصادیق آن و … آمده است. بر اساس اختیار انسان، خداوند هیچگاه  ظلم نمی‌کند.

 

۱-معنی و مفهوم

عدل الهی، از صفات خداوند متعال به معنای دادگری در افعال و تنزّه از فعل قبیح است.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: …وَ أَمَّا الْعَدْلُ فَأَنْ لَا تَنْسُبَ إِلَی خَالِقِكَ مَا لَامَكَ عَلَيْهِ. (بحار الانوار ج ۴ ص ۲۶۴)

و امّا عدل آن است كه به سوی آفريدگارت نسبت ندهی آنچه تو را بر آن ملامت و سرزنش فرموده است.

 

۲- اهمیّت عدل الهی

اَللهُ تَعالی: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلَائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. (آل عمران/۱۸)

خدا در حالی که برپا دارنده عدل است، گواهی می دهد که هیچ معبودی جز او نیست؛ و فرشتگان و صاحبان دانش نیز گواهی می‌دهند که هیچ معبودی جز او نیست، معبودی که توانای شکست ناپذیر و حکیم است.

 

اَللهُ تَعالی: وَ لَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا. (کهف/۴۹)

و پروردگارت به هیچ کس ستم نخواهد کرد.

اَللهُ تَعالی: وَ نَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَ إِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَ کَفَیٰ بِنَا حَاسِبِينَ. (انبیاء/۴۷)

و ما ترازوهای عدالت را در روز قیامت برپا می‌‏كنیم. پس به هیچكس كمترین ستمی نمی‌شود؛ و اگر [عمل خوب یا بد] هموزن دانه‌ی خردلی باشد، آن را [برای وزن کردن] می‌آوریم و کافی است که ما حسابگر باشیم.

اَللهُ تَعالی: وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَ عَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ. (انعام/۱۱۵)

و سخن پروردگارت از روی راستی و عدل کامل شد. سخنان او را تغییر دهنده‌ای نیست و او شنوا و داناست.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَللَّهُمَّ يَدُكَ فَوْقَ كُلِّ ذِي قُدْرَةٍ وَ قُوَّتُكَ أَعَزُّ مِنْ كُلِّ قُوَّةٍ وَ سُلْطَانُكَ أَجَلُّ مِنْ كُلِّ سُلْطَانٍ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ كُنْ عِنْدَ ظَنِّي فِيمَا لَمْ أَجِدْ فِيهِ مَفْزَعاً غَيْرَكَ وَ لَا مَلْجَأَ سِوَاكَ فَإِنَّنِي أَعْلَمُ أَنَّ عَدْلَكَ أَوْسَعُ مِنْ جَوْرِ الْجَبَّارِينَ‏ وَ أَنَ‏ إِنْصَافَكَ‏ مِنْ‏ وَرَاءِ ظُلْمِ‏ الظَّالِمِينَ‏ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ أَجْمَعِينَ وَ أَجِرْنِي مِنْهُمْ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِين‏… (بحار الأنوار ج ‏۹۱  ص ۳۳۶)

بارخدایا! دست تو بالای دست هر نیرومندی است و توانایی‌ات ارجمندتر از هر نیرویی است و سلطنت تو بالاتر از همه‌ی سلطنت‌هاست. پس بر محمد و خاندانش درود فرست و در آنچه پناه و دادرسی جز تو نمی‌یابم، همراه من باش. به راستی که من می‌دانم عدالت تو از ستم ستمگران گسترده‌تر است و انصاف تو فراتر از ظلم ظالمان است. بر محمد و همه خاندانش درود فرست و مرا پناه ده، ای مهربان ترین مهربانان! …

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اُذْكُرْ عِنْدَ الظُّلْمِ عَدْلَ اللَّهِ فِيكَ وَ عِنْدَ الْقُدْرَةِ قُدْرَةَ اللَّهِ عَلَيْكَ. (عيون الحكم ص ۷۷)

در هنگام ظلم و ستم، به یاد آور عدالت و دادگستری خدا را نسبت به خودت. و در هنگام قدرت و توانایی، قدرت خداوند را بر خویش متذکر شو!

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: …وَ ايْمُ اللَّهِ مَا كَانَ قَوْمٌ قَطُّ فِي غَضِ‏ نِعْمَةٍ مِنْ عَيْشٍ فَزَالَ عَنْهُمْ إِلَّا بِذُنُوبٍ اجْتَرَحُوهَا لِأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيد … (نهج البلاغه خطبه ۱۷۸)

به خدا سوگند! هرگز نعمت گروهی که از زندگیِ خوش بهره‏‌مندند، از بین نمی‏رود، جز به وسیله‌ی گناهانی که مرتکب می‏شوند؛ چرا که خداوند هرگز به بندگان ظلم نمی‏کند.

 

۳- عدالت الهی در روز قیامت

اَللهُ تَعالی: وَ نَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَ إِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَ  کَفَیٰ بِنَا حَاسِبِينَ. (انبیاء/۴۷)

و ترازوهای عدالت را در روز قیامت می‌نهیم و به هیچ کس، هیچ ستمی نمی‌شود؛ و اگر [عمل خوب یا بد] هموزن دانه‌ی خردلی باشد، آن را [برای وزن کردن] می‌آوریم، و کافی است که ما حسابگر باشیم.

اَللهُ تَعالی: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ  وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ. (زلزال/ ۷و۸)

پس هر کس هموزن ذرّه‌ای نیکی کند، آن نیکی را ببیند و هر کس هموزن ذرّه‌ای بدی کند، آن بدی را ببیند.

اَللهُ تَعالی: …إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ … (یونس/۴)

بی‌تردید اوست که جهان آفرینش را می‌آفریند، سپس آن را [به قیامت] بازمی‌گرداند تا کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند، به عدالت و انصاف پاداش دهد.

اَللهُ تَعالی: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. (تحریم/۷)

(آن روز گویند:) ای کافران! امروز عذرخواهی مکنید، فقط آنچه را همواره انجام می‌دادید، جزا داده می‌شوید.

اَللهُ تَعالی: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا. (کهف/۳۰)

به درستی کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند [پاداششان داده خواهد شد.] زیرا ما پاداش کسانی را که کار نیکو کرده‌اند، تباه نمی‌کنیم.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: …فَمَنْ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَمِلَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ وَجَدَهُ وَ مَنْ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَمِلَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ شَرٍّ وَجَدَهُ … (تحف العقول ص۲۵۰)

پس هر كه از مؤمنان بوده و به قدر ذرّه‏ای كار نيك كرده (پاداش) آن را بيابد و هر كه (گر چه) از مؤمنان بوده (ولی) در اين دنيا به قدر ذرّه‏ای شر انجام داده (سزای) آن را بيابد.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: …وَ ذَلِكَ يَوْمٌ يَجْمَعُ اللَّهُ فِيهِ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ لِنِقَاشِ الْحِسَابِ‏ وَ جَزَاءِ الْأَعْمَال‏… (نهج البلاغه خطبه ۱۰۲)

قيامت روزی است كه خداوند همه‌ی اولين و آخرين را برای حساب و پاداش اعمال گرد می‏ آورد.

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ فِی التَّخویفِ مِنَ القیامَهِ وَ الحِسابِ، اُذکُروا وُقوفَکُم بَیْنَ یَدَیِ اللّهِ جَلّ َجَلالُهُ فَاِنَّهُ الْحَـکَمُ الْعَدْلُ، وَ اسْتَعِدُّوا لِجَوابِهِ اِذا سَأَلَکُمْ. (امالی صدوق  ص ۳۵۴)

درباره‌ی ترس از قیامت و حسابرسی، لحظه‌ی ایستادنتان در پیشگاه خداوند که بزرگ است جلال او را به یاد آورید، چرا که او حاکم عادل است و خودتان را برای پاسخگویی آماده سازید که از شما می‏پرسد.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَللّهُمَّ لا تَفْعَل بی ما اَ نَا اَهْلُهُ، فَاِنَّکَ اِنْ تَفْعَل بی ما اَ نَا اَهْلُهُ تُعَذِّبْنیوَ لَم تَظْلِمنی، اَصْبَحْتُ اَ تَّقی عَدْلَکَ وَ لا اَخافُ جَورَکَ، فَیا مَنْ هُوَ عَدلٌ لایَجورُ، ارحَمنی. (کافی ج ۴ ص ۴۳۳)

خدایا! آن چنان که من سزاوارش هستم، با من رفتار نکن، زیرا اگر با من آن چنان رفتار کنی که سزاوار آنم، عذابم خواهی کرد، در حالی که بر من ظلم نکرده‏ای. من از عدالت تو می‏ترسم، نه ظلم کردن تو! پس، ای بسیار عادلی که ظلم نمی‏کند، بر من  رحم کن!

 

۴- مصادیق عدل الهی

اَللهُ تَعالی: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَ مَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ. (جاثیه/۲۱)

آیا کسانی که مرتکب گناهان شدند، گمان دارند آنان را مانند کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، قرار می‌دهیم که زندگی و مرگشان یکسان باشد؟ چه بد داوری می‌کنند.

اَللهُ تَعالی: وَ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ لِتُجْزَیٰ كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَ هُمْ لَا يُظْلَمُونَ. (جاثیه/۲۲)

خدا آسمان‌ها و زمین را به حق آفرید، و تا هر کس در برابر اعمالی که انجام داده است، پاداش یابد و آنان مورد ستم قرار نمی‌گیرند.

اَللهُ تَعالی: وَ السَّمَاءَ رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِيزَانَ. (الرحمن/۷)

و آسمان را برافراشت و ترازو نهاد.

اَللهُ تَعالی: …قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ. (زمر/۹)

بگو: …آیا کسانی که معرفت و دانش دارند و کسانی که بی‌بهره از معرفت و دانش‌اند، یکسانند؟! فقط خردمندان متذکّر می‌شوند.

اَللهُ تَعالی: وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ. (حج/۱۰)

همانا که خدا نسبت به بندگان ستمکار نیست.

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَللّهُمَّ یَا مَنْ لا یَرْغَبُ فِی الْجَزاءِ وَ یا مَنْ لا یَنْدَمُ عَلَی الْعَطاءِ، وَ یا مَنْلا یُکافِی‏ءُ عَبْدَهُ عَلَی السَّواءِ، مِنَّتُکَ اِبْتِدَاءٌ، وَ عَفْوُکَ تَفَضُّلٌ، وَ عُقُوبَتُکَ عَدْلٌ، وَ قَضاؤُکَ خِیَرَهٌ، اِنْ اَعْطَیْتَ لَمْ تَشُبْ عَطاءَکَ بِمَنٍّ، وَ اِنْ مَنَعْتَ لَمْ یَکُنْ مَنْعُکَ تَعَدِّیا، تَشْکُرُ مَنْشَکَرَکَ وَ اَنْتَ أَلْهَمْتَهُ شُکْرَکَ. (صحیفه سجّادیه دعای ۴۵)

خدایا! ای کسی که در برابر احسانت توقع جبران نداری، و ای کسی که از بخشش پشیمان نمی‏شوی و ای کسی که مزد بنده‌ی خود را نه به همان اندازه بلکه بیشتر می‏دهی، تو در نعمت بخشیدن آغاز کننده‏ای و بخشایشت از روی لطف است. مجازاتت عدالت است و قضاوتت بهترین است. اگر عطا کنی، آن را به منّت آلوده نمی‏کنی و اگر محروم کنی، از روی ستم نیست. هر کس تو را شکر گزارد، پادشش می‏دهی و حال آنکه شکرگزاری را تو خود به او الهام کرده‌ای.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَدْ عَلِمْتُ یا اِلهی اَ نَّهُ لَیْسَ فی حُکْمِکَ ظُلْمٌ وَ لا فی نَقْمَتِکَ عَجَلَهٌ وَ اِنَّما یَعْجَلُ مَنْ یَخافُ الْفَوْتَ وَ یَحْتاجُ اِلَی الظُّلْمِ الضَّعیفُ وَ قَدْ تَعالَیْتَ یا اِلهی عَنْ ذلِکَ عُلُوّاً کَبیراً. (بحار الأنوار ج ‏۸۶ ص ۲۹۵)

بار الها! به تحقیق دانستم که در قضاوت تو، هیچ ظلمی و در کیفرت هیچ شتابی نیست. همانا کسی شتاب می‏کند که نگران از دست دادن فرصت است. و شخص ناتوان، به ظلم کردن نیاز دارد، در حالی که ای پروردگار من! مقام تو، بالاتر از آن است.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … إِنَّ اللَّهَ بِعَدْلِهِ وَ قِسْطِهِ جَعَلَ الرَّوْحَ وَ الرَّاحَةَ فِي الْيَقِينِ وَ الرِّضَا وَ جَعَلَ الْهَمَّ وَ الْحَزَنَ فِي الشَّكِّ وَ السَّخَطِ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص۱۴۳)

خداوند با عدالت و قسط خود آسايش و راحتی را در يقين و رضايت قرار داده، و غم و اندوه را در شك و ترديد و عدم رضايت و ناراحتی نهاده است.

عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِي‏ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ‏ {اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها.}(حدید/۱۷) قَالَ: الْعَدْلَ‏ بَعْدَ الْجَوْرِ.(کافی ج ۸ ص ۲۶۷)

محمد حلبی از امام صادق (عليه السّلام) در باره‏ی اين آيه پرسيد: {بدانيد كه خداوند، زمين را پس از مردنش زنده می‌كند.}  فرمود: (زنده می‌كند) به عدالت و داد، پس از (مردنش به) جور و ستم.

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی‏.} (نجم/31) عَدْلًا مِنْهُ، تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُهُ، وَ تَظاهَرَتْ آلَاؤُهُ، … (صحیفه سجادیه ، دعای اول )

{تا كسانی را كه بد كرده‌اند، به [سزای‌] آنچه انجام داده‌اند كيفر دهد، و آنان را كه نيكی كرده‌اند، به نيكی پاداش دهد.} و اين جزا (كيفر و پاداش) با عدالت و درستی از او است (از هر عيب و نقصی) منزّه و پاك است، نام‌های او و نعمت‌ها و بخشش‌هايش (برای همه) پی در پی است، به كسی ظلم و ستم روا ندارد.

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ‏ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَ‏ هَلْ‏ يُجْبِرُ عِبَادَهُ‏ عَلَی‏ الْمَعَاصِي‏ فَقَالَ بَلْ يُخَيِّرُهُمْ وَ يُمْهِلُهُمْ حَتَّی يَتُوبُوا قُلْتُ فَهَلْ يُكَلِّفُ عِبَادَهُ مَا لَا يُطِيقُونَ فَقَالَ كَيْفَ يَفْعَلُ ذَلِكَ وَ هُوَ يَقُولُ‏ {وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيد.} (فصلت/۶) (عیون اخبارالرضا علیه السلام ج ۱ ص ۱۲۴)

و سؤال كردم از اينكه، آيا خداوند عزیز و بلندمرتبه بندگان خود را بر معاصی جبر (مجبور) می‌كند؟ فرمود: آنها را جبر نمی‌كند، بلكه مخير می‌گذارد و مهلت می‌دهد آنها را، تا اينكه توبه كنند و حال آنكه فرموده است‏:{پروردگار تو ظلم نكند به بندگان.}

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الدُّنْيَا تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ يَرْضَهَا ثَوَاباً لِأَوْلِيَائِهِ وَ لَا عِقَاباً لِأَعْدَائِه‏… (بحار الانوار ج ۷۰ ص ۱۱۹)

دنيا گول می‌زند و زيان می‌رساند و تلخی در كام می‏چكاند، خداوند تعالی دنيا را پاداش برای دوستانش قرار نداد و آنجا را محل عقوبت دشمنانش هم نگذاشت.

۵- اختیار انسان در گناه

اَللهُ تَعالی: …وَ مَا ظَلَمْنَاهُمْ وَ لَٰكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ. (نحل/۱۱۸)

ما به آنان ستم نورزیدیم، بلکه آنان خودشان به خود ستم می‌کردند.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ زَعَمَ‏ أَنَ‏ اللَّهَ‏ تَعَالَی‏ يُجْبِرُ عِبَادَهُ‏ عَلَی‏ الْمَعَاصِي‏ أَوْ يُكَلِّفُهُمْ مَا لَا يُطِيقُون،َ فَلَا تَأْكُلُوا ذَبِيحَتَهُ وَ لَا تَقْبَلُوا شَهَادَتَهُ وَ لَا تُصَلُّوا وَرَاءَهُ وَ لَا تُعْطُوهُ مِنَ الزَّكَاةِ شَيْئاً. (عیون اخبارالرضا علیه السلام ج ۱ص ۱۲۴)

كسی كه گمان می‌كند كه خداوند مجبور می‌كند بندگان خود را به معاصی يا اينكه تكليف را غیر قابل تحمّل می‌كند، آنچه را ذبح کرده است، نخوريد و گواهی او را قبول نكنيد و عقب او نماز نخوانید و چيزی از زكات به او ندهيد، يعنی كسی كه اين عقيده داشته باشد، كافر است.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَكُونُ الْعَبْدُ فَاعِلًا وَ لَا مُتَحَرِّكاً إِلَّا وَ الِاسْتِطَاعَةُ مَعَهُ‏ مِنَ‏ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَ‏ وَ إِنَّمَا وَقَعَ‏ التَّكْلِيفُ‏ مِنَ‏ اللَّهِ‏ بَعْدَ الِاسْتِطَاعَةِ فَلَا يَكُونُ مُكَلَّفاً لِلْفِعْلِ إِلَّا مُسْتَطِيعاً. (توحید صدوق ص۳۵۱)

بنده فاعل و متحرك نمی‌باشد، مگر آنكه استطاعت از خدای عزیز و بلندمرتبه با او است و جز اين نيست كه تكليف از خداوند بعد از استطاعت واقع شده است؛ پس بنده فعل را مكلف نباشد، مگر در حالی كه توانا باشد.

‏ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: سَأَلْتُهُ فَقُلْتُ اللَّهُ فَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَی الْعِبَادِ قَالَ اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ ذَلِكَ قُلْتُ فَأَجْبَرَهُمْ عَلَی الْمَعَاصِي قَالَ اللَّهُ‏ أَعْدَلُ‏ وَ أَحْكَمُ‏ مِنْ‏ ذَلِكَ‏ ثُمَّ قَالَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَا ابْنَ آدَمَ أَنَا أَوْلَی بِحَسَنَاتِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَی بِسَيِّئَاتِكَ مِنِّي عَمِلْتَ الْمَعَاصِيَ بِقُوَّتِيَ الَّتِي جَعَلْتُهَا فِيكَ. (بحار الأنوار ج ‏5 ص 15)

وشاء: از امام رضا (عليه السّلام) پرسيدم: آيا خداوند آنها (مردم) را بر معاصی مجبور كرده است؟ فرمود: خداوند عادل‏تر و حكيم‏تر از اين است كه چنين كند. سپس حضرت ادامه داده و فرمود: خداوند می‏فرمايد: «ای فرزند آدم! من سزاوارترم كه نيكی‏های تو به من نسبت داده شود، و تو سزاوارتری كه بدی‏هايت به تو نسبت داده شود.» گناهان را با نيرويی كه به تو دادم انجام می‏دهی.

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: …إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ يُطَعْ بِإِكْرَاهٍ وَ لَمْ يُعْصَ بِغَلَبَةٍ… فَإِنِ ائْتَمَرَ الْعِبَادُ بِطَاعَتِهِ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ عَنْهَا صَادّاً وَ لَا مِنْهَا مَانِعاً وَ إِنِ ائْتَمَرُوا بِمَعْصِيَتِهِ فَشَاءَ أَنْ يَحُولَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ذَلِكَ فَعَلَ‏ وَ إِنْ لَمْ يَحُلْ فَفَعَلُوا فَلَيْسَ هُوَ الَّذِي أَدْخَلَهُمْ فِيهِ … (بحار الانوار ج ۵ ص  ۱۶)

خداوند با اجبار بندگان، اطاعت نگردد (یعنی همگی مختارند.) و اگر انسان‌ها نيز نافرمانی می‏كنند از اين بابت نيست كه بر خداوند غلبه پيدا كرده‏اند! …  اگر مردم، تصميم به اطاعت خدا گيرند، خداوند مانع‏شان نخواهد شد و اگر تصميم به معصيت و نافرمانی بگيرند، اگر بخواهد از آنان جلوگيری می‏كند، ولی اگر از كار آنان جلوگيری نكرد و آنان مرتكب معصيت شدند، او آنها را به گناه و معصيت نينداخته است.

۶- عدل الهی در دوران مهدوی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … هُوَ الْمَهْدِيُ‏ الَّذِي يَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً كَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً … (کافی ج ۱ ص ۳۳۸)

او همان مهدی است كه زمين را از عدل و داد پر كند، چنان كه از جور و ستم پر شده باشد.