آداب جهاد با نفس

 

چکیده

از آنجا که نفْس، دشمن انسان به شمار می‌رود، جهاد با او، راهی برای مقابله با او است. در آداب جهاد با نفس شیوه‌های مقابله با او آمده است. آدمی با رعایت آن آداب می‌تواند از بندگی نفس رهایی یابد و بنده‌ی خدا باشد.

 

واژه های مرتبط

اخلاق، تهذیب، جهاد، جهاد اکبر، نفس، نفسانی، هوای نفس، نفس امّاره

 

۱- معنی و مفهوم جهاد با نفْس

جهاد با نفس، اصطلاحی در اخلاق اسلامی، برگرفته از روایات دینی به معنای تلاش و کوشش در تهذیب و پاک ساختن اخلاق و نفس و هر نوع مبارزه و مخالفت با خواست‌های مذموم نفسانی است.

 

۲- اهمیّت جهاد با نفس

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَفْضَلُ الْجِهَادِ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْه‏. (بحار الانوار ج ۶۷ ص ۶۵)

برترین جهاد، جهاد کسی است که با نفْس خود که در میان دو پهلویش جای گرفته پیکار کند.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا فَضِيلَةَ كَالْجِهَادِ وَ لَا جِهَادَ كَمُجَاهَدَةِ الْهَوَی‏. (تحف العقول ص ۲۸۶)

فضیلتی، چون جهاد نیست، و جهادی، چون مبارزه با هوای نفس نیست.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الشَّدِيدُ مَنْ غَلَبَ نَفْسَه‏. (من لایحضره الفقیه ج ۴ ص ۳۷۸)

انسانِ محكم و قوی، كسی است كه بر نفسش غلبه كند.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: جَاهِدْ نَفْسَكَ لِتَرُدَّهَا عَنْ هَوَاهَا فَإِنَّهُ وَاجِبٌ عَلَيْكَ كَجِهَادِ عَدُوِّك‏. (تحف العقول ص ۳۹۹)

برای بازداشتن نفس خود از خواهش‌هایش با آن مبارزه کن که مبارزه با نفس همچون مبارزه با دشمنت بر تو واجب است.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إنََّ الْمُؤْمِنَ مَعْنِيٌّ بِمُجَاهَدَةِ نَفْسِهِ لِيَغْلِبَهَا عَلَی هَوَاهَا فَمَرَّةً يُقِيمُ أَوَدَهَا وَ يُخَالِفُ هَوَاهَا فِي مَحَبَّةِ اللَّهِ وَ مَرَّةً تَصْرَعُهُ نَفْسُهُ فَيَتَّبِعُ هَوَاهَا فَيَنْعَشُهُ اللَّهُ‏ فَيَنْتَعِشُ وَ يُقِيلُ اللَّهُ عَثْرَتَهُ فَيَتَذَكَّر. (تحف العقول ص ۲۸۴)

همانا مؤمن به پیکار با نفس خودش اهتمام می‌ورزد تا بر هوی و خواهش آن چیره شود؛ گاه کجی نفس را راست می‌کند و در راه محبّت خدا با خواهش‌های نفسانی می‌ستیزد و گاهی هم نفسش او را بر زمین می‌زند و لذا پیرو هواهای آن می‌شود، امّا خداوند او را از جا بلند می‌کند و از لغزشش می‌گذرد و او نیز متوجه می‌شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِيَ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وَ مَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قَالَ جِهَادُ النَّفْسِ. (کافی ج ۵ ص ۱۲)

آفرین بر گروهی که جهاد اصغر را به پایان رساندند، ولی [هنوز] جهاد اکبر برای ایشان باقی مانده است! شخصی سؤال کرد: یا رسول الله! جهاد اکبر کدام است؟ حضرت در پاسخ فرمود: مبارزه با نفس.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا رَغِبْتَ فِي صَلَاحِ نَفْسِكَ فَعَلَيْكَ بِالاقْتِصَادِ وَ الْقُنُوعِ وَ التَّقَلُّل‏. (تصنیف غررالحکم ص ۲۳۷ )

تربیت کردن نفس‌های خود را به عهده بگیرید و آنها را از سلطه‌ی عادت‌هایشان باز دارید.

 

۳- آثار پیروی از هوای نفس

اَللهُ تَعالی:‏ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ. (ص/۲۶)

آنان که از راه خدا گمراه شوند، چون روز حساب و قیامت را فراموش کرده‌اند به عذاب سخت عذاب خواهند شد.

 

اَللهُ تَعالی:‏ أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلَی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلَی بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ. (جاثیه/۲۳)

(ای رسول ما) آيا آن كس را كه هوسش را چون خدای خود گرفت و خدا از روی علم گمراهش كرد و بر گوش و دلش مُهر نهاد و بر ديدگانش پرده افكند، ديده‌ای؟ اگر خدا هدايت نكند چه كسی او را هدايت خواهد كرد؟ چرا پند نمی‌گيريد؟

 

اَللهُ تَعالی:‏ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ  قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ. (انعام/۵۶)

بگو: من از هواهای نفسانی شما پیروی نمی‌کنم، که در آن صورت گمراه شده‌ام و از راه یافتگان نخواهم بود.

 

اَللهُ تَعالی:‏ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًی مِنَ اللَّهِ  إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ. (قصص/۵۰)

و گمراه‌تر از کسی که بدون هدایتی از سوی خدا از هواهای نفسانی خود پیروی کند، کیست؟ به طور قطع خدا مردم ستمکار را هدایت نمی‌کند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي وَ عَظَمَتِي وَ كِبْرِيَائِي وَ نُورِي وَ عُلُوِّي وَ ارْتِفَاعِ مَكَانِي لَا يُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَاهُ عَلَی هَوَايَ إِلَّا شَتَّتُّ عَلَيْهِ أَمْرَهُ‏ وَ لَبَّسْتُ عَلَيْهِ دُنْيَاهُ وَ شَغَلْتُ قَلْبَهُ بِهَا وَ لَمْ أُؤْتِهِ مِنْهَا إِلَّا مَا قَدَّرْتُ لَه‏. (کافی ج ۲ ص ۳۳۵)

خدای عزیز و بلندمرتبه می‏‌فرمايد: به عزت و جلال و بزرگی و نور و برتری و مقام بلندم سوگند! هيچ بنده‌‏ای دلخواهِ خود را بر دلخواه من اختيار نكند، جز آنكه كارش را پريشان كنم و دنيايش را در هم سازم و دلش را بدان سرگرم كنم و از دنیا بدو ندهم، جز همان كه برای او تقدیر كرده‌ام‏.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّمَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَتَيْنِ اتِّبَاعَ الْهَوَی وَ طُولَ الْأَمَلِ أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَإِنَّهُ يَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَةَ. (کافی ج ۲ ص ۳۳۵)

همانا من بر شما از دو چيز می‏‌ترسم: پيروی از هوا و درازی آرزو. امّا پيروی از هوا، راستش اين است كه از حق، باز می‏‌دارد؛ و امّا درازی آرزو، آخرت را فراموش می‏‌سازد.

 

۴- دوری از هوای نفس

اَللهُ تَعالی:‏ وَ لَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ. (شوری/۱۵)

و از هواهای نفسانی آنان پیروی مکن و بگو: به هر کتابی که خدا نازل کرده، ایمان آوردم.

 

اَللهُ تَعالی:‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَ لَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ. (آل عمران/۱۰۲)

ای اهل ایمان! از خدا بترسید، چنانچه شایسته‌ی خدا ترس بودن است، و نمیرید جز به دین اسلام.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: اتَّقِ الْمُرْتَقَی السَّهْلَ إِذَا كَانَ مُنْحَدَرُهُ وَعْراً قَالَ وَ كَانَ أَبُو عَبْدِاللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَقُولُ لَا تَدَعِ النَّفْسَ وَ هَوَاهَا- فَإِنَّ هَوَاهَا فِي رَدَاهَا وَ تَرْكُ النَّفْسِ وَ مَا تَهْوَی أَذَاهَا وَ كَفُّ النَّفْسِ عَمَّا تَهْوَی دَوَاهَا. (کافی ج ۲ ص ۳۳۶)

بپرهیز از نردبانی كه بالا رفتنش آسان و بالا رفتنش دشوار است. و امام صادق (علیه السلام) می‏‌فرمود: نفس را به میل و خواهش خود رها مکن، زیرا که نابودیش در خواهش آن است، رها کردن نفس به آنچه که می‌خواهد، برای آن درد محسوب می‌شود و جلوگیری آن از آنچه که می‌خواهد، درمان آن است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: صَلَاحُ النَّفْسِ مُجَاهَدَةُ الْهَوَی‏. (تصنیف غرر الحکم ص ۲۴۱)

خودسازی در گرو مبارزه با هوای نفس است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: احْذَرُوا أَهْوَاءَكُمْ كَمَا تَحْذَرُونَ أَعْدَاءَكُمْ فَلَيْسَ شَيْ‏ءٌ أَعْدَی لِلرِّجَالِ مِنِ اتِّبَاعِ أَهْوَائِهِمْ وَ حَصَائِدِ أَلْسِنَتِهِمْ. (کافی ج ۲ ص ۳۳۵)

از هوس‌های خود بپرهيزيد، همچنان كه از دشمنانتان پرهيز می‌كنيد! زيرا برای مردان چيزی دشمن‌تر از پيروی هوس‌هايشان و درو شده‌های زبان‌هايشان وجود ندارد.

 

۵- پاداش دوری از هوای نفس

اَللهُ تَعالی:‏ وَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوَی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَی. (نازعات/۴۰ و ۴۱)

و امّا كسی كه از ايستادن در برابر پروردگارش هراسيد، و نفس خود را از هوس باز داشت، پس جايگاه او همان بهشت است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَيْسَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ أَكْرَمُ عَلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ النَّفْسِ الْمُطِيعَةِ لِأَمْرِه‏. (تصنیف غررالحکم ص ۱۸۲)

در روی زمین چیزی نزد خداوند سبحان گرامی‌تر از نفسی که مطیع فرمان او باشد، وجود ندارد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: طُوبَی لِمَنْ جَاهَدَ فِي اللَّهِ نَفْسَهُ وَ هَوَاهُ وَ مَنْ هَزَمَ جُنْدَ هَوَاهُ ظَفِرَ بِرِضَی اللَّهِ تَعَالَی‏… (مستدرک الوسائل ج ۱۱ ص ۱۳۹)

خوشا به حال کسی که در راه خدا با خواهش‌های نفسش مجاهده کند! و کسی که لشکر خواهش‌های نفسش را شکست دهد، موفق به کسب رضای الهی می‌شود.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْخَيْرُ كُلُّهُ صِيَانَةُ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ. (تحف العقول ص ۲۷۸)

تمام خیر آن است که انسان مراقب نفسش باشد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَل ‏وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي وَ عَظَمَتِي وَ نُورِي وَ عُلُوِّي وَ ارْتِفَاعِ مَكَانِي لَا يُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَايَ عَلَی هَوَاهُ إِلَّا اسْتَحْفَظْتُهُ مَلَائِكَتِي وَ كَفَّلْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ‏ رِزْقَهُ وَ كُنْتُ لَهُ مِنْ وَرَاءِ تِجَارَةِ كُلِّ تَاجِرٍ وَ أَتَتْهُ الدُّنْيَا وَ هِيَ رَاغِمَة. (کافی ج ۲ ص ۳۳۵)

خدای عزیز و بلندمرتبه می‏‌فرمايد: به عزّت و جلال و عظمت و نور و علوّ و مقام بلندم سوگند! هيچ بنده‌‏ای خواست مرا بر دلخواه خود مقدّم ندارد، جز آنكه فرشته‏‌های من او را نگهبانی كنند و آسمان‌ها و زمين را كفيل روزی او سازم و از پس تجارت و بهره‏‌جویی هر تاجری من پشتيبان اويم و دنيا هم به آستان‌بوسی او آيد.

 

۶- دشمنی نفس

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اَعدَی عدوِك نَفْسُكَ الَّتی بَیْنَ جَنبَیك. (بحار الانوار ج ۶۷ ص ۳۶)

بزرگترین دشمن تو، نفس تو است، كه بین دو پهلوی توست (همیشه با تو همراه است).

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَاعِظٌ مِنْ قَلْبِهِ وَ زَاجِرٌ مِنْ نَفْسِهِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ قَرِينٌ مُرْشِدٌ اسْتَمْكَنَ عَدُوُّهُ مِنْ عُنُقِهِ. (وسائل الشیعه ج ۱۵ ص ۱۶۲)

کسی که واعظی در قلب خودش و بازدارنده‌ای در نفس خودش و راهنمایی روشنگر نداشته باشد، دشمنش بر او مسلّط می‌شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا حِجَابَ أَظْلَمُ وَ أَوْحَشُ بَيْنَ الْعَبْدِ وَ بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَی مِنَ النَّفْسِ وَ الْهَوَی‏. (مصباح الشریعه ص ۱۶۹)

ميان بنده و خداوند، حجابی ظُلمانی‌تر و وحشتناك‌تر از نفْس و هوای نفْس نيست.