آداب مردم داری

 

چکیده

آدمی برای زندگی بهینه، نیاز به ارتباط با مردم دارد و این ارتباط با رعایت آداب مردم داری محقق می‌گردد. مردم‌داری، مورد توصیه پیشوایان دین است و نشانی از نشان‌های خردمندیست.

 

واژه های مرتبط

خوش رفتاری، مدارا کردن، خوش اخلاقی، خوش صحبتی، اظهار دوستی، اظهار محبت، احترام، ارتباط، مردم

1- معنی و مفهوم مردم داری

معنی مردم داری: خوش رفتاری با خلق. مهربانی و ملایمت کردن با مردمان. (لغت نامه دهخدا)

مفهوم مردم داری: مردم داری غير از مفهوم سازشكاری و دورويی و چاپلوسی و مانند آن است. مردم داری دارای بار ارزشی مثبت است، و برداشتی است از عنوانهايی مانند: جاذبه الفت، حسن معاشرت، مواسات، مساوات، مرابطه و… كه هر يك به گونه ای فراخوانی به داشتن مردم و جذب و برخورد شايسته با آنان می كند. (فرهنگ فارسی معین)

 

2- اهمیّت مردم داری

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏  رَأْسُ‏ الْعَقْلِ‏ بَعْدَ الْإِيمَانِ‏ بِاللَّهِ‏ التَّحَبُّبُ‏ إِلَی‏ النَّاسِ‏. (غررالحکم ص 192)

بالاترين مرتبه عقل بعد از ايمان به خدای متعال، اظهار دوستی با مردم است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلَيْكُمْ‏ بِالصَّلَاةِ فِي‏ الْمَسَاجِدِ وَ حُسْنِ‏ الْجِوَارِ لِلنَّاسِ وَ إِقَامَةِ الشَّهَادَةِ وَ حُضُورِ الْجَنَائِزِ إِنَّهُ لَا بُدَّ لَكُمْ مِنَ النَّاسِ إِنَّ أَحَداً لَا يَسْتَغْنِي عَنِ النَّاسِ حَيَاتَهُ وَ النَّاسُ لَا بُدَّ لِبَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ. (كافی  ج ‏2 ص 635)

بر شما باد به نماز در مسجدها، و به نیکی به همسایگان، و ادای شهادت، و حاضر شدن در تشییع جنازه ها! زیرا شما ناچارید از زیستن با مردم، و براستی کسی نیست که تا زنده است از مردم بی نیاز باشد و ناچار مردم باید با همدیگر سازش داشته باشند.

 

3- خصلت های لازمِ مردم داری

3-1- مهربانی و نرم خویی

اللهُ تَعالی: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ. (آل عمران/159)‏

(ای رسول ما) پس به خاطر رحمتی از جانب خدا (كه شامل حال تو شده،) با مردم مهربان گشته‏‌ای. و اگر درشت‌خُو و سخت‌دل بودی، (مردم) از دور تو پراكنده می‏‌شدند. پس از (تقصير) آنان درگذر و برای آنها طلب آمرزش كن. و در امور با آنان مشورت کن، سپس هنگامی كه تصميم گرفتی، (قاطع باش و) بر خداوند توكّل كن. براستی كه خداوند توكّل كنندگان را دوست می‏‌دارد.

 

3-2- اُنس و اُلفت

اَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمُؤْمِنُ مَأْلُوفٌ‏ وَ لَا خَيْرَ فِيمَنْ‏ لَا يَأْلَفُ وَ لَا يُؤْلَفُ. (کافی ج ۲ ص ۱۶۴)

مؤمن کسی است که با مردم انس و الفت می‌گیرد. و کسی که نه انس می‌گیرد، و نه مردم با او انس می‌گیرند، خیری در او نیست.

 

3-3- خوش رفتاری

اللهُ تَعالی: وَ لا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَ لَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ. (فصلت/34)

و نيكی، با بدی يكسان نيست. (بدی ديگران را) با شيوه‏‌ی بهتر (كه نيكی است) دفع كن. كه در این‌ صورت، آن كس كه ميان تو و او، دشمنی است، همچون دوست، گرم می‏‌شود. (و عداوتش نسبت به تو تمام می‏‌شود.)

 

3-4- حُسن خُلق

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏…أَحَبُّكُمْ إِلَيَّ وَأَقْرَبُكُمْ مِنِّي مَجْلِسًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحَاسِنُكُمْ أَخْلَاقًا… (کافی ج 2 ص  102)

… محبوب‌ترین شما نزد من و نزدیک‌ترین شما در روز قیامت، کسانی هستند که اخلاقشان نیکوتر است…

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَا مِنْ‏ شَيْ‏ءٍ أَثْقَلَ‏ فِي‏ الْمِيزَانِ‏ مِنْ‏ حُسْنِ‏ الْخُلُقِ‏. (وسائل الشيعه ج ‏12 ص 152)

در ترازوی اعمال، چیزی سنگین‌تر از خوش اخلاقی (خوش خُلقی) نیست.

 

3-5- نیکو سخن گفتن

اللهُ تَعالی: وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ ذِي الْقُرْبی‏ وَ الْيَتامی‏ وَ الْمَساكِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ‏. (بقره/83)

و (بياد آريد) زمانی كه از بنی ‏اسرائيل پيمان گرفتيم، جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد. و به پدر و مادر و خويشان و يتيمان و بينوايان، احسان كنيد. و با مردم، به زبان خوش سخن بگوييد. و نماز را برپای داريد و زكات بدهيد. امّا شما (با اينكه پيمان بسته بوديد،) جز عدّه‏‌ی كمی، سرپيچی كرديد و رویگردان شُديد.

 

3-5-1- با سلام آغاز کردن

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أولَی النّاسِ بِاللّه ِ و بِرَسولِهِ مَن بَدَأ بِالسَّلامِ. (کافی ج 2 ص 644)

نزديك‌ترينِ مردم به خدا و پيامبرش، كسی است كه با سلام كردن آغاز كند.

 

3-5-2- نرم سخن گفتن

اللهُ تَعالی: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشی‏. (طه/44)

(خداوند به موسی و برادرش هارون (علیهما السلام) دستور داد: برويد به سوی فرعون كه او طغيان كرده است.)  پس به نرمی با او سخن بگوييد، شايد متذكّر شود، يا (از خدا) بترسد.

 

اللهُ تَعالی: وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً. (اسراء/28)

و اگر به انتظار رحمتی از پروردگارت كه به آن اميدواری، از آنان اعراض می‌‏كنی، پس با آنان سخنی نرم بگو.

شایان ذکر است: اين آيه، درباره‌‏ی برخورد مناسب با مردم است. لذا پيامبر حتّی آنگاه كه در انتظار گشايش و رحمت الهی بود، اگر كسی از ايشان چيزی درخواست می‏‌كرد كه حضرت آن را نداشت، برايش دعا می‏‌كرد و می‏‌فرمود: خداوند، ما و شما را از فضل خويش روزی دهد. (تفسیر نور ج 8 ص 48)

 

3-6- مُدارا کردن

اللهُ تَعالی: وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً. (فرقان/63)

و بندگان خدای رحمان كسانی‌‏ هستند كه روی زمين بی‏‌تكبّر و با فروتنی راه می‏‌روند. و هرگاه جاهلان آنان را طرف خطاب قرار دهند (و سخنان نابخردانه گويند.) با ملايمت (و سلامت نفس) پاسخ دهند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَمَرَنِی رَبِّی بِمُدَارَاةِ النَّاسِ کَمَا أَمَرَنِی بِالْفَرَائِضِ. ( کافی ج ۲ ص ۱۱۷)

خداوند مرا به مدارا با مردم امر فرمود، همانطور که به انجام واجبات امر فرمود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَعْقَلُ النَّاسِ أَشَدُّهُمْ مُدَارَاةً لِلنَّاسِ… (بحار الأنوار ج ‏72 ص 52)

داناترين مردم كسی است كه با مردم بيشتر مدارا كند…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:‏ جَاءَ جَبْرَئِيلُ إِلَی النَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَقَالَ‏: يَا مُحَمَّدُ رَبُّكَ‏ يُقْرِئُكَ‏ السَّلَامَ‏ وَ يَقُولُ لَكَ دَارُ خَلْقِي. (کافی ج 3 ص 303)

جبرئیل نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد و عرض کرد: ای محمد! پروردگارت، تو را سلام می‌رساند و به تو می‌فرماید: با خلقِ من مدارا کن!

 

3-7- مسخره نکردن

اللهُ تَعالی: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی‏ أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسی‏ أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَ مَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ. (حجرات/11)

ای كسانی كه ايمان آورده‌‏ايد! مبادا گروهی (از شما) گروهی ديگر را مسخره كند، چه بسا كه مسخره‏‌شدگان بهتر از مسخره‏‌كنندگان باشند. و زنان نيز، زنان ديگر را مسخره نكنند، شايد كه آنان بهتر از اينان باشند. و در ميان خودتان عيب‏جويی نكنيد. و يكديگر را با لقب‏‌های بد نخوانيد. (زيرا) فسق (و بدنام بودن) پس از ايمان، بد رسمی است، (و سزاوار شما نيست.) و هركس (از اين اعمال) توبه نكند، پس آنان همان ستمگرانند.

 

3-8- برابری کردن

الْمَعْذُورُ بْنُ سُوَيْدٍ دَخَلْنَا عَلَی أَبِي ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ فَإِذَا عَلَيْهِ بُرْدٌ وَ عَلَی غُلَامِهِ مِثْلُهُ فَقُلْنَا لَوْ أَخَذْتَ بُرْدَ غُلَامِكَ إِلَی بُرْدِكَ كَانَتْ حُلَّةً وَ كَسَوْتَهُ ثَوْباً غَيْرَهُ قَالَ سَمِعْتُ اَلرَسُولُ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَقُولُ: اِخْوانُكُمْ جَعَلَهُمُ اللّهُ تَحْتَ اَيْديكُمْ، فَمَنْ كانَ اَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمّا يَأْكُلُ وَ لْيُكْسِهِ مِمّا يَلْبِسُ وَ لا يُكَلِّفْهُ ما يَغْلِبُهُ فَاِنْ كَلَّفَهُ ما يَغْلِبُهُ فَلْيُعِنْهُ. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 141)

معذور­ بن­ سوید: در ربذه نزد ابوذر رفتیم، در حالی که بُردی بر تن داشت و غلامش نیز مانند آن به تن کرده بود. گفتیم: اگر بُرد غلامت را به همراه بُرد خود به تن می‌کردی، جامه‌­ات یک‌دست می­‌شد و به او جامه دیگری می‌­دادی. گفت: شنیدم از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) که می­‌فرمود: اینان برادران شمایند که خدا آنها را زیردست شما قرار داده است، و هر کس که برادرش زیردست او است، باید به او بخوراند از هر چه می­‌ خورد، و به او بپوشاند از آنچه می­پوشد، و به او تکلیف بیش از قدرتش نکند و اگر کرد، کمکش کند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ عِيسَی ابْنُ مَرْيَمَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ مَا لَا تُحِبُّ أَنْ‏ يُفْعَلُ‏ بِكَ‏ فَلَا تَفْعَلْهُ‏ بِأَحَدٍ وَ إِنْ لَطَمَ أَحَدٌ خَدَّكَ الْأَيْمَنَ فَأَعْطِ الْأَيْسَرَ. (بحار الأنوار ج ‏14 ص 287)

حضرت عيسی بن مريم (علیه السلام) به بعضی از ياران خود فرمود: آنچه را كه دوست نداری نسبت به تو انجام شود، تو نيز نسبت به هيچ كس انجام مده.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَی أئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ یُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضُعَفَاءِ النَّاسِ، کَیْ لَا یَتَبَیَّغَ بِالْفَقِیرِ فَقْرُهُ. (کافی ج ۱ ص ۴۱۱)

همانا خداوند بر پیشوایان عادل واجب کرده که سطح زندگی خود را با مردم ناتوان برابر کنند تا فقیر را، فقرش برآشفته نکند.

 

3-9- اظهار دوستی

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ أَعْرَابِيّاً مِنْ بَنِي تَمِيمٍ أَتَی النَّبِيَّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَقَالَ لَهُ: أَوْصِنِي فَكَانَ مِمَّا أَوْصَاهُ تَحَبَّبْ‏ إِلَی‏ النَّاسِ‏ يُحِبُّوكَ‏. (كافي ج ‏2 ص 642)

صحرانشينی از بنی‌تميم به محضر پيامبر (صلی الله عليه و آله) آمد و به ايشان عرض كرد: مرا سفارش [و نصيحت] كنيد! ازجمله چيزهايی كه به او سفارش كرد اين بود كه: به مردم اظهار محبت كن [و درصدد جلب دوستی آن‌ها باش]، تا تو را دوست بدارند!

 

3-10- سوء ظن نداشتن

اللهُ تَعالی: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ. (حجرات/13)

ای كسانی كه ايمان آورده‏ايد! از بسياری گمان‏ها دوری كنيد. زيرا بعضی گمان‏ها گناه است. و (در كار ديگران) تجسّس نكنيد. و بعضی از شما، ديگری را غيبت نكند. آيا هيچ يك از شما، دوست دارد كه گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ (هرگز) بلكه آن را ناپسند می‏دانيد، و از خدا پروا كنيد. همانا خداوند؛ بسيار توبه‏ پذير مهربان است.

 

3-11- تحقیر نکردن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… لَا تُحَقِّرُوا ضُعَفَاءَ إِخْوَانِكُمْ فَإِنَّهُ مَنِ احْتَقَرَ مُؤْمِناً لَمْ يَجْمَعِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَيْنَهُمَا فِي الْجَنَّةِ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ. ( بحار الأنوار ج ‏69 ص 42)

… برادران ضعیف خود را خوار نشمارید. زیرا هر کس مومنی را خوار و حقیر بشمارد، خداوند عزیز و بلندمرتبه آنها را در بهشت با هم گرد نمی‌آورد، مگر اینکه توبه کند.

 

3-12- یاری رساندن

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ أَصْبَحَ‏ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلًا يُنَادِي يَا لَلْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ. (كافي ج ‏2 ص 164)

هر كه روز خود را آغاز كند و دغدغه امور (مشكلات) مسلمانان را نداشته باشد، از آنان نيست و هر كه فرياد كمك خواهیِ مردی را بشنود و به كمكش نشتابد، مسلمان نيست.

 

3-13- جلب اعتماد

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كُلُ‏ ذِي‏ صِنَاعَةٍ مُضْطَرٌّ إِلَی‏ ثَلَاثِ‏ خِلَالٍ‏ يَجْتَلِبُ‏ بِهَا الْمَكْسَبَ وَ هُوَ أَنْ يَكُونَ حَاذِقاً بِعَمَلِهِ مُؤَدِّياً لِلْأَمَانَةِ فِيهِ مُسْتَمِيلًا لِمَنِ اسْتَعْمَلَهُ. (تحف العقول ص 322)

هر صنعتگر برای سود بردن نیازمند سه خصلت است: 1. به کار خود ماهر باشد. 2. وظیفه شناس و امین باشد. 3. خاطر مشتری را جلب کند.

 

3-14- گذشت و آسان گیری

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَقُولُ‏ السَّمَاحُ‏ وَجْهٌ‏ مِنَ‏ الرَّبَاحِ‏ قَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) ذَلِكَ لِرَجُلٍ يُوصِيهِ وَ مَعَهُ سِلْعَةٌ يَبِيعُهَا. (من لا يحضره الفقيه ج ‏3 ص 196)

امیر مؤمنین که درود بر او باد، در سفارش (مشاوره) به مردی که مشغول فروختن کالایی بود، فرمود: از پیامبر خدا که درود خداوند بر او و خاندانش باد؛ شنیدم که می فرمود: گذشت (بخشش) و آسان گیری نوعی برکت (سود) است.