فهرست مطالب
آداب یاد مرگ
چکیده
از آموزههای مهم اخلاقی اسلام، یاد مرگ است، آداب یاد مرگ مجموعهی توصیه های پیشوایان اسلام به انسانها، در این موضوع است که آثار و پیامدهای سازندهای دارد، از جمله اینکه به تدریج دیدگاه انسان را نسبت به دنیا تغییر میدهد، به طوری که به مقدار اندکی از آن راضی میگردد.
واژه های مرتبط
مرگ، موت، اجل، لقاء خدا، دنیا، آخرت، جنازه، تشییع، قبر، ذکر موت
۱- معنی و مفهوم یاد مرگ
یاد مرگ به معنی توجه به اینکه انسان روزی از این دنیا میرود و در آخرت مورد سؤال قرار میگیرد و کیفر و پاداش کردار خود را میبیند.
۲- اهمیّت یاد مرگ
اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: أَكْيَسُ النَّاسِ مَنْ كَانَ أَشَدَّ ذِكْراً لِلْمَوْتِ. (بحار الأنوار ج ۶ ص ۱۳۵)
زیرکترینِ مردم کسی است که بیشتر به یاد مرگ باشد.
سُئِلَ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَنْ رَجُلٍ يُدْعَی إِلَی وَلِيمَةٍ وَ إِلَی جَنَازَةٍ فَأَيُّهُمَا أَفْضَلُ وَ أَيُّهُمَا يُجِيبُ قَالَ يُجِيبُ الْجَنَازَةَ فَإِنَّهَا تُذَكِّرُ الْآخِرَةَ وَ لْيَدَعِ الْوَلِيمَةَ فَإِنَّهَا تُذَكِّرُ الدُّنْيَا الْفَانِيَةَ. (بحار الأنوار ج ۷۸ ص ۲۶۷)
از پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره مردی که به یک مهمانی و یک تشییع جنازه دعوت میشود، پرسیده شد که کدام یک از این دو بهتر است و کدام یک را باید بپذیرد؟ فرمود: باید تشییع جنازه را بپذیرد، زیرا آخرت را به یاد میآورد؛ و باید مهمانی را ترک کند، زیرا دنیای زودگذر را به یادش میاندازد.
اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… وَ انْصِبِ الْمَوْتَ بَيْنَ أَيْدِينَا نَصْباً وَ لَا تَجْعَلْ ذِكْرَنَا لَهُ غِبّاً. (صحیفه سجادیه دعای ۴۰)
(خداوندا!)… و مرگ را در برابر ما بنمایان و روزی مباد که از یاد مرگ غافل باشیم!
مِن وَصيَّة لهُ (أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ) عَلَيْهِ السَّلَامُ لِلحَسَنِ بنِ عَلي (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) :… يَا بُنَيَّ أَكْثِرْ مِنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ وَ ذِكْرِ مَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ وَ تُفْضِي بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَيْهِ حَتَّی يَأْتِيَكَ وَ قَدْ أَخَذْتَ مِنْهُ حِذْرَكَ وَ شَدَدْتَ لَهُ أَزْرَكَ وَ لَا يَأْتِيَكَ بَغْتَةً فَيَبْهَرَك. (نهج البلاغه نامه ۳۱)
از وصیت امیرالمؤمنین (علیه السلام) به امام حسن (علیه السلام): ای پسرم! به ياد مرگ و به ياد پيشامدهای بعد از مرگ كه ناگاه به آن در آيی بسيار باش. تا وقتی كه مرگ نزد تو آيد، تو خود را آماده کرده و برای آن كمر بسته باشی، و مبادا ناگاه مرگ تو را دريابد، بر تو غلبه کند و چشمانت را خیره گرداند!
اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ) كَانَ أَعْبَدَ النَّاسِ فِي زَمَانِهِ… وَ كَانَ إِذَا ذَكَرَ الْمَوْتَ بَكَی وَ إِذَا ذَكَرَ الْقَبْرَ بَكَی وَ إِذَا ذَكَرَ الْبَعْثَ وَ النُّشُورَ بَكَی وَ إِذَا ذَكَرَ الْمَمَرَّ عَلَی الصِّرَاطِ بَكَی وَ إِذَا ذَكَرَ الْعَرْضَ عَلَی اللَّهِ تَعَالَی ذِكْرُهُ شَهَقَ شَهْقَةً يُغْشَی عَلَيْهِ مِنْهَا… (بحار الانوار ج ۴۳ ص ۳۳۱)
امام حسن مجتبی (عليه السّلام) در زمان خود، عابدترينِ مردم در زمان خودشان بود… هر گاه ياد مرگ میكرد، گريان میشد، هر وقت به ياد قبر میافتاد، اشك میريخت. هر گاه به ياد بر انگيخته شدن در محشر میآمد، گريه میكرد. هر وقت به ياد عبور از صراط میافتاد، گريان میشد. هر وقت به ياد آن موقعی میافتاد كه برای حساب نزد خدا خواهد رفت، به طوری فریاد میزد كه غش میكرد.
اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: أَ كُلُّكُمْ يُحِبُّ أَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ قَالُوا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَال قَصِّرُوا مِنَ الْأَمَلِ وَ ثَبِّتُوا آجَالَكُمْ بَيْنَ أَبْصَارِكُمْ وَ اسْتَحْيُوا مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاء. (مجموعه ورّام ج ۱ ص ۲۷۲)
آیا همهی شما دوست دارید وارد بهشت شوید؟ عرض کردند: آری، ای پیامبر خدا! فرمود: آرزوها را کوتاه کنید، اجل و مرگهایتان را پیش چشمان خویش قرار دهید و از خداوند چنان که سزاوار است، شرم کنید!
۳- آمادگی برای مرگ
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سَابِقُوا الْأَجَلَ وَ أَحْسِنُوا الْعَمَلَ تَسْعَدُوا بِالْمَهَل. (تصنیف غررالحکم ص۱۶۳)
پيشی بگيريد بر أجل و مرگ، و عمل را نيكو كنيد، تا اينكه نيكبخت گرديد.
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَجِبْتُ لِمَنْ يَرَی أَنَّهُ يَنْقُصُ كُلُّ يَوْمٍ فِي نَفْسِهِ وَ عُمُرِهِ وَ هُوَ لَا يَتَأَهَّبُ لِلْمَوْت. (تصنیف غررالحکم ص۱۶۳)
تعجّب دارم از كسی كه هر روز میبيند از جان و عمر او کاسته میشود، و او برای مردن آماده نمیشود؟!
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ وَ بَادِرُوا آجَالَكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ وَ ابْتَاعُوا مَا يَبْقَی لَكُمْ بِمَا يَزُولُ عَنْكُمْ وَ تَرَحَّلُوا فَقَدْ جُدَّ بِكُمْ وَ اسْتَعِدُّوا لِلْمَوْتِ فَقَدْ أَظَلَّكُمْ وَ كُونُوا قَوْماً صِيحَ بِهِمْ فَانْتَبَهُوا وَ عَلِمُوا أَنَّ الدُّنْيَا لَيْسَتْ لَهُمْ بِدَارٍ فَاسْتَبْدَلُوا فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثاً وَ لَمْ يَتْرُكْكُمْ سُدًی وَ مَا بَيْنَ أَحَدِكُمْ وَ بَيْنَ الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ إِلَّا الْمَوْتُ أَنْ يَنْزِلَ بِهِ وَ إِنَّ غَايَةً تَنْقُصُهَا اللَّحْظَةُ وَ تَهْدِمُهَا السَّاعَةُ لَجَدِيرَةٌ بِقِصَرِ الْمُدَّةِ وَ إِنَّ غَائِباً يَحْدُوهُ الْجَدِيدَانِ اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ لَحَرِيٌ بِسُرْعَةِ الْأَوْبَةِ وَ إِنَّ قَادِماً يَقْدُمُ بِالْفَوْزِ أَوِ الشِّقْوَةِ لَمُسْتَحِقٌّ لِأَفْضَلِ الْعُدَّةِ فَتَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الدُّنْيَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَداً. (نهج البلاغه خطبه ۶۴)
ای بندگان خدا! از خدا پروا كنيد. و پيش از آنكه مرگتان فرا رسد، دست به اعمال صالح زنيد و با نعمت ناپايدار دنيا، ثواب ابدی آخرت را به دست آوريد. بار سفر بربنديد، كه اين سفر را به اصرار، از شما خواسته خواهد شد. مهيّای مرگ باشيد، كه بر سرتان سايه افكنده است. از آن جماعت باشيد، كه چون بر آنان بانگ زنند، بيدار میشوند و میدانند كه دنيا جای درنگ نيست. از اين رو، دنيا را دادهاند و آخرت را به عوض گرفتهاند. خداوند سبحان شما را به عبث نيافريده و به حال خود رها نكرده است.
ميان شما تا بهشت يا دوزخ، فاصلهی اندكی جز رسيدن مرگ نيست. زندگی كوتاهی كه گذشتن لحظهها از آن میكاهد، و مرگ آن را نابود میكند، سزاوار است كه كوتاه مدّت باشد. زندگی كه شب و روز آن را به پيش میراند به زودی پايان خواهد گرفت. مسافری كه سعادت يا شقاوت همراه میبرد، بايد بهترين توشه را با خود بردارد. از اين خانهی دنيا، زاد و توشه برداريد كه فردای رستاخيز نگهبانتان باشد.
سُئِلَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) بِمَا ذَا أَحْبَبْتَ لِقَاءَ اللَّهِ؟ قَالَ: لَمَّا رَأَيْتُهُ قَدِ اخْتَارَ لِي دِينَ مَلَائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ أَنْبِيَائِهِ عَلِمْتُ أَنَّ الَّذِي أَكْرَمَنِي بِهَذَا لَيْسَ يَنْسَانِي فَأَحْبَبْتُ لِقَاءَهُ. (بحار الأنوار ج ۶ ص ۱۲۷)
از امیرالمؤمنین (علیه السلام) پرسیدند: چرا ملاقات با خدا را دوست دارید؟ فرمود: وقتی دیدم که او، دین فرشتگان و فرستادگان و پیامبرانش را برای من برگزیده است، دانستم که آن کس که مرا به این [دین] گرامی داشته است، مرا فراموش نخواهد کرد، پس ملاقات با او را دوست داشتم.
اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَتَی النَّبِيَّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) رَجُلٌ فَقَالَ: مَا لِي لَا أُحِبُّ الْمَوْتَ؟ فَقَالَ لَهُ: أَ لَكَ مَالٌ؟ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَقَدَّمْتَهُ؟ قَالَ لَا قَالَ: فَمِنْ ثَمَّ لَا تُحِبُّ الْمَوْتَ. (بحار الأنوار ج ۶ ص ۱۲۷)
مردی نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: علّت اینکه مرگ را دوست ندارم چیست؟ حضرت به او فرمود: آیا ثروتی داری؟ گفت: بله. فرمود: آیا آن را بخشیدهای؟ گفت: نه. فرمود: به همین دلیل است که مرگ را دوست نداری.
۴- آثار یاد مرگ
۴-۱- پندآموزی
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَفَی بِالْمَوْتِ وَاعِظاً. (کافی ج ۲ ص ۲۷۵)
مرگ برای اندرز دادن كافی است.
اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: لَوْ تَعْلَمُ الْبَهَائِمُ مِنَ الْمَوْتِ مَا يَعْلَمُ ابْنُ آدَمَ مَا أَكَلْتُمْ مِنْهَا سَمِينا. (تنبیه الخواطر ج ۱ ص ۲۶۸)
اگر چهارپايان به آنچه فرزند آدم در باره مردن، آگاهی دارد، آگاه میشدند، ديگر شما گوشت حيوان فربهی نمیتوانستيد بخوريد.
4-2- غفلت زدایی و آگاهی بخشی
اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ كَانَ مَعَهُ كَفَنُهُ فِي بَيْتِهِ لَمْ يُكْتَبْ مِنَ الْغَافِلِينَ وَ كَانَ مَأْجُوراً كُلَّمَا نَظَرَ إِلَيْهِ. (کافی ج ۳ ص ۲۵۶)
کسی که کفنش با او در خانهاش باشد، از غافلان به شمار نمیآید و هر بار که به آن نگاه کند، پاداشی به او داده میشود.
اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا أَنْتَ حَمَلْتَ جَنَازَةً فَكُنْ كَأَنَّكَ أَنْتَ الْمَحْمُولُ وَ كَأَنَّكَ سَأَلْتَ رَبَّكَ الرُّجُوعَ إِلَی الدُّنْيَا فَفَعَلَ فَانْظُرْ مَا ذَا تَسْتَأْنِف. ثُمَّ قَالَ: عَجَبٌ لِقَوْمٍ حُبِسَ أَوَّلُهُمْ عَنْ آخِرِهِمْ ثُم نُودِيَ فِيهِمُ الرَّحِيلُ وَ هُمْ يَلْعَبُونَ. (کافی ج ۳ ص ۲۵۸)
هر گاه جنازهای را بر دوش كشيدی، تصّور كن اين تو هستی كه بر دوشت میكشند و گويا از خدا تمنا كردهای و خداوند تمنای تو را پذيرفته و به جهان دنيا تو را بازگردانده است! آنگاه با خود بينديش كه چه راهی در پيش بايد گرفت. سپس فرمود: شگفتا بر اين مردم! كه رستاخيز در گذشتگانِ آنها به خاطر رسيدن بازماندگانشان به تأخير افتاده است و هر روز جارچیِ مرگ در ميان كاروانيان، فرياد كوچ سر میدهد، اما مردم در بازی زندگی سرگرم ماندهاند!
اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ذِكْرُ الْمَوْتِ يُمِيتُ الشَّهَوَاتِ فِي النَّفْسِ وَ يَقْلَعُ مَنَابِتَ الْغَفْلَةِ وَ يُقَوِّي الْقَلْبَ بِمَوَاعِدِ اللَّهِ وَ يُرِقُّ الطَّبْعَ وَ يَكْسِرُ أَعْلَامَ الْهَوَی وَ يُطْفِئُ نَارَ الْحِرْصِ وَ يُحَقِّرُ الدُّنْيَا. (بحار الأنوار ج ۶ ص۱۳۳)
یاد مرگ خواهشهای نفس را میمیراند، و رویشگاههای غفلت را ریشه کن میکند، و دل را با وعدههای خدا نیرو میبخشد، و طبع را رقیق میسازد، و پرچمهای هوس را میشکند، و آتش حرص را خاموش میسازد، و دنیا را در نظر کوچک میکند.
4-3- زهد و بیرغبتی به دنیا
اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: أَكْثِرُوا مِنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ يُمَحِّصُ الذُّنُوبَ وَ يُزَهِّدُ فِي الدُّنْيَا. (مجموعه ورّام ج ۱ ص ۲۶۹)
مرگ را ياد كنيد كه ياد مرگ گناهان را از بين میبرد، و باعث پارسايی در دنيا میشود.
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ رَاقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَی الْخَيْرَات… (کافی ج ۲ ص ۱۵۰)
هر كه منتظر مرگ باشد به انجام دادن نيكیها شتاب كند…
اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: أَفْضَلُ الزُّهْدِ فِي الدُّنْيَا ذِكْرُ الْمَوْتِ وَ أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ ذِكْرُ الْمَوْتِ وَ أَفْضَلُ التَّفَكُّرِ ذِكْرُ الْمَوْتِ فَمَنْ أَثْقَلَهُ ذِكْرُ الْمَوْتِ وَجَدَ قَبْرَهُ رَوْضَةً مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ. (بحار الانوار ج ۶ ص ۱۳۷)
برترين بیرغبتی به دنيا، ياد مرگ است. برترين عبادت، ياد مرگ است و برترين انديشيدن، ياد مرگ است. پس، هر كه ياد مرگ وجودش را پُر كند، قبر خود را باغی از باغهای بهشت بيابد.
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا أَطَالَ عَبْدٌ الْأَمَلَ إِلَّا أَسَاءَ الْعَمَلَ وَ كَانَ يَقُولُ لَوْ رَأَی الْعَبْدُ أَجَلَهُ وَ سُرْعَتَهُ إِلَيْهِ لَأَبْغَضَ الْعَمَلَ مِنْ طَلَبِ الدُّنْيَا. (کافی ج ۳ ص ۲۵۹)
كسی كه آرزوهای طلایی در دل میپرورد، برای رسيدن به آرزوها دست به هر جنايتی كه پيش آيد، میزند. اگر كسی ببيند كه مرگ با چه شتابی به سوی او میتازد، دنياطلبی در نظر او زشت و منفور میگردد.
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ صَوَّرَ الْمَوْتَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ هَانَ أَمْرُ الدُّنْيَا عَلَيْه. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۶)
هر كه مصوّر سازد مرگ را ميانه دو چشم خود، خوار گردد يا سهل گردد كار دنيا بر او.
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَكْثَرَ مِنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ قَلَّتْ فِي الدُّنْيَا رَغْبَتُه. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۶)
كسی كه مرگ را بسيار ياد كند، رغبتش به دنيا كم میشود.
عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَنَّهُ أَوْصَی رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ أُوصِيكَ بِذِكْرِ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ يُسَلِّيكَ عَنْ أَمْرِ الدُّنْيَا. (بحار الأنوار ج ۷۹ ص ۱۶۷)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به مردی از انصار چنین نصیحت کردند: تو را به یاد مرگ سفارش میکنم، زیرا مرگ تو را از امور دنیا آسوده خاطر میکند.
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَكْثَرَ مِنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ رَضِيَ مِنَ الدُّنْيَا بِالْكَفَاف. (تصنیف غرر الحکم ص۱۴۶)
كسی كه مرگ را فراوان ياد كند، از دنيا به قدر كفاف خرسند شود.
۴-۴- دوستی خدا
اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَن أكَثرَ ذِكرَ المَوتِ أحَبَّهُ اللّهُ. (کافی ج ۲ ص ۱۲۲)
و هر كه بسيار به ياد مرگ باشد، خدا او را دوست دارد.
اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ وَ مَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ. (بحار الأنوار ج ۶ ص ۱۳۳)
هر که دیدار خدا را دوست بدارد، خدا نیز دیدار او را دوست دارد و هر که دیدار خدا را ناخوش بدارد، خدا نیز دیدار او را ناخوش دارد.
۴-۵- آسان شدن مصیبت ها
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَكْثِرُوا ذِكْرَ الْمَوْتِ وَ يَوْمِ خُرُوجِكُمْ مِنَ الْقُبُورِ وَ قِيَامِكُمْ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ تُهَوَّنْ عَلَيْكُمُ الْمَصَائِب. (خصال ج ۲ ص ۶۱۶)
بسيار به ياد مرگ باشيد و به ياد روزی كه از قبرهای خود بيرون میشويد و در پيشگاه خدای عزیز و بلند مرتبه میايستيد، كه ياد مرگ و قيامت، مصيبتها را بر شما آسان میسازد.
۴-۶- حَشر با شهدا
قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) هَلْ يُحْشَرُ مَعَ الشُّهَدَاءِ أَحَدٌ؟ قَالَ: نَعَمْ، مَنْ يَذْكُرُ الْمَوْتَ بَيْنَ الْيَوْمِ وَ اللَّيْلَةِ عِشْرِينَ مَرَّةً. (مستدرك الوسائل ج ۲ ص۱۰۴)
به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) عرض کردند: آیا کسی با شهدا محشور خواهد شد؟ فرمود: بلی، کسی که در شبانه روز، بیست مرتبه مرگ را یاد کند.
ثبت دیدگاه