آداب هدیه

 

چکیده

ارتباط انسان‌ها با یکدیگر انواع و اقسامی دارد که یکی از آنها هدیه است. آداب هدیه مجموعه‌ای از دستورات پیشوایان دین در باره‌ی آن است. هدیه آثار زیادی دارد و ایجاد دوستی از مهم‌ترین آنهاست.

 

واژه های مرتبط

هدیه، هدایا، تحفه، محبت، دوستی، پذیرش هدیه، پاسخ هدیه

 

1- اهمیّت هدیه

اَللهُ تَعالی: وَ إِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَنٰاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ اَلْمُرْسَلُونَ فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَيْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِيَ اَللّٰهُ خَيْرٌ مِمّٰا آتٰاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ‌. (نمل /36-35)

و من به طور حتم هديه‌ای به سوی آنان خواهم فرستاد، تا بنگرم فرستادگان با چه چيز باز می‌گردند. پس وقتی نزد سليمان آمد، وی گفت: آيا با مال مرا ياری می‌رسانيد؟ آنچه خداوند به من عنايت كرده، بهتر است از آنچه به شما داده، بلكه شما به هديه‌ی خويش شادمانيد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عُدْ مَنْ‏ لَا يَعُودُكَ وَ أَهْدِ إِلَی مَنْ لَا يُهْدِي إِلَيْكَ. (من لا يحضره الفقيه ج ‏3 ص 300)

نيكی كن به كسی كه به تو نيكی نمی‌كند و هديه بده به كسی كه به تو هديه نمی‌دهد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَأَنْ‏ أُهْدِيَ‏ لِأَخِي‏ الْمُسْلِمِ‏ هَدِيَّةً تَنْفَعُهُ‏ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَتَصَدَّقَ بِمِثْلِهَا. (كافی ج ‏5 ص 144)

اگر به برادر مسلمانم هدیه‌ای دهم که برای او سودمند باشد، نزد من محبوب‌تر است از اینکه مانند آن را صدقه دهم.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْفَقِيرُ هَدِيَّةُ اللَّهِ إِلَی الْغَنِيِّ فَإِنْ قَضَی حَاجَتَهُ فَقَدْ قَبِلَ هَدِيَّةَ اللَّهِ وَ إِنْ لَمْ يَقْضِ حَاجَتَهُ فَقَدْ رَدَّ هَدِيَّةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 170)

فقیر،هدیه‌ی خداوند به ثروتمند است. پس اگر نیازش را برطرف کند، هدیه‌ی خداوند را قبول کرده و اگر نیازش را برطرف نکند، بی‌تردید هدیه‌ی خدای عزیز و بلندمرتبه را رد کرده است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْهَدَايَا رِزْقُ اللَّهِ. (عوالي اللئالي ج‏1 ص 295)

هدایا روزی خداوند است.

 

عَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يُحِبُّ الْهَدِيَّةَ يَسْتَحْلِيهَا وَ يَسْتَدْعِيهَا وَ يُكَافِئُ عَلَيْهَا أَهْلَهَا. (مشكاة الأنوار ص 219)

رسول اكرم (صلّی اللَّه عليه و آله) هديه را دوست می‏‌داشت، آن را مباح و جايز می‌‏دانست، و آن را طلب می‌کرد، و در مقابل آن معامله به مثل می‏‌كرد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  ثَلَاثَةٌ تَدُلُ‏ عَلَی‏ عُقُولِ‏ أَرْبَابِهَا الرَّسُولُ‏ وَ الْكِتَابُ‏ وَ الْهَدِيَّةُ. (تصنيف غرر الحكم ص 55)

سه چيز است كه عقل صاحبش را راهنمايی می‌كند: فرستاده، نامه و هديه.

 

2- آثار هدیه

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: يَا مَعْشَرَ الْمَلَإِ تَهَادَوْا فَإِنَ‏ الْهَدِيَّةَ تَذْهَبُ‏ بِالسَّخِيمَةِ وَ لَوْ دُعِيتُ إِلَی كُرَاعٍ أَوْ ذِرَاعٍ شَكَّ عَائِذٌ لَأَجَبْتُ وَ لَوْ أُهْدِيَ إِلَيَّ ذِرَاعٌ أَوْ كُرَاعٌ شَكَّ عَائِذٌ لَقَبِلْتُ. (مستدرك الوسائل ج ‏13 ص 206)

ای گروه توانگر! به يكديگر هديه دهيد. زيرا هديه كينه را نابود می‌كند و اگر من به پاچه (گوسفند) يا دست (گوسفند) دعوت شوم، آن را اجابت خواهم كرد و اگر پاچه (گوسفند) يا دست (گوسفند) به من هديه شود، آن را خواهم پذيرفت. (اشاره به ناچیز بودن هدیه)

 

َلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نِعْمَ الشَّيْ‏ءُ الْهَدِيَّةُ أَمَامَ الْحَاجَةِ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 44)

هدیه، در مقابل درخواست حاجت، چه چیز خوبی است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: تَهَادَوْا بِالنَّبِقِ تَحْيَا الْمَوَدَّةُ وَ الْمُوَالاةُ. (كافی ج ‏5  ص 144)

به يكديگر نِبق (ميوه درخت سدر و آردی كه از شيره درخت خرما می‌گيرند و با آن غذايی می‌ساختند) هديه دهيد كه دوستی و محبت را زنده می‌كند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: الْهَدِيَّةُ تَفْتَحُ الْبَابَ الْمُصْمَتَ نِعْمَ مِفْتَاحُ الْحَاجَةِ. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 164)

هدیه در بسته باز را می‌کند، نیکو کلید حاجتی است.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَأْكُلُ الْهَدِيَّةَ وَ لَا يَأْكُلُ الصَّدَقَةَ وَ يَقُولُ تَهَادَوْا فَإِنَّ الْهَدِيَّةَ تَسُلُّ السَّخَائِمَ‏ وَ تُجْلِي ضَغَائِنَ الْعَدَاوَةِ وَ الْأَحْقَادِ. (كافی ج ‏5 ص 143)

رسول خدا (صلی الله عليه و آله) هديه را می‌خورد و صدقه نمی‌خورد و می‌فرمود: به يكديگر هديه دهيد؛ زيرا هديه كينه‌ها را به آرامی ريشه‌كن و بغض و دشمنی و حسد را بيرون می‌كند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: يَا أَهْلَ‏ الْقَرَابَةِ تَزَاوَرُوا وَ لَا تَجَاوَرُوا وَ تَهَادَوْا فَإِنَّ الْهَدِيَّةَ تَسُلُّ السَّخِيمَةَ  وَ الزِّيَارَةَ تُثْبِتُ الْمَوَدَّةَ. (مستدرك الوسائل ج ‏13 ص 203)

ای خويشاوندان! ديدار كنيد. ولی همسايه نشويد و به يكديگر هديه دهيد؛ چرا كه هديه، كينه را به آرامی ريشه‌كن و ديدار دوستی را ثابت و استوار می‌كند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْهَدِيَّةُ فِي‏ التَّوْرَاةِ عَاقِرٌ عَيْناً. (وسائل الشيعه ج ‏17 ص 287)

در كتاب تورات هديه، ريشه‌كن‌كننده‌ی فساد است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَهَادَوْا تَحَابُّوا فَإِنَّ الْهَدِيَّةَ تَذْهَبُ بِالضَّغَائِنِ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 44)

به هم هدیه بدهید تا دوست هم باشید، زیرا هدیه کینه‌ها را از میان می‌برد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: الْهَدِيَّةُ تُورِثُ الْمَوَدَّةَ وَ تَجْدُرُ الْأُخُوَّةَ. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 164)

هدیه دوستی بار آورد و برادری را محکم کند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْهَدِيَّةُ تَجْلِبُ‏ الْمَحَبَّةَ. (عيون الحكم ص 39)

هديه، جلب محبّت كند.

 

3- پذیرش هدیه

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: وَ اقْبَلُوا الْهَدِيَّةَ. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 163)

و هديه را بپذيريد!

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: ‏ لِلْمُسْلِمِ‏ عَلَی‏ أَخِيهِ‏ ثَلَاثُونَ حَقّاً لَا بَرَاءَةَ لَهُ مِنْهَا إِلَّا بِالْأَدَاءِ أَوِ الْعَفْوِ …وَ يَقْبَلُ هَدِيَّتَهُ وَ يُكَافِئُ صِلَتَهُ وَ يَشْكُرُ نِعْمَتَهُ… (وسائل الشيعه ج ‏12 ص 212)

مسلمان بر برادر مسلمانش سی حقّ دارد كه جز با انجام آنها يا بخشش صاحب حقّ از عهده‌ی آنها خارج نمی‌شود… و هديه‌اش را بپذيرد و نيكی‌اش را جبران كند و در مقابل نعمتش، سپاسگزاری كند…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَهْدَی كِسْرَی لِلنَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَقَبِلَ مِنْهُ وَ أَهْدَی‏ قَيْصَرُ لِلنَّبِيِ‏ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَقَبِلَ مِنْهُ وَ أَهْدَتْ لَهُ الْمُلُوكُ فَقَبِلَ مِنْهُمْ‏. (بحار الأنوار ج ‏16 ص 373)

كسری هديه‌ای برای پيامبر (صلی الله عليه و آله) فرستاد و وی پذيرفت و قيصر هديه‌ای برای پيامبر (صلی الله عليه و آله) فرستاد و او پذيرفت و پادشاهان هر كدام برای پيامبر (صلی الله عليه و آله) هديه فرستادند و آن حضرت از آنان پذيرفت.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: لَوْ أُهْدِيَ إِلَيَّ كُرَاعٌ لَقَبِلْتُهُ‏. (كافی ج ‏5 ص 143)

و فرمود: اگر پاچه‌(ی گوسفندی) به من هديه شود، آن را می‌پذيرم.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مِنْ تَكْرِمَةِ الرَّجُلِ لِأَخِيهِ الْمُسْلِمِ أَنْ يَقْبَلَ تُحْفَتَهُ وَ يُتْحِفَهُ بِمَا عِنْدَهُ وَ لَا يَتَكَلَّفَ لَهُ شَيْئاً. (كافی ج ‏5 ص 143)

يكی از راه‌های احترام و بزرگداشت برادر مسلمان، پذيرش هديه‌ی وی و هديه دادن به اوست، از آنچه برايش فراهم است – بدون آنكه برای تهيه‌ی چيزی خود را به زحمت اندازد.

 

4- شرایط پذیرش هدیه

أَبِي جَرِيرٍ الْقُمِّيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فِي الرَّجُلِ يُهْدِي بِالْهَدِيَّةِ إِلَی ذِي قَرَابَتِهِ يُرِيدُ الثَّوَابَ وَ هُوَ سُلْطَانٌ فَقَالَ مَا كَانَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِصِلَةِ الرَّحِمِ فَهُوَ جَائِزٌ وَ لَهُ أَنْ يَقْبِضَهَا إِذَا كَانَ لِلثَّوَابِ. (كافی ج ‏5 ص 142)

ابوجرير قمی از امام كاظم (عليه السلام) روايت می‌كند كه ایشان درباره يكی از حاكمان كه به انگيزه‌ی ثواب به خويشاوندانش هديه می‌دهد، فرمود: آنچه برای خدای عزیز و بلندمرتبه و برای نيكی به خويشان هديه می‌كند، حلال است و در صورتی كه به انگيزه‌ی ثواب باشد، می‌تواند آن را بگيرد.

 

إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ لَهُ الضَّيْعَةُ الْكَبِيرَةُ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْمِهْرَجَانِ وَ النَّيْرُوزِ أَهْدَوْا إِلَيْهِ الشَّيْ‏ءَ لَيْسَ هُوَ عَلَيْهِمْ يَتَقَرَّبُونَ بِذَلِكَ الشَّيْ‏ءِ إِلَيْهِ فَقَالَ أَ لَيْسَ هُمْ مُصَلِّينَ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَلْيَقْبَلْ هَدِيَّتَهُمْ وَ لْيُكَافِهِمْ. (روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه ج‏7 ص351)

ابراهيم كرخی: از امام صادق (عليه السّلام) پرسيدم: مردی از دهقانان دارای كشتزار و مزرعه‌ای است، در روز مهرگان و در عيد نوروز رعايا برای او هديّه‌هايی می‌آورند، و بر آنها لازم نبوده كه چنين كاری انجام دهند، لكن برای تقرّب به او اين هدايا را می‌آورند، آيا تصرّفش برای او جايز است يا نه‌؟ امام (عليه السّلام) فرمود: آيا آنها نمازگزار نيستند؟ عرض كردم: آری، هستند. فرمود: هديّه‌ی ايشان را بپذيرد و آنان را پاداش دهد.

 

5- شریکان هدیه

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  جُلَسَاءُ الرَّجُلِ شُرَكَاؤُهُ فِي الْهَدِيَّةِ. (مشكاة الأنوار ص 220)

همنشينان شخص، در هديه با او شريك هستند!

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا أُهْدِيَ إِلَی الرَّجُلِ هَدِيَّةُ طَعَامٍ وَ عِنْدَهُ قَوْمٌ فَهُمْ شُرَكَاؤُهُ فِيهَا الْفَاكِهَةُ وَ غَيْرُهَا. (كافی ج ‏5 ص 144)

اگر برای كسی غذايی را هديه بياورند، كسانی كه نزد او هستند در آن هديه شريك می‌باشند؛ خواه ميوه باشد يا چيز ديگر.

 

أَبِي قَتَادَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَ تَتَهَادَوْنَ قَالَ نَعَمْ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ فَاسْتَدِيمُوا الْهَدَايَا بِرَدِّ الظُّرُوفِ إِلَی أَهْلِهَا. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 45)

ابی قتاده: امام صادق (علیه السلام) فرمود: آیا به هم هدیه می دهید؟ عرض کرد: آری یا ابن رسول الله! فرمود: با بازگرداندن ظرف‌ها به صاحبانش به هدايا دوام و استمرار بخشيد!

 

6- پاسخ هدیه

عَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يُحِبُّ الْهَدِيَّةَ يَسْتَحْلِيهَا وَ يَسْتَدْعِيهَا وَ يُكَافِئُ عَلَيْهَا أَهْلَهَا. (مشكاة الأنوار ص 219)

امام رضا (عليه السّلام) فرمود: رسول اكرم (صلی اللَّه عليه و آله) هديه را دوست می‏‌داشت و آن را جايز می‏‌دانست و در مقابل آن معامله به مثل می‏‌كرد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: اِهْدِ لِمَنْ يَهْدِيكَ. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 164)

هدیه بده به کسی که هدیه به تو می دهد.

 

7- به زحمت نیفتادن در هدیه دادن

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مِنْ تَكْرِمَةِ الرَّجُلِ لِأَخِيهِ الْمُسْلِمِ أَنْ يَقْبَلَ تُحْفَتَهُ وَ يُتْحِفَهُ بِمَا عِنْدَهُ وَ لَا يَتَكَلَّفَ لَهُ شَيْئاً وَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْمُتَكَلِّفِينَ. (مشكاة الأنوار ص 219)

از شرافت و بزرگواری مرد نسبت به برادر مسلمانش اين است كه هديه‏‌اش را قبول كند، و از آنچه دارد به او هديه دهد، و خود را به خاطر او به مشقّت نياندازد.

و فرمود: من كسانی را كه خود را به زحمت اندازند، دوست ندارم.

 

8- بخشش هدیه در صورت عدم نیاز

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ : إِذَا أَكْرَمَ‏ أَحَدُكُمْ‏ أَخَاهُ‏ بِالْكَرَامَةِ فَلْيَقْبَلْهَا فَإِنْ كَانَ ذَا حَاجَةٍ صَرَفَهَا فِي حَاجَتِهِ وَ إِنْ‏ لَمْ يَكُنْ مُحْتَاجاً وَضَعَهَا فِي مَوْضِعِ حَاجَةٍ حَتَّی يُؤْجَرَ فِيهَا صَاحِبُهَا وَ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ جَزَاءٌ فَلْيَجْزِ وَ مَنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ جَزَاءٌ فَثَنَاءٌ حَسَنٌ وَ دُعَاءٌ. (مستدرك الوسائل ج ‏8 ص 397)

هرگاه يكی از شما با هديه‌ای برادرش را احترام كرد و بزرگ داشت، بايد آن را بپذيرد. آنگاه اگر خود به آن نياز دارد، در نيازش مصرف كند و اگر خود به آن نياز ندارد، به نيازمند آن ببخشد تا صاحبش از پاداش معنوی آن بهره‌مند گردد. و هر كس جايگزينی برای آن دارد، آن را تلافی كند و هر كس جايگزينی برای آن ندارد، پس او را به نيكی ستايد و در حقش دعا كند.

 

9- هدیه روزانه

وَ أُتِيَ عَلِيٌّ  عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِهَدِيَّةِ النَّيْرُوزِ فَقَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَا هَذَا قَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ الْيَوْمُ النَّيْرُوزُ فَقَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) اصْنَعُوا لَنَا كُلَّ يَوْمٍ نَيْرُوزاً. (من لا يحضره الفقيه ج ‏3 ص 300)

برای امير مؤمنان (عليه السلام) هديه‌ی نوروز آورده شد. امام (عليه السلام) پرسيد: اين چيست‌؟ گفتند: ای امير مؤمنان! امروز نوروز است!

امام (عليه السلام) فرمود: هر روز را برای ما نوروز كنيد!

 

وَ عَنْهُ (أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ) ‏ أَنَّهُ‏ أُهْدِيَ‏ إِلَيْهِ‏ فَالُوذَجٌ‏ فَقَالَ مَا هَذَا قَالُوا يَوْمُ نَيْرُوزٍ قَالَ فَنَيْرِزُوا إِنْ قَدَرْتُمْ كُلَّ يَوْمٍ. (دعائم الإسلام ج ‏2 ص 326)

مقداری پالوده به حضرت علی (عليه السلام) هديه شد. امام پرسيد: اين چيست‌؟

گفتند: نوروز است!

امام (عليه السلام) فرمود: اگر بتوانيد، هر روز نوروز است.

 

10- انواع هدیه

َلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  الْهَدِيَّةُ عَلَی ثَلَاثَةِ وُجُوهٍ هَدِيَّةِ مُكَافَأَةٍ وَ هَدِيَّةِ مُصَانَعَةٍ وَ هَدِيَّةٍ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 45)

هدیه سه گونه است: هدیه درعوض هدیه، هدیه‌ی سازش، هدیه برای خدای عزیز و بلندمرتبه.

 

11- هدیه های خداوند به اهل بیت علیهم السلام

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: دَخَلْتُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَوْماً وَ فِي يَدِهِ سَفَرْجَلٌ فَجَعَلَ يَأْكُلُ وَ يُطْعِمُنِي وَ يَقُولُ كُلْ يَا عَلِيُّ فَإِنَّهَا هَدِيَّةُ الْجَبَّارِ إِلَيَّ وَ إِلَيْكَ قَالَ فَوَجَدْتُ فِيهَا كُلَّ لَذَّةٍ… (بحار الأنوار ج ‏39 ص 125)

روزی در حالی بر رسول خدا (صَلی الله علیهِ و آله) وارد گشتم که یک دانه «بِه» در دست داشت، پس شروع به تناول آن کرده و مرا نیز اطعام کرده و می‌­فرمود: تناول کن علی! که هدیه خداوند جبران کننده به من و تو است. امام علی (علیه السّلام) گوید: پس در آن لذت بسیار یافتم…

 

ابْنِ عَبَّاسٍ‏ أَنَّهُ هَبَطَ جَبْرَئِيلُ وَ مَعَهُ أُتْرُجَّةٌ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ لَكَ هَذِهِ هَدِيَّةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَدَعَاهُ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَدَفَعَهَا فَلَمَّا صَارَتْ فِي كَفِّهِ انْفَلَقَتِ الْأُتْرُجَّةُ فَإِذَا فِيهَا حَرِيرَةٌ خَضْرَاءُ مَكْتُوبٌ فِيهَا سَطْرَانِ نَضِرَةٌ هَدِيَّةٌ مِنَ الطَّالِبِ الْغَالِبِ إِلَی عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ يُقَالُ‏ كَانَ ذَلِكَ لَمَّا قَتَلَ عَمْراً. (بحار الأنوار ج ‏39 ص 126)

ابن عباس روایت کرده که جبرئیل با تُرنجی فرود آمده و به پیامبر (صَلی الله علیهِ و آله) گفت: خدای متعال بر تو سلام می­‌کند و به تو می‌فرماید: این هدیه علی بن أبی طالب است. سپس پیامبر (صَلی الله علیهِ و آله) وی را فراخوانده و تُرنج را به او داد و چون آن را در دست گرفت، تُرنج از هم شکافت. پس در آن ابریشمی سبز قرار داشت که در آن در دو سطر تازه نوشته شده بود: هدیه­‌ای است از طالبِ غالب، به علی بن أبی طالب. گفته می­‌شود: این اتفاق زمانی افتاد که حضرت، عمرو بن عبدود را به قتل رساند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ جَبْرَئِيلَ نَزَلَ عَلَی النَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بِجَامٍ مِنَ الْجَنَّةِ فِيهِ فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْ فَوَاكِهِ الْجَنَّةِ فَدَفَعَهُ إِلَی النَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَسَبَّحَ الْجَامُ وَ كَبَّرَ وَ هَلَّلَ فِي يَدِهِ ثُمَّ دَفَعَهُ إِلَی أَبِي بَكْرٍ فَسَكَتَ الْجَامُ ثُمَّ دَفَعَهُ إِلَی عُمَرَ فَسَكَتَ الْجَامُ ثُمَّ دَفَعَهُ إِلَی أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَسَبَّحَ الْجَامُ وَ هَلَّلَ وَ كَبَّرَ فِي يَدِهِ ثُمَّ قَالَ الْجَامُ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ لَا أَتَكَلَّمُ إِلَّا فِي يَدِ نَبِيٍّ أَوْ وَصِيٍّ. (بحار الأنوار ج ‏39 ص 129)

جبرئیل بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) با ظرفی از بهشت که میوه‌­های بسیاری از میوه­‌های بهشت در آن بود، فرود آمد و آن را به پیامبر (صلی الله علیه و آله) داد. پس ظرف در دست آن حضرت تسبیح و تکبیر و تهلیل گفت. سپس پیامبر آن را به ابوبکر سپرد که ظرف سکوت کرد. ­آنگاه آن را به دست عمر داد که جام سکوت کرد. پس آن را به دست امیرالمؤمنین (علیه السّلام) داد که ظرف در دست وی تسبیح و تهلیل و تکبیر گفت! سپس ظرف به سخن آمده و گفت: من فرمان یافته­‌ام که جز در دست نبی یا وصی سخن نگویم.

 

12- هدیه نماز و ختم قرآن به اهل بیت علیهم السلام

أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ بِإِسْنَادٍ رَفَعَهُ إِلَيْهِمْ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ) قَالَ: مَنْ جَعَلَ ثَوَابَ صَلَاتِهِ لِرَسُولِ اللَّهِ وَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ- وَ الْأَوْصِيَاءِ مِنْ بَعْدِهِ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ وَ سَلَّمَ) أَضْعَفَ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ صَلَاتِهِ أَضْعَافاً مُضَاعَفَةً حَتَّی يَنْقَطِعَ النَّفَسُ وَ يُقَالُ لَهُ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ رُوحُهُ عَنْ جَسَدِهِ يَا فُلَانُ هَدِيَّتُكَ إِلَيْنَا وَ أَلْطَافُكَ لَنَا هَذَا يَوْمُ مُجَازَاتِكَ وَ مُكَافَاتِكَ فَطِبْ نَفْساً وَ قَرَّ عَيْناً بِمَا أَعَدَّ اللَّهُ لَكَ وَ هَنِيئاً لَكَ بِمَا صِرْتَ إِلَيْهِ.

قَالَ كَيْفَ يُهْدِي صَلَاتَهُ وَ يَقُولُ قَالَ يَنْوِي ثَوَابَ صَلَاتِهِ لِرَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وَ إِنْ أَمْكَنَهُ أَنْ يَزِيدَ عَلَی صَلَاةِ الْخَمْسِينَ شَيْئاً وَ لَوْ رَكْعَتَيْنِ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَ يُهْدِيهَا إِلَی وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَفْتَتِحُ الصَّلَاةَ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَی مِثْلَ افْتِتَاحِ صَلَاةِ الْفَرِيضَةِ بِسَبْعِ تَكْبِيرَاتٍ أَوْ ثَلَاثِ مَرَّاتٍ أَوْ مَرَّةٍ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ وَ يَقُولُ بَعْدَ تَسْبِيحِ الرُّكُوعِ وَ السُّجُودِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ- صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ فَإِذَا شَهِدَ وَ سَلَّمَ قَالَ- اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلَامُ وَ مِنْكَ السَّلَامُ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ الْأَخْيَارِ أَبْلِغْهُمْ مِنِّي أَفْضَلَ التَّحِيَّةِ وَ السَّلَامِ اللَّهُمَّ إِنَّ هَذِهِ الرَّكَعَاتِ هَدِيَّةٌ مِنِّي إِلَی عَبْدِكَ وَ نَبِيِّكَ وَ رَسُولِكَ- مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ وَ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ اللَّهُمَّ فَتَقَبَّلْهَا مِنِّي وَ أَبْلِغْهُ إِيَّاهُ عَنِّي وَ أَثِبْنِي عَلَيْهَا أَفْضَلَ أَمَلِي وَ رَجَائِي فِيكَ وَ فِي نَبِيِّكَ صَلَوَاتُكَ عَلَيْهِ وَ آلِهِ- وَ وَصِيِّ نَبِيِّكَ وَ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ ابْنَةِ نَبِيِّكَ… (بحار الأنوار ج ‏88 ص 215)

احمد بن عبدالله البجلی با سند مرفوع از ائمه (صلوات الله علیهم) روایت می­‌کند که فرمودند: هر کس ثواب نمازش را برای رسول خدا و امیرالمومنین و اوصیای بعد از او (صلوات الله علیهم اجمعین) قرار دهد، خداوند ثواب نمازش را چندین و چند برابر می­‌کند، تا جایی که نَفَس از شمردن آن قطع می­‌شود و پیش از اینکه روح او از بدنش بیرون رود، به وی گفته می‌­شود ای فلانی! برای ما هدیه کردی و لطف تو در حق ما بوده است. این روز، روز جزا و پاداش دادن توست. پس شادمان باش و چشم خویش روشن بدار به آنچه خداوند برای تو آماده کرده و خوش باد تو را به خاطر آنچه بدان رسیدی.

راوی گوید: چگونه نمازش را هدیه کند و آن را به جای آورد؟ فرمود: نیت می‌­کند ثواب نمازش را به رسول خدا (صلی الله علیه و آله)  هدیه کند و اگر برایش ممکن شد که بر نماز پنجاه رکعت چیزی بیفزاید، حتی اگر دو رکعت در هر روز باشد، این کار را انجام دهد و آن را به یکی از آنان هدیه کند. نماز در رکعت اول، مانند نماز فریضه با هفت تکبیر یا سه مرتبه یا یک مرتبه در هر رکعت، آغاز می­‌شود و پس از تسبیحِ رکوع و سجده سه بار در هر رکعت می­‌گوید: «صلی الله علی محمد و آله الطبیین و الطاهرین» و چون تشهّد را خواند و سلام داد، می­‌گوید:

پروردگارا! تو سالم (از هر عیبی) و سلام و سلامتی از توست، ای صاحب شکوه و بزرگی بر محمد و خاندان پاک و مطهر و برگزیده محمد درود بفرست و از جانب من بهترین درود و سلام­‌ها را به آنان برسان. خداوندا! این چند رکعت هدیه‌­ای از جانب من برای بنده و پیامبر و فرستاده‌ی تو محمد بن عبدالله خاتم پیامبران و سرور فرستادگان است. خداوندا! پس آن را از من بپذیر و از جانب من به او برسان و به خاطر آن پاداشم بده. بهترین آرزو و امیدم به تو و پیامبرت (صلوات الله علیه و آله) و وصیّ پیامبرت و فاطمه زهرا دختر پیامبرت و حسن و حسین دو نوه‌ی پیامبرت و اولیای تو از فرزندان حسین (علیهم السلام) است…

 

عَلِیِّ بْنِ الْمُغِیرَهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: قُلْتُ لَهُ: إِنَّ أَبِی سَأَلَ جَدَّکَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنْ خَتْمِ الْقُرْآنِ فِی کُلِّ لَیْلَهٍ، فَقَالَ لَهُ: فِي شَهْرِ رَمَضَانَ قَالَ افْعَلْ فِيهِ مَا اسْتَطَعْتَ فَكَانَ أَبِي يَخْتِمُهُ أَرْبَعِينَ خَتْمَةً فِي شَهْرِ رَمَضَانَ ثُمَّ خَتَمْتُهُ بَعْدَ أَبِي فَرُبَّمَا زِدْتُ وَ رُبَّمَا نَقَصْتُ وَ إِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ عَلَی قَدْرِ فَرَاغِي وَ شُغُلِي وَ نَشَاطِي وَ كَسَلِي فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْفِطْرِ جَعَلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خَتْمَةً وَ لِفَاطِمَةَ (عَلَيْها سَلَامُ) خَتْمَةً وَ لِلْأَئِمَّةِ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ) خَتْمَةً حَتَّی انْتَهَيْتُ إِلَيْهِ فَصَيَّرْتُ لَكَ وَاحِدَةً مُنْذُ صِرْتُ فِي هَذِهِ الْحَالِ فَأَيُّ شَيْ‏ءٍ لِي بِذَلِكَ؟ قَالَ: لَكَ بِذَلِكَ‏ أَنْ‏ تَكُونَ‏ مَعَهُمْ‏ يَوْمَ الْقِيَامَةِ  قُلْتُ: اللَّهُ أَكْبَرُ فَلِي بِذَلِكَ؟ قَالَ: نَعَمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. (بحار الأنوار ج ‏95 ص 5)

علی ابن مغیره: به امام کاظم (علیه السلام) عرض کردم: پدر من از جدّ شما (علیه السلام) درباره‌ی ختم قرآن در هر شب پرسید و ایشان فرمود: در ماه رمضان چنین کن و هر قدر توانستی، در ماه رمضان قرآن بخوان. پدرم در ماه رمضان چهل بار قرآن را ختم می‌کرد و من نیز بعد از پدرم، با توجه به فراغت و اشتغال و نشاط و بی‌حالی، چهل بار و یا بیشتر و یا کمتر ختم کردم و وقتی روز فطر فرا می‌رسید، یک ختم قرآن را برای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و یک ختم برای حضرت فاطمه (علیها السلام) و یک ختم برای ائمه (علیهم السلام) قرار دادم – تا اینکه به شما رسیدم – و یک ختم را برای شما قرار دادم و عمل من تاکنون به این صورت بوده است. این عمل من چه ثوابی دارد؟ فرمود: ثواب این عمل آن است که در روز قیامت با آنان خواهی بود. با تعجب گفتم: الله اکبر! من این ثواب را دارم؟ حضرت سه بار فرمود: آری!

 

13- هدیه عبادی به والدین

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  ‏مَا يَمْنَعُ‏ الرَّجُلَ‏ مِنْكُمْ‏ أَنْ‏ يَبَرَّ وَالِدَيْهِ‏ حَيَّيْنِ‏ أَوْ مَيِّتَيْنِ يُصَلِّي عَنْهُمَا وَ يَتَصَدَّقُ عَنْهُمَا وَ يَحُجُّ عَنْهُمَا وَ يَصُومُ عَنْهُمَا فَيَكُونَ الَّذِي صَنَعَ لَهُمَا وَ لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ فَيَزِيدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِبِرِّهِ وَ صَلَاتِهِ‏ خَيْراً كَثِيراً. (بحار الأنوار ج ‏71 ص 46)

چه باز می‌­دارد یکی از شماها را که احسان کند به پدر و مادرش _ زنده باشند یا مرده _ و از طرف آنها نماز بخواند، صدقه بدهد، حج به جا بیاورد، و روزه بدارد؛ زیرا آنچه می‌­کند، برای آنها است، و خودش هم مانندِ آن را دارد؛ و خدای عزیز و بلندمرتبه به سبب این نیکی و نماز او، خیر بسیار زیادی برایش می افزاید.

 

14- هدیه نماز به درگذشتگان

صَلَاةُ هَدِيَّةِ الْمَيِّتِ رَكْعَتَانِ فِي الْأُولَی الْحَمْدُ وَ آيَةُ الْكُرْسِيِّ وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدُ وَ الْقَدْرُ عَشْراً فَإِذَا سَلَّمَ قَالَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ابْعَثْ ثَوَابَهُمَا إِلَی قَبْرِ فُلَانٍ‏. (بحار الأنوار ج ‏88 ص 219)

نماز هدیه به میّت، دو رکعت است که در رکعت اول سوره‌ی حمد و آیة الکرسی، و در رکعت دوم سوره‌ی حمد و ده بار سوره‌ی قدر قرائت می‌شود. و چون سلام نماز را داد می­‌گوید: خداوندا! بر محمد و آل محمد درود بفرست و ثواب این نماز را به قبر فلانی بفرست.

 

15- هدیه های حکمت آمیز

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: الْهَدَايَا رِزْقُ‏ اللَّهِ‏ مَنْ أُهْدِيَ إِلَيْهِ شَيْ‏ءٌ فَلْيَقْبَلْهُ إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ كَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ فَاهْدُوا إِلَيْهَا طَرَائِفَ الْحِكَمِ. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 164)

هدیه‌ها روزی خداست. کسی که هدیه‌ای برایش بیاورند، باید بپذیرد. همانا این دل‌ها کسل می‌شوند، همانطور که بدن‌ها کسل می‌شوند. پس به دل‌ها طُرفه‌هایی از حکمت هدیه کنید.

 

16- هدیه به خانواده

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ دَخَلَ السُّوقَ فَاشْتَرَی تُحْفَةً فَحَمَلَهَا إِلَی عِيَالِهِ كَانَ كَحَامِلِ صَدَقَةٍ إِلَی قَوْمٍ مَحَاوِيجَ وَ لْيَبْدَأْ بِالْإِنَاثِ قَبْلَ الذُّكُورِ فَإِنَّهُ مَنْ فَرَّحَ أُنْثَی فَكَأَنَّمَا عتق [أَعْتَقَ‏] رَقَبَةً مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ وَ مَنْ أَقَرَّ بِعَيْنِ ابْنٍ فَكَأَنَّمَا بَكَی مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَ مَنْ بَكَی مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ أَدْخَلَهُ جَنَّاتِ النَّعِيمِ.  (ثواب الأعمال ص 201)

كسی كه به بازار رود و برای خانواده‏‌اش تحفه‏‌ای بخرد و با خود ببرد، همچون كسی است كه صدقه نيازمندان را به دوش كشيده باشد، و چه بهتر كه دختران را بر پسران مقدّم بدارد، زيرا كسی كه دختری را شادمان كند، گويی يكی از فرزندان حضرت اسماعيل را از بند بردگی رها كرده باشد، و كسی كه چشم پسرش را روشن كند، مانند آن است كه از خشيت و هيبت پروردگار بگريد و كسی كه از خوف الهی بگريد، خداوند او را در بهشت‌های خويش وارد می‏‌كند.

 

17- آفات هدیه

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ النَّبِيُّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عِنْدَ ذِكْرِ أَهْلِ الْفِتْنَةِ فَيَسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بِالنَّبِيذِ وَ السُّحْتَ بِالْهَدِيَّةِ وَ الرِّبَا بِالْبَيْعِ‏. (نهج البلاغه خطبه 154)

پیغمبر (صلی الله علیه و آله) در شرح اهل فتنه فرمود: شراب را به نام نبیذ حلال می‌شمارند، و حرام و رشوه را به نام هدیه، و ربا را به نام بیع و خرید و فروش حلال می‌شمارند.