آداب آرزو

 

چکیده

آداب آرزو به انسان‌ها می آموزد که چگونه بر کردار خود تکیه کنند و به آن چیزهایی که دست نیافتنی است نباید دلخوش دارند. البته آرزو به انسان انگیزه حرکت می‌دهد و آفت‌های بزرگی هم دارد که باید مراقب آنها باشند.

 

1- آرزو و آمال در لغت و معنی

آرزو: آرزوی اجابت دعا، تمایل، اشتیاق، عطش، اشتها، میل و رغبت… (فرهنگ دهخدا)

آمال: آرزوها و خواهشها و مرادها.و رغبت‌ها. و اميدها و انتظارها. (فرهنگ نفیسی، ج ۱ ص ۴۳)

اَمل: اميد داشتن چيزى را . (فرهنگ نفیسی ج ۱ ص ۳۹۴)

اَمَلٌ‌: آرزو. (فرهنگ ابجدی ص ۱۳۳)

طول اَمل: آرزوى دنيوى. كنايه است از حرص دنيا. (فرهنگ متوسط دهخدا ج ۲ ص ۱۹۵۰)

 

^{أَيُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ أَمْسِ أَمَلٌ‌، وَ اَلْيَوْمَ عَمَلٌ‌، وَ غَداً أَجَلٌ‌، فَاعْتَبِرُوا بِمَنْ فِي اَلْقُبُورِ إِلَى يَوْمِ اَلنُّشُورِ، مِمَّنْ مَوَّهَتْ لَهُمُ اَلْأَمْثَالُ اَلْأَعْمَالَ‌، وَ أَقْحَمَتْهُمُ اَلْآجَالُ اَلْأَوْجَالَ‌. (نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ج ۱ ص ۴۵)}

^{اى مردم! ديروز آرزوست و امروز، گاه عمل و فردا پايان مهلت. پس از كسانى كه تا روز برخاستن در قبرها آرميده‌اند، عبرت بگيريد، آنان كه آرزوها كارهاى (بيهوده) را برايشان آراست و پايان مهلت ايشان را به ترس‌ها (ى‌برزخ) درآورد.}

 

2- اهمیّت آرزو

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْأَمَلُ‏ رَحْمَةٌ لِأُمَّتِي‏ وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ مَا رَضَعَتْ وَالِدَةٌ وَلَدَهَا وَ لَا غَرَسَ غَارِسٌ شَجَراً. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 173)

آرزو برای امّت من رحمت است و اگر آرزو نبود، مادر بچّه‌اش را شیر نمی‌داد و باغبان نهالی نمی‌کاشت.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَانِيُ‏ هِمَّةُ الرِّجَالِ‏. (غرر الحكم ص 52)

آرزوهاى والا همّت مردان است.

 

3- آرزوی الهی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أنّ اللّٰه يقول: …وَ عِزَّتِي‏ وَ جَلَالِي‏ لَأُقَطِّعَنَ‏ أَمَلَ‏ كُلِّ مُؤَمِّلٍ غَيْرِي بِالْإِيَاسِ وَ لَأَكْسُوَنَّهُ ثَوْبَ الْمَذَلَّةِ فِي النَّارِ وَ لَأُبْعِدَنَّهُ مِنْ فَرَجِي وَ فَضْلِي أَ يُؤَمِّلُ عَبْدِي فِي الشَّدَائِدِ غَيْرِي وَ الشَّدَائِدُ بِيَدِي أَوْ يَرْجُو سِوَايَ وَ أَنَا الْغَنِيُّ الْجَوَادُ بِيَدِي مَفَاتِيحُ الْأَبْوَابِ وَ هِيَ مُغْلَقَةٌ وَ بَابِي مَفْتُوحٌ لِمَنْ دَعَانِي أَ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ مَا أَوْهَنَتْهُ نَائِبَةٌ لَمْ يَمْلِكْ كَشْفَهَا عَنْهُ غَيْرِي فَمَا لِي أَرَاهُ بِأَمَلِهِ مُعْرِضاً عَنِّي قَدْ أَعْطَيْتُهُ بِجُودِي وَ كَرَمِي مَا لَمْ يَسْأَلْنِي فَأَعْرَضَ عَنِّي وَ لَمْ يَسْأَلْنِي… (بحار الأنوار ج ‏68 ص 154)

خداوند متعال فرموده است: …به عزّت و جلالم سوگند! من آرزوی آن کسی را که به غیرِ من امیدوار شده است، ناامید خواهم کرد و لباس مذلّت و بیچارگی را بر او می پوشانم و او را از فضل و گشایش محروم و دور می سازم. آیا بنده‌ی من در گرفتاری‌ها به غیر من امیدوار می‌شود؟ با اینکه شدائد در دست من است و با اینکه من غنی و بخشنده‌ام، چشم امید به غیر من دوخته است؟ کلید تمامی درها در دست من است و همه‌ی درها بسته است و درِ خانه‌ی رحمت من است که همیشه برای آن کسی که مرا بخواند، باز است. آیا نمی‌داند که اگر مصیبت و مشکلی او را از پای درآورد، هیچ کس به جز من نمی‌تواند آن را برطرف سازد؟ پس چرا از من اعراض می‌کند و به من امیدوار نمی‌شود؟

 

4- کوتاه کردن آرزوها و سعی در انجام عمل

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خُذْ بِالثّقةِ مِنَ العَمَلِ وَ اِيّاك وَ الإغْتِرار بِالأمَلِ وَ لا تُدخِلْ عَليكَ اليَومَ هَمَّ غَدٍ… و َلَو أخَلَيْتَ قلبَك مِنَ الأمَلِ، لَجَدَّدتَ فِى العَمَلِ، وَ الأملُ المُمَثَّلُ فِى اليَومِ، غَداً اَضَرَّك فى وَجْهين: سَوَّفْتَ بِهِ العَمَلِ، و زِدْتَ فِى الهَمِّ وَ الحُزْن. (بحار الأنوار ج ‏70 ص 108)

از درست انجام دادن هر كار اطمينان پيدا كن، و از آرزوهاى فريبنده بپرهيز، و غم فردا را امروز بر خود وارد مكن… اگر دلِ خود را از آرزو تهى مى‌كردى، امروز بيشتر در كار مى‌كوشيدى. آرزوى پديد آمده در امروز، از دو جهت به فرداى تو زيان مى‌رساند: عمل و كار را به تأخير مى‌اندازد، و بر اندوه و غمت مى‌افزايد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اجْعَلْ‏ رَفِيقَكَ‏ عَمَلَكَ‏ وَ عَدُوَّكَ أَمَلَكَ. (تصنيف غرر الحكم ص 151)

عملت را رفيق خود، و آرزوی خود را دشمن خود قرار بده.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: …صَارَ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ إِلَى الْأَجْرِ بِالصَّبْرِ وَ إِلَى‏ الْأَمَلِ‏ بِالْعَمَلِ‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 57)

…اولياى خدا با شكيبايى به پاداش رسيدند، و با كردار به آرزوهاى خود دست يافتند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نِعْمَ‏ عَوْنُ‏ الْعَمَلِ‏ قَصْرُ الْأَمَلِ‏. (عيون الحكم  ص 494)

كوتاهى آرزو براى انجام عمل، ياور خوبى است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ أَحْسَنَ‏ عَمَلَهُ‏ بَلَغَ‏ أَمَلَهُ‏. (عيون الحكم ص 446)

كسى كه عملش نيكو باشد به آرمان خود رسيده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ أَطَالَ‏ الْأَمَلَ‏ أَسَاءَ الْعَمَلَ. (بحار الأنوار ج ‏70 ص 166)

كسى‌ كه آرزويش را دراز كند، دست به كارهاى بد مى‌زند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ‏ اتَّسَعَ‏ أَمَلُهُ‏ قَصُرَ عَمَلُهُ. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 421)

هر كس دامنه‌ی آرزوهايش گسترده باشد، عملش كوتاه و ناچيز گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِالْعَمَلِ‏ تَحْصُلُ‏ الْجَنَّةُ لَا بِالْأَمَل‏. (تصنيف غرر الحكم ص 156)

با عمل، بهشت به دست آيد، نه با آرزو.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ لَيُبْغِضُ الطَّوِيلَ الْأَمَلِ‏ السَّيِ‏ءَ الْعَمَلِ. (عيون الحكم ص 142)

به راستى كه خداى سبحان مبغوض دارد آنها را كه آرزوشان طولانى و بد عمل هستند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ قَصُرَ أَمَلُهُ حَسُنَ عَمَلُهُ. (تصنيف غرر الحكم  ص 313)

هر كه آرزويش كوتاه باشد، كردارش نيكو گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَصِّرِ الْأَمَلَ‏ فَإِنَ‏ الْعُمُرَ قَصِيرٌ وَ افْعَلِ الْخَيْرَ فَإِنَّ يَسِيرَهُ كَثِيرٌ. (عيون الحكم ص 369)

آرزو را كوتاه كن، كه عمر كوتاه است و كار خير را بسيار كن، كه كم آن نيز بسيار است!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: طُوبَى‏ لِمَنْ‏ قَصَّرَ أَمَلَهُ‏. (عيون الحكم ص 314)

خوشا به حال كسى كه آرزويش را كوتاه كند، و فرصت و مهلت خود را غنيمت داند!

 

5- اهمیّت دوری از آرزوی بیهوده

اَللهُ تَعالی: بَلْ يُرِيدُ اَلْإِنْسٰانُ لِيَفْجُرَ أَمٰامَهُ يَسْئَلُ أَيّٰانَ يَوْمُ اَلْقِيٰامَةِ. (قيامت/ 5و6)

بلكه آدمى مى‌خواهد كه در آينده نيز به كارهاى ناشايست پردازد. مى‌پرسد: روز قيامت چه وقت خواهد بود؟

 

اَللهُ تَعالی: ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلْهِهِمُ اَلْأَمَلُ‌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ. (حجر/3)

واگذارشان تا بخورند و كام جويند، و آرزو سرگرمشان کند، پس به زودى (عاقبت اين خور و خواب و غفلت را) خواهند دانست.

 

اَللهُ تَعالی: يُنٰادُونَهُمْ‌: أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ؟ قٰالُوا: بَلىٰ وَ لٰكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ اِرْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْكُمُ اَلْأَمٰانِيُّ‌، حَتّٰى جٰاءَ أَمْرُ اَللّٰهِ‌ وَ غَرَّكُمْ بِاللّٰهِ اَلْغَرُور. (حدید/14)

و آنها را ندا دهند كه آيا ما با شما همراه نبوديم؟ مى‌گويند: بلى، امّا شما خويشتن را در بلا افكنديد و به انتظار نشستيد و در شك بوديد و آرزوها شما را فريفت، تا آنگاه كه فرمان خدا رسيد و شيطان به خدا مغرورتان كرد.

 

^{أَيُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ أَمْسِ أَمَلٌ‌، وَ اَلْيَوْمَ عَمَلٌ‌، وَ غَداً أَجَلٌ‌، فَاعْتَبِرُوا بِمَنْ فِي اَلْقُبُورِ إِلَى يَوْمِ اَلنُّشُورِ، مِمَّنْ مَوَّهَتْ لَهُمُ اَلْأَمْثَالُ اَلْأَعْمَالَ‌، وَ أَقْحَمَتْهُمُ اَلْآجَالُ اَلْأَوْجَالَ‌. (نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ج ۱ ص ۴۵)}

^{اى مردم! ديروز آرزوست و امروز گاه عمل و فردا پايان مهلت. پس از كسانى كه تا روز برخاستن در قبرها آرميده‌اند، عبرت بگيريد، آنان كه آرزوها كارهاى (بيهوده) را برايشان آراست و پايان مهلت ايشان را به ترس‌ها (ى‌برزخ) درآورد.}

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَكْذِبِ الْأَمَلَ وَ لَا تَثِقْ بِهِ فَإِنَّهُ غَرُورٌ وَ صَاحِبُهُ مَغْرُورٌ. (تصنيف غرر الحكم ص 314)

آرزو را دروغ پندار و آن را تكيه گاه مكن، كه آن فريب دهنده و صاحبش فريب خورده شده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ‏ الدِّينِ‏ قَصْرُ الْأَمَلِ‏. (عيون الحكم ص 115)

برترين (مرتبه‌ی) دين، كوتاه كردن آرزو است.

 

‏أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَشْرَفُ‏ الْغِنَى‏ تَرْكُ‏ الْمُنَى‏. (نهج البلاغه  حکمت 34)

شريف‌ترين توانگرى و بى‌نيازى، ترك آرزوهاست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً …وَ كَابَرَ هَوَاهُ وَ كَذَّبَ‏ مُنَاهُ‏… (نهج البلاغه خطبه 76)

خدا آن كس را بيامرزاد، كه … با هواى (نفس) خود ستيزه كند، و آرزوهاى خويش را دروغ شمارد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: طُوبَى‏ لِمَنْ‏ لَمْ‏ تُلْهِهِ‏ الْأَمَانِيُ‏ الْكَاذِبَةُ. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 27)

خوشا به حال آن كس كه آرزوهاى كاذب، او را به خود مشغول ندارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَمْ‏ مِنْ‏ مُؤَمِّلٍ‏ مَا لَا يُدْرِكُهُ. (عيون الحكم ص 379)

چه بسا اميد دارنده به چيزى كه آن را در نيابد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا بَالُكُمْ تُؤَمِّلُونَ مَا لَا تُدْرِكُونَهُ‏ وَ تَجْمَعُونَ مَا لَا تَأْكُلُونَهُ وَ تَبْنُونَ مَا لَا تَسْكُنُونَهُ. (عيون الحكم ص 478)

چه شده است شما را كه آرزو داريد چيزى را كه نيابيد، و گرد آوريد آنچه را نمى‌خوريد، و بنا كنيد آنچه را در آن سُكنى نگيريد!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَخْلُو النَّفْسُ‏ مِنَ‏ الْأَمَلِ‏ حَتَّى تَدْخُلَ فِي الْأَجَلِ. (عيون الحكم ص 537)

نفْس انسانى، از آرزو تُهى نيست، تا آنگاه كه در كام مرگ در آيد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنْفَعُ‏ الدَّوَاءِ تَرْكُ الْمُنَى. (عيون الحكم  ص 119)

سودمندترين دارو، ترك آرزو است.

 

6- آفات آرزو

6-1- از بین بردن عقل

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ اعْلَمُوا أَنَ‏ الْأَمَلَ‏ يُسْهِي‏ الْعَقْلَ‏. (نهج البلاغه خطبه 85)

بدانيد كه آرزو، عقل را به غفلت مى‌اندازد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَ‏ الْأَمَلَ‏ يُذْهِبُ‏ الْعَقْلَ‏ وَ يُكَذِّبُ الْوَعْدَ وَ يَحُثُّ عَلَى الْغَفْلَةِ وَ يُورِثُ الْحَسْرَةَ فَاكْذِبُوا الْأَمَلَ فَإِنَّهُ غَرُورٌ وَ إِنَّ صَاحِبَهُ مَأْزُور. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 289)

اى بندگان خدا! بدانيد كه آرزو، عقل را مى‌برد و به دروغ وعده مى‌دهد و به غفلت برمى‌انگيزد و حسرت به بار مى‌آورد. پس آرزو را دروغ بدانيد كه فريب است و انسان آرزوگرا، در پرده‌ی پندار خويش گرفتار است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَثْرَةُ اَلْأَمَانِيِّ مِنْ فَسَادِ اَلْعَقْلِ‌. (عیون الحکم ص ۳۸۹)

آرزوى بسيار داشتن از فساد عقل است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا عَقَلَ‏ مَنْ‏ أَطَالَ‏ أَمَلَهُ‏. (تصنيف غرر الحكم ص 312)

خردورزى نكرده كسى كه آرزويش را طولانى كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَانِيُ‏ بَضَائِعُ‏ النَّوْكَى‏. (تصنيف غرر الحكم ص 311)

آرزوها سرمايه‌هاى كم خردان است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَانِيُ‏ شِيمَةُ الْحَمْقَى‏. (عيون الحكم ص 39)

آرزوها شيوه‌ی بى‌خردان است .

 

6-2- تکیه نکردن بر آرزو

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي وَصِيَّتِهِ لِلْحَسَنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ إِيَّاكَ وَ الِاتِّكَالَ عَلَى الْمُنَى فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْكَى‏.

امیر المؤمنین (علیه السلام) در وصیت خود به امام حسن (علیه السلام) فرمود: از تکیه بر آرزوها بپرهیز که آنها سرمایه کم خردان است. (نهج البلاغه حکمت  31 )

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنْ‏ الْحُمْقِ‏ الِاتِّكَالُ‏ عَلَى‏ الْأَمَلِ‏. (عيون الحكم  ص 472)

تكيه كردن بر آرزو از حماقت و بى‌خردى است.

 

6-3- فریبنده بودن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا غَادِرَ أَخْدَعُ‏ مِنَ‏ الْأَمَلِ‏. (عيون الحكم ص 533)

هيچ فريبنده‌اى فريبنده‌تر از آرزو نيست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَلُ يَغُرُّ الْعَيْشُ يَمُرُّ. (تصنيف غرر الحكم ص 314)

آرزو فريب مى‌دهد، و زندگانى مى‌گذرد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَفَى بِالْأَمَلِ اغْتِرَاراً. (تصنيف غرر الحكم ص 314)

براى فريب دادن انسان، همان آرزو بس است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَانِيُّ تَخْدَعُكَ وَ عِنْدَ الْحَقَائِقِ تَدَعُكَ. (تصنيف غرر الحكم  ص 313)

آرزوها تو را می‌فريبند و هنگام ظهورِ حقايق، واگذارت می‌كنند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَغُرَّنَّكَ الْأَمَانِيُّ وَ الْخُدَعُ فَكَفَى بِذَلِكَ خُرْقاً. (تصنيف غرر الحكم  ص 313)

مبادا خدعه‌ها و آرزوها تو را فريب دهند كه براى نادانى تو همين بس است!

 

6-4- تسلّط شیطان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَلُ‏ سُلْطَانُ‏ الشَّيَاطِينِ‏ عَلَى قُلُوبِ الْغَافِلِينَ. (عيون الحكم ص 54)

آرزو، وسيله‌ی تسلّط شيطان‌ها بر دل‌هاى غافلان و بى‌خبران است.

 

6-5- بی پایان بودن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَلُ‏ لَا غَايَةَ لَهُ‏. (عيون الحكم ص 30)

آرزو پايانى ندارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَلُ‏ كَالسَّرَابِ‏ يُغِرُّ مَنْ رَآهُ وَ يُخْلِفُ مَنْ رَجَاهُ. (عيون الحكم ص 57)

آرزو، همچون سراب است كه بيننده را مى‌فريبد و اميد اميدوار به خويش را نوميد مى‌كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَبْعَدُ شَيْ‏ءٍ الْأَمَلُ‏. (عيون الحكم ص 113)

دورترين چيزها، آرزو است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَانِيُ‏ أَشْتَاتٌ. (تصنيف غرر الحكم ص 314)

آرزوها پراكنده است (و به پايان نرسد).

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ صَلاَحَ أَوَّلِ هَذِهِ اَلْأُمَّةِ‌ بِالزُّهْدِ وَ اَلْيَقِينِ وَ هَلاَكَ آخِرِهَا بِالشُّحِّ وَ اَلْأَمَلِ‌. (بحار الأنوار ج ‏70 ص 164)

مصلحت این امّت، ابتدا در بی‌رغبتی به دنیا و یقین و نابودی آنها در نهایت به بخل و آرزومندی است.

 

6-6- دروغ بودن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَلُ‏ أَبَداً فِي‏ تَكْذِيبٍ‏ وَ طُولُ الْحَيَاةِ لِلْمَرْءِ تَعْذِيبٌ. (تصنيف غرر الحكم ص 312)

آرزو پيوسته در حال تكذيب و دروغ پردازى است و درازى زندگانى براى آدمى آزار دهنده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَكْذَبُ‏ شَيْ‏ءٍ الْأَمَلُ‏. (عيون الحكم ص 117)

دروغ‌ترین چيزها آرزو است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَلَّمَا تَصْدُقُ‏ الْآمَالُ‏. (عيون الحكم ص 369)

بسيار اندك است كه آرزوها راست گويند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَدْ تَكْذِبُ‏ الْآمَالُ‏. (عيون الحكم ص 367)

بسا آرزوها كه دروغ گويند.

 

6-7- اندوه

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: حَاصِلُ الْمُنَى الْأَسَفُ وَ ثَمَرَتُهُ التَّلَفُ. (تصنيف غرر الحكم ص 314)

حاصل آرزومندى، اندوه و تأسّف و نتيجه‌ی آن، خود را نابود كردن است.

 

6-8- غفلت از مرگ

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَلُ يُنْسِي الْأَجَلَ. (تصنيف غرر الحكم ص 313)

آرزو، مرگ را فراموش مى‏‌گرداند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْأَمَلُ حِجَابُ الْأَجَلِ. (تصنيف غرر الحكم ص 313)

آرزو، پرده‌ی مرگ است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِئْسَ الشِّيمَةُ الْأَمَلُ يُفْنِي الْأَجَلَ وَ يُفَوِّتُ الْعَمَلَ. (تصنيف غرر الحكم ص 313)

بد روشى است آرزوى دراز داشتن! دوران انسان را سر می‌برد و عمل را زايل می‌سازد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْمَرْءَ يُشْرِفُ عَلَى أَمَلِهِ فَيَقْطَعُهُ حُضُورُ أَجَلِهِ فَسُبْحَانَ اللَّهِ لَا أَمَلٌ يُدْرَكُ وَ لَا مُؤَمِّلٌ يُتْرَكُ. (تصنيف غرر الحكم ص 313)

براستى كه بشر بر آرزوى خويش مُشْرف می‌گردد و دست پيدا می‌كند، ولی مرگش می‌رسد و دستش را كوتاه می‌سازد. پس بزرگ خداوند (ى كه چنين مقدّر فرموده است) كه نه كسى به اميد و آرزويش دست پيدا می‌كند و نه اميدوارى را به خود واگذارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: آفَةُ الْآمَالِ حُضُورُ الْآجَالِ. (تصنيف غرر الحكم ص 313)

آفت اميدها و آرزوها، رسيدن مرگ‌ها هست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: غُرُورُ الْأَمَلِ يُنْفِدُ الْمَهَلَ وَ يُدْنِي الْأَجَلَ. (تصنيف غرر الحكم ص 314)

فريبِ آرزومند، دوران زندگانى را تمام می‌كند و مرگ را نزديك می‌سازد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي‏ غُرُورِ الْآمَالِ‏ انْقِضَاءُ الْآجَالِ. (تصنيف غرر الحكم ص 314)

سر رسيد وعده‌هاى زندگى، در فريب آرزوها است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوْ رَأَى الْعَبْدُ الْأَجَلَ وَ مَسِيرَهُ لَأَبْغَضَ الْأَمَلَ وَ غُرُورَهُ‏. (نهج البلاغه حکمت  334)

اگر بنده، مرگ و راه آن را ببیند، آرزو و مغرور شدن به آن برایش زشت می‌شود.

 

9-6- نومیدی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَمْ‏ مِنْ‏ آمِلٍ‏ خَائِبٍ‏ وَ غَائِبٍ غَيْرِ آئِبٍ. (عيون الحكم ص 380)

چه بسا آرزومندى كه نوميد شود، و چه بسا غایبى كه باز نگردد!

 

6-10- خواری

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ذُلُّ الرِّجَالِ فِي خَيْبَةِ الْآمَالِ. (تصنيف غرر الحكم ص 314)

خوارى مردان در نوميد شدن از آرزوها است (كه بدان‌ها دل بسته بودند).

 

6-11- فلاکت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ اسْتَعَانَ بِالْأَمَانِيِّ أَفْلَسَ. (تصنيف غرر الحكم ص 314)

كسى كه از آرزوها يارى جويد، به فلاكت دچار گردد.

 

6-12- ناسپاسی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَجَنَّبُوا الْمُنَى‏ فَإِنَّهَا تَذْهَبُ بِبَهْجَةِ نِعَمِ اللَّهِ عِنْدَكُمْ وَ تُلْزِمُ اسْتِصْغَارَهَا لَدَيْكُمْ وَ عَلَى قِلَّةِ الشُّكْرِ مِنْكُمْ. (تصنيف غرر الحكم ص 314)

از آرزوها بپرهيزيد، زيرا كه آنها طراوت و خرّمى نعمت‌هاى خدا كه نزد شما است را می‌برد و آنها را نزد شما كوچك وانمود می‌كند و شما را وادار به كم شكرى و ناسپاسى می‌کند.

 

6-13- تباهی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: طَاعَةُ الْأَمَلِ تُفْسِدُ الْعَمَلَ. (تصنيف غرر الحكم  ص 313)

پيروى از آرزو، عمل انسانى را تباه سازد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَمَرَةُ الْأَمَلِ‏ فَسَادُ الْعَمَلِ‏. (عيون الحكم ص 209)

ميوه‌ی آرزو، تباهىِ عمل است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: غُرُورُ الْأَمَلِ يُفْسِدُ الْعَمَلَ. (تصنيف غرر الحكم  ص 313)

فريب آرزو، عمل را تباه كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَطَالَ أَمَلَهُ أَفْسَدَ عَمَلَهُ. (تصنيف غرر الحكم  ص 313)

هر كه آرزويش را دراز گرداند، عملش را تباه سازد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا أَفْسَدَ الْأَمَلَ لِلْعَمَلِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 313)

چه بسا كه آرزو، كردار نيك انسان را تباه ساخت.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا أَطَالَ أَحَدٌ فِي الْأَمَلِ إِلَّا قَصَّرَ فِي الْعَمَلِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 313)

هيچ كس نيست كه آرزويش را طولانى كند، جز آنكه در عمل كوتاهى کند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَسِيرُ الْأَمَلِ يُوجِبُ فَسَادَ الْعَمَلِ. (تصنيف غرر الحكم  ص 313)

آرزوى اندك، موجب تباهى عمل گردد.

 

7- آثار آرزومندی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِبُلُوغِ‏ الْآمَالِ‏ يَهُونُ رُكُوبُ الْأَهْوَالِ. (عيون الحكم ص 189)

با رسيدن به آرزوها، دست زدن به امور هولناك آسان می‌گردد.

 

8- دوری کردن از آرزوهای بیهوده

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَهْلِكُ أَوْ قَالَ يَهْرَمُ اِبْنُ آدَمَ وَ يَبْقَى مِنْهُ اِثْنَتَانِ اَلْحِرْصُ وَ اَلْأَمَلُ‌. (بحار الأنوار ج ‏70 ص 161)

فرزندِ آدم می‌میرد! یا فرمود: پیر می‌شود! و دو چیز از او باقی می‌ماند: حرص و آرزو.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اتَّقُوا خِدَاعَ‏ الْآمَالِ‏ فَكَمْ مِنْ مُؤَمِّلِ يَوْمٍ لَمْ يُدْرِكْهُ وَ بَانِي بِنَاءٍ لَمْ يَسْكُنْهُ وَ جَامِعِ مَالٍ لَمْ يَأْكُلْهُ وَ لَعَلَّهُ مِنْ بَاطِلٍ جَمَعَهُ وَ مِنْ حَقٍّ مَنَعَهُ أَصَابَهُ حَرَاماً وَ احْتَمَلَ بِهِ آثَاماً. (تصنيف غرر الحكم ص 313)

بپرهيزيد از فريب آرزوها كه بسا آرزومند روزى كه آن روز را در نيابد، و سازنده‌ی ساختمانى كه در آن سكونت نكند، و گرد آورنده‌ی مالى كه آن را نخورد، و شايد آن مال را از راه باطلى گرد آورده، و (يا) از طريقی که حقّ آن را نداده، و به صورت حرام به آن مال رسيده و گناه و وبال آن را به دوش كشيده است.

 

^{أَمِيرَ اَلْمُؤْمِنِينَ‌ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ) يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ‌: أَيُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ اَلْأَيَّامَ صَحَائِفُ آجَالِكُمْ‌، فَضَمِّنُوهَا أَحْسَنَ أَعْمَالِكُمْ‌، فَلَوْ رَأَيْتُمْ قَصِيرَ مَا بَقِيَ مِنْ آجَالِكُمْ لَزَهِدْتُمْ فِي طَوِيلِ مَا تَقْدِرُونَ‌ مِنْ آمَالِكُمْ‌. (نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ج ۱ ص ۴۵)}

 ^{اى مردم! روزها، دفتر مهلت شماست، آن را از بهترين كارهايتان پُر كنيد؛ اگر مى‌ديديد كه چه مهلت كمى داريد، به آرزوهاى دراز خود بى‌رغبت مى‌شُديد.}

 

أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ‌: لَوْ رَأَى اَلْعَبْدُ أَجَلَهُ وَ سُرْعَتَهُ إِلَيْهِ لَأَبْغَضَ اَلْأَمَلَ وَ تَرَكَ طَلَبَ اَلدُّنْيَا. (بحار الأنوار ج ‏70 ص 164)

اگر بنده، مرگ و سرعت اجل نسبت به خود را می‌دید، حتماً از آرزو بدش می‌آمد و دنیاخواهی را رها می‌کرد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: طُوبَى لِمَنْ لَمْ تُلْهِهِ الْأَمَانِيُ‏ الْكَاذِبَة. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 279)

خوشا به حال كسانى كه آرزوهاى بى‌نتيجه، آنان را (از كار و تلاش) باز ندارد! (و در خيالات بی‌خود فرو نبرد).

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: احْذَرُوا الْأَمَلَ‏ الْمَغْلُوبَ‏ وَ النَّعِيمَ الْمَسْلُوبَ. (تصنيف غرر الحكم ص 312)

پرهيز كنيد از آرزوى شكست خورده و مغلوب، و نعمت ربوده شده!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَلِّلِ‏ الْآمَالَ‏ تَخْلُصْ لَكَ الْأَعْمَالُ. (تصنيف غرر الحكم ص 155)

آرزوها را كم كن، تا عمل‌هاى تو خالص و پاك گردد!

 

9- دعا در دور شدن از آرزوی بیهوده

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ ، وَ اِكْفِنَا طُولَ اَلْأَمَلِ‌، وَ قَصِّرْهُ عَنَّا بِصِدْقِ اَلْعَمَلِ حَتَّى لاَ نُؤَمِّلَ اِسْتِتْمَامَ سَاعَةٍ بَعْدَ سَاعَةٍ‌، وَ لاَ اِسْتِيفَاءَ يَوْمٍ بَعْدَ يَوْمٍ‌، وَ لاَ اِتِّصَالَ نَفَسٍ بِنَفَسٍ‌، وَ لاَ لُحُوقَ قَدَمٍ بِقَدَمٍ‌ وَ سَلِّمْنَا مِنْ غُرُورِهِ‌ ، وَ آمِنَّا مِنْ شُرُورِهِ‌… (صحيفه سجاديه  دعاى ٤٠)

خدایا! بر محمد و آل محمد درود فرست، و ما را از آرزوگرايى دور دار، و با عمل صادقانه از آرزومندى نجاتمان بخش! تا بدانجا كه به گذراندن ساعتى پس از ساعت ديگر، و تمام كردن روزى بعد از روز ديگر، و پيوستن نفَسى به نفَس ديگر، و برداشتن گامى به دنبال گام ديگر اميد نبنديم؛ و تو خود ما را از فريب آرزوها ايمنى ده، و از شرّ آنها نگاه دارد.