آداب تجارت

 

چکیده

تجارت از رفتارهای انسان‌ها پیش از اسلام بوده است و بسیاری از آنها بعد از اسلام مورد تائید قرار گرفته و برخی از آنها هم مانند ربا، مردود و حرام اعلام شده است. اما به طور کلی آداب تجارت مورد تشویق اسلام بوده و دارای آثاری همچون بهبود خردورزی و ایجاد رفاه و تقویت ایمان است.

 

واژه های مرتبط

تجارت، تاجر، خرید و فروش، معامله، بِیع، اموال، کسب، بازار، رزق، روزیِ حلال، احکامِ تجارت،کسبِ حلال، کسبِ حرام، ربا، احتکار

 

1- معنی و مفهوم تجارت

تجارت در لغت به معنای خرید و فروش و نیز خریدن کالا به انگیزه‌ی فروختن آن با بهای بیشتر، همچنین  بکارگیری سرمایه به منظور سود بردن، آمده است.(تاج العروس)

تِجارَت (به کسر تاء و فتح راء) از واژگان قرآن کریم به معنای معامله، خرید و فروش است. (قاموس قرآن)

 

2- اهمیّت تجارت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ طَلَبَ التِّجارَةَ اِستَغْنَی عَنِ النّاس. (وسايل الشیعه ج ۱۷ ص ۱۱)

هرکس دنبال تجارت رود، از مردم بی‌نیاز می‌شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْعِبادَةُ عَشَرةُ اَجْزاءٍ تِسْعَةٌ مِنْها فی طَلَبِ الْحَلالِ. (بحار الانوار ج 100 ص 9)

عبادت ده قسمت دارد که نُه قسمت آن در کسب روزیِ حلال است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَعَرَّضوا للتِّجاراتِ، فإنّ لَکُم فيها غِنىً لَكُم عَمّا في أيْدي النّاسِ، وإنّ اللهَ عَزّ وَ جَلَّ يُحِبُّ المُحْتَرِفَ الأمینَ. (وسائل الشیعه  ج ۱۷ ص۱۱)

به کارهای تجاری بپردازید که آن شما را از مال دیگران بی‌نیاز می‌کند. خداوند عزیز و بلندمرتبه، پیشه‌ورِ درستکار را دوست دارد.

 

جَعفرِ بنِ محمّدٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أنَّهُ سَألَ بَعضَ أصْحابِهِ عَمّا يتَصَرَّفُ فيهِ جُعِلتُ فِداكَ إنّي كَفَفْتُ يَدي عنِ التِّجارَةِ  لِمَ ذلكَ انْتِظاري هذا الأمرَ ذلكَ أعْجَبُ لَكُم تَذْهبُ أمْوالُكُم لا تَكْفُفْ عنِ التِّجارَةِ و الْتمِسْ مِن فَضْلِ اللّه وَ افْتَحْ بابَكَ و ابْسُطْ بِساطَكَ و اسْتَرْزِقْ رَبَّكَ. (دعائم الاسلام ج ۲ ص۱۶)

امام صادق (عليه السلام) از شغل يكى از اصحاب خود پرسيد. عرض كرد: فدايت شوم! من تجارت را كنار گذاشته‌ام! فرمود: چرا؟ عرض كرد: منتظر اين امر (روى كار آمدن دولت و حكومت شما) بودم. حضرت فرمود: اين از شما تعجب است، ثروتتان از بين مى‌رود. از تجارت دست مكش و فضل و بركت خداى را بجوى، حجره‌ات را بگشاى و بساط [كسب و كار] خود را پهن كن و از پروردگارت روزى بطلب.

 

3- آثار تجارت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التِّجارَةُ تَزیدُ فِی الْعَقْلِ. (وسایل الشیعه ج 17 ص12)

تجارت، عقل را زیاد می‌گرداند.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنْ سَعادَةِ الْمَرْءِ انْ یکونَ مَتْجَرُهُ فی بِلادِهِ وَ یکونَ خُلَطاءُهُ صالِحینَ وَ یکونَ لَهُ اوْلادٌ یسْتَعینُ بِهِمْ. (وسايل الشیعه ج ۱۲ ص 243)

از سعادت مرد آن است که تجارت وی در شهر سکونتش باشد و اینکه همنشینان او افراد صالح بوده و اولادی داشته باشد که کمک کار وی باشند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِن النّاسِ مَن رِزقُهُ فی التّجارهِ  و مِنهُم مَن رِزقُهُ فی السَّیف و مِنهُم مَن رِزقُهُ فی لِسانِهِ. (کافی ج ۵  ص ۳۰۵)

بعضى مردم روزیشان در تجارت است، برخى روزیشان در شمشیر است و برخى دیگر روزیشان در زبانشان.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْعِبَادَةُ سَبْعَةُ أَجْزَاءٍ أَفْضَلُهَا طَلَبُ الْحَلَالِ. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 140)

عبادت هفت قسم دارد که بهترین آنها جستجو کردن حلال است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لا تَكسَلوا في طَلَبِ مَعايِشِكُم؛ فَإِنَّ آباءَنا كانوا يَركُضونَ فيها ويَطلُبونَها. (وسائل الشيعه ج ‏17 ص 60)

در طلب معاش خود كاهلى نكنيد كه پدران ما براى آن‏ مى‌دويدند و آن را جستجو مى‌كردند.

 

4- بی نیازی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَعَـرَّضُـوا لِلتِّجـاراتِ فَاِنَّ لَكُمْ فيها غِنىً عَمّا فِى أَيْدِى النّاسِ وَ اِنَّ اللّه َعَزَّ وَ جَلَّ يُحِبُّ الْمُحْتَرِفَ الاَمِينَ.(وسائل الشیعه ج 17ص11)

دسـت به انـواع بـازرگانى بزنيــد كه تجارت‌ها عامل بى‌نيازى شما از اموال مردم است، و خداوند عزیز و بلندمرتبه، شخص صاحب حرفه درستكار را دوست دارد.

 

5- فراگیری احکام تجارت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَرَادَ التِّجَارَةَ فَلْيَتَفَقَّهْ فِي دِينِهِ لِيَعْلَمَ بِذَلِكَ مَا يَحِلُّ لَهُ مِمَّا يَحْرُمُ عَلَيْهِ وَ مَنْ لَمْ يَتَفَقَّهْ فِي دِينِهِ ثُمَّ اتَّجَرَ تَوَرَّطَ الشُّبُهَاتِ‏. (وسایل الشیعه ج۱۷ص۳۸۲)

هر كس بخواهد تجارت كند، بايد احكام دين خود را بياموزد تا بدين وسيله حلال را از حرام بازشناسند. كسى كه احكام دين خود را نياموزد و تجارت كند در كام شبهات فرو می‌رود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لا يَقْعُدَنَّ في السُّوقِ إلاّ مَن يَعْقِلُ الشِّراءَ وَ البَيعَ. (کافی ج ۵ ص ۱۵۴)

كسى كه به كارِ داد و ستد آگاه نيست، نبايد وارد بازار شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يا مَعشَر التُّجّارِ، الفِقْهَ ثُمَّ المَتْجَرَ ، الفِقْهَ ثُمّ المَتْجَرَ، الفِقْهَ ثُمّ المَتْجَرَ. (كافی ج ۵ ص ۱۵۰)

اى جماعت تاجران! نخست احكام [داد و ستد را بياموزيد]، سپس تجارت! نخست احكام، سپس تجارت! نخست احكام، سپس تجارت!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ اتَّجَرَ بِغَيْرِ فِقْهٍ فَقَدِ ارْتَطَمَ فِی الرِّبا. (نهج البلاغه حکمت 439 )

هر كس بی‌فقاهت (بدون دانستن احكام معاملات ) به بازرگانی پردازد، در گرداب ربا درافتد.

 

6- تجارت و ربا

6-1- رباخـوارى

اَللهُ تَعالی: أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا… (بقره/275)

خداوند خريد و فروش را حلال كرد و ربا را حرام كرد…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَن يَكتَسِبْ مالاً مِن غَيرِ حِلِّهِ يَصرِفْهُ في غَيرِ حَقِّهِ. (تصنيف غرر الحكم ص 355)

كسى كه مالى را از راه ناروايش به دست آورد، آن را به ناروا خرج كند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ شَرُّ الْكَسْبِ كَسْبُ الرِّبا. (بحار الانوار ج 100 ص 115)

بدترین کسب‌­ها، کسب از راه ربا است.

 

6-2- سوء استفاده از اعتماد مشترى

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ غَبْنُ الْمُسْتَرْسِلِ رِباً. (بحار الانوار ج 100 ص 104 )

مغبون کردن مشتری ربا است.

 

6-3- خريد و فروش كالاى مسروقه

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنِ اشْتَرى خِيانَةً وَ هُوَ يَعْلَمُ فَهُـو كَالَّذى خـانَها. (بحار الانوار ج 73 ص 335)

هركس دانسته اموال مسروقه‌اى را بخرد، همانند خودِ خائن است.

 

6-4- خريد و فروش شراب

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَعَـنَ اللّه ُ الْخَمْرَ وَ عاصِرَها وَ غارِسَها وَ شارِبَها وَ ساقِيَها وَبايِعها وَ مُشْتَرِيها وَ اكِلَ ثَمَنِها وَحامِلَها وَ الْمحْمُولَ اِلَيْهِ.(بحار الانوار ج 100 ص 44)

خداوند لعن كرده است مشروب و فشارنده‌ی آن و كارنده‌ی درخت آن و نوشنده‌ی آن و ساقى و فروشنده‌ی آن و خريدار و خورنده‌ی پول آن و حامل آن را و كسى را كه به سوى او مى‌برند.

 

7- کسب حلال

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا أَرادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُسْتَجابَ لَهُ فَلْيُطَيِّبْ كَسْبَهُ وَ لْيَخْرُجْ مِنْ مَظَالِمِ النَّاسِ، وَ إِنَّ اللهَ لاَ يُرْفَعُ إِلَيْهِ دُعاءُ عَبْدٍ وَ فِي بَطْنِهِ حَرامٌ أَوْ عِنْدَهُ مَظْلِمَةٌ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ. (بحار الأنوار ج ۹۰ ص ۳۲۱)

وقتی کسی از شما خواست دعایش مستجاب شود، باید کسبش را پاکیزه کند و از مظالم و حقوق مردم خارج شود؛ و دعای بنده‌ای که در شکمش لقمه‌ی حرام باشد یا ستمی بر یکی از مخلوقات روا داشته باشد، به سمت خدا بالا نمی‌رود.

 

8- سرزنش افراط و تفریط در کار و تجارت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إيّاكَ وَ الضَّجَرَ وَالْكَسَلَ، إنَّهُما مِفْتاحُ كُلِّ سُوءٍ؛ اِنَّهُ مَنْ كَسَلَ لَمْ يُؤَدِّ حَقّاً وَ مَنْ ضَجِرَ لَمْ يَصْبِرْ عَلى حَقٍّ. (وسائل الشیعه ج ۴ ص ۱۰۵)

از افراط در کار و تلاش بیش از حدّ بپرهیز و نیز از سستی و مسامحه کاری اجتناب کن؛ که این دو کلید تمام بدی‌ها و بدبختی‌ها است؛ زیرا افراد مسامحه‌کار حق کار را ادا نمی‌کنند و (کار را آن طور که باید انجام نمی‌دهند) و افراد زیاده رو، در مرز حقّ، توقّف نمی‌کنند و از حد آن تجاوز می‌کنند.

 

9- اخلاق در تجارت

اَللهُ تَعالی: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللّه كانَ بِكُمْ رَحِيما (نساء/۲۹)

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! اموال يكديگر را به ناحق مخوريد، مگر آن كه تجارتى باشد كه هر دو طرف بدان رضايت داده باشند؛ و يكديگر را مكشيد. هر آينه خدا با شما مهربان است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يا مَعْشَرَ التُّجَارِ إنَّ التُّجَارَ يُبْعَثُونَ فُجّارا اِلاّ مَنِ اتَّقَى اللّه َ وَ بَرَّ وَ صَدَقَ. (ميزان الحكمه ج 1ص527)

هان اى بازرگانان! همانا بازرگانان در قيامت، گناهكار برانگيخته مى‌شوند، مگر كسى كه تقـواى الهى پيشـه كند، نيكويى كند و راستگو باشد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إنّ الله تبارکَ و تعالی لَیُبْغِضُ المُنَفِّق سِلْعتَهُ بالإیْمانِ (بحار الانوار ج ۱۰۰ ص ۹۸)

همانا خداوند بزرگ و برتر، دشمن کسی است که کالایش را با سوگند به فروش برساند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَيْلٌ لِتُجّارِ اُمَّتِى مِنْ لا وَاللّه ِ وَبَلى وَاللّه ِ وَ وَيْلٌ لِصُنّاعِ اُمَّتِى مِنَ الْيَوْمِ وَ غَداً. (وسائل الشيعه ج 12 ص 310)

واى بـر بازرگانان اُمّـت مـن از «نه بـه خـدا» و «آرى به خـدا» گفـتن! و واى بر صنعتـگران اُمّت من از «امروز وفـردا» كردن!

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ باعَ وَ اشْتَرى فَلْيَجْتَنِبْ خَمْسَ خِصالٍ وَ اِلاّ فَلا يَبِيعَنَّ وَ لا يَشْتَرِيَنَّ: الرِّبا وَ الْحَلْفَ وَ كِتْمانَ الْعَيْبِ وَ الْحَمْدَ اِذا باعَ وَ الذَّمَّ اِذَا اشْتَری. (کافی ج ۵ ص ۱۵۰)

سوداگر و بازرگان بايد از پنج خصلت دورى گزيند و گرنه داد و ستد نكند: ۱ ـ رباخوارى ۲ ـ سوگندخوردن ۳ ـ نهان داشتن عيب‌ها ۴ ـ ستايش كالا هنگام فروش ۵ ـ نكوهش هنگام خريد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يا مَعشرَ التُّجّارِ قَدِّموا الاسْتِخارةَ و تَبرَّكوا بالسُّهولةِ و اقتَرِبوا مِن المُبْتاعِينَ و تَزَيَّنوا بِالحِلْمِ و تَناهَوا عن اليَمينِ و جانِبوا الكَذِبَ و تَخافوا (تَجافَوا) عَنِ الظُّلْمِ و أنْصِفوا المظلومِينَ {و لا تَقْرَبوا الرِّبا و أوْفُوا الكَيْلَ و المِيزانَ و لا تَبْخَسوا النّاسَ أشياءهُم و لا تَعْثَوا في الأرضِ مُفسدينَ.}. (هود/85)  (بحار الأنوار  ج ۱۰۰ ص۹۴)

ای تاجران و کاسبان! در طلب خیر و برکت از خداوند پیشی گیرید و از آسانگیری (در داد و ستد) برکت جویید. با خریداران صمیمی باشید و بردباری را زینت خود سازید. از دروغ گفتن و سوگند خوردن خودداری ورزید. از ستمگری دوری گزینید و با مظلومان به انصاف رفتار کنید. از ربا بپرهیزید {و پیمانه و ترازو را به عدالت بدهید و حقوق مردم را کم مدهید و در زمین به فساد سر برمدارید.}

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَن‏… اَنْ يَدْخُلَ الرَّجُلُ فِى سَوْمِ اَخِيهِ الْمُسْلِمِ. (بحار الانوار ج 73 ص 329)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نهی کرد از… اينكه كسى در معامله برادر مسلمان خود وارد شود.

 

10- آسیب‌های تجارت

10-1-  غفلت از یاد خداوند متعال و نماز

اَللهُ تَعالی: رِجَالٌ لَّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ  وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ… (نور/۳۷)

مردانى كه هيچ تجارت و داد و ستدى آنان را از ياد خدا  و برپاداشتن نماز غافل نمى‌كند…

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّهُمْ قَوْمٌ إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاهْ تَرَکُوا التِّجَارَهْ وَ انْطَلَقُوا إِلَی الصَّلَاهْ وَ هُمْ أَعْظَمُ أَجْراً مِمَّنْ لَمْ یَتَّجِرْ. (مستدرک الوسایل  ج ۳ ص۱۶۴)

آنان گروهی هستند که چون وقت نماز رسد، تجارت را رها می‌کنند و به ‌سمت نماز می‌روند و اینان اجرشان بیشتر از کسانی است که تجارت می‌کنند.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: کَانُوا أَصْحَابَ تِجَارَهْ فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاهْ تَرَکُوا التِّجَارَهْ وَ انْطَلَقُوا إِلَی الصَّلَاهْ وَ هُمْ أَعْظَمُ أَجْراً مِمَّنْ لَمْ یَتَّجِرْ. (بحار الأنوار ج ۶۶ ص ۲۵۹)

آنها تاجر بودند و وقتی موقع نماز می‌شد، تجارت خود را رها می‌کردند و به سوی نماز می‌شتافتند و پاداش نماز از سود تجارت آنان بسیار بیشتر بود.

 

 10-2-  غفلت از پرداخت زکات

اَللهُ تَعالی: رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصَارُ. (نور/۳۷)

مردانی که تجارت و داد و ستد آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات باز نمی‌دارد، [و] پیوسته از روزی که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیر و رو می‌شود، می‌ترسند.

 

11- زمان تجارت

هِشَامِ بْنِ أَحْمَرَ: كَانَ أَبُو الْحَسَنِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَقُولُ لِمُصَادِفٍ اغْدُ إِلَى‏ عِزِّكَ‏ يَعْنِي السُّوقَ. ( کافی ج ۵ ص ۱۴۹)

امام کاظم (علیه السلام) به کسى که برخورد مى‌کرد، مى‌فرمود: صبح زود به سوى عزّت خود برو. (و منظور حضرت، بازار بود)

 

12- راستگویی در معاملات

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَلاثَةٌ يُدْخِلُهُمُ اللّه ُ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسابٍ: اِمامٌ عادِلٌ وَ تاجِرٌ صَدُوقٌ وَ شَيْخٌ اَفْنى عُمْرَهُ فِى طاعَةِ اللّه ِ. (بحار الانوار ج 26 ص 261)

سه نفرند که خداوند آنها را بدون حساب وارد بهشت می کند: امام عادل، تاجر راستگو و پیرمردی که عمر خود را در اطاعت خدا به سر برده است.

 

13- توزين كالا و سرزنش کم فروشی

اَللهُ تَعالی: أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ لا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ‏. (شعراء181- 183)

پيمانه را تمام بدهيد و از كم دهندگان نباشيد و با ترازوى درست وزن كنيد و از (بهاى) كالاهاى مردم نكاهيد (تو سر جنس مردم نزنيد)، و در زمين به فساد كردن نپردازيد.

 

اَللهُ تَعالی:… فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْمِيزانَ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ‏. (اعراف / 85)

… پيمانه و ترازو را درست بپيماييد و وزن كنيد، و چيزى از حقوق مردم نكاهيد، و در زمين پس از سامان دادن به آن تباهى نكنيد؛ كه اگر مؤمن باشيد، اين براى شما نيكوتر است.

 

اَللهُ تَعالی: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَ إِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ أَ لا يَظُنُّ أُولئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ‏. (مطفّفين/ 1- 6)

واى بر كم‌‏فروشان! آن كسان كه چون از مردمان به پيمانه می‌خرند، تمام می‌گيرند. و چون خود با ديگران با پيمانه يا ترازو داد و ستد می‌كنند، به آنان كم مى‌‏دهند! آيا اينان گمان ندارند كه برانگيخته خواهند شد؟ در روزى بزرگ (رستاخيز)، روزى كه مردمان در برابر پروردگار جهانيان (خاشعانه) می‌‏ايستند؟

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يا وَزّانُ، زِنْ وَ ارْجَـحْ. (جامع احادیث شیعه ج 23 ص 260)

اى توزين‌گر! وزن كن و اندكى بيافزاى!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اِذا طُفِّفَتِ الْمَكاييلُ اَخَذَهُمُ اللّه ُبِالسِّنِينَ وَالْقَحْطِ. (بحار الانوار ج 100 ص107)

و هرگاه از پیمانه و ترازو کم شود، خداوند آن مردم را به قحطی و کمی گرفتار می‌سازد.

 

14- قبول فسخ معامله

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اَلْبَيِّعانِ بِالْخِيارِ حَتّىَ يَفْتَرِقا. (وسائل الشيعه جلد 18ص 5)

مشترى و فروشنده تا از هم جدا نشده اند، اختيار فسخ دارند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَرْبَعَةٌ يَنْظُرُ اللّه ُعَزَّ وَ جَلَّ اِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ: مَنْ اَقالَ نادِما، اَوْ اَغاثَ لَهْفانا، اَوْ اَعْتَقَ نَسَمَةً، اَوْ زَوَّجَ عَزَبا. (بحار الانوار ج 72ص19)

چهار شخص هستند که خدای عزیز و بلندمرتبه در روز قیامت به آنها نظر دارد: هر کس کالای فرد پشیمانی را در معامله پس بگیرد، یا به داد بیچاره‌ای برسد، یا بنده‌ای را آزاد کند، یا ازدواج نکرده‌ای را به تزویج درآورد.

 

15- حرمت احتكار

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلاْحْـتِــكارُ شِيمَةُ الاَشْرارِ. (غرر الحکم  ص39)

احتكار راه و رسم اشرار است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اَيُّما رَجُلٍ اشْتَرى طَعاما فَكَبَسَهُ اَرْبَعِينَ صَباحا، يُريُد بِهِ غَلاءَ الْمُسْلِمِينَ ثُمَّ باعَهُ فَتَصَدَّقَ بِثَمَنِهِ، لَمْ يَكُنْ كَفّارَةً لِما صَنَعَ. (بحار الانوار ج 100ص 98)

هر کس طعامی را بخرد و آن را چهل روز احتکار کند تا مسلمانان را به گرانی دچار سازد، سپس کالای احتکار شده را بفروشد و بهای آن را صدقه دهد، این عملش کفاره‌ی آنچه کرده است، نخواهد بود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اَلْجالِبُ مَرْزُوقٌ وَالْمُحْتَكِرُ مَلْعُونٌ. (وسائل الشيعه ج 17ص424)

وارد كننده، از لُطف و رحمت الهى بهـره‌مـند مى‌گـردد و احتكار كننده ملعون است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَهى رَسُولُ اللّه ِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَنْ بَيْعِ الْمُضْطَرِّينَ. (ميزان الحكمه ج 1ص521)

رسول خدا (صلی الله عليه و آله) از خريد (اجحاف گرانه‌ی) اموال اشخاص كه ناچـار به فروش شده‌اند منع فرموده است.

 

16- افزايش كاذب قيمت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَنَاجَشُوا …مَعْنَاهُ أَنْ يَزِيدَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ فِي ثَمَنِ السِّلْعَةِ وَ هُوَ لَا يُرِيدُ شَرَاهَا وَ لَكِنْ لِيُسْمِعَهُ غَيْرَهُ فَيَزِيدَ لِزِيَادَتِهِ وَ النَّاجِشُ‏ خَائِنٌ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 348)

از افراد “ناجش” نباشید… معنایش این است که شخصی بهای کالا را بالا ببرد، حال آنکه که قصد خریدش را ندارد، با این هدف که بازار گرمی کند تا دیگری بشنود و به خاطر بالا بردن قیمت او، آن هم بر قیمت کالا بیافزاید، و “ناجش” خائن است.

 

17- تحقيق در مورد تعیین قیمت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اَلْمَغْبُونُ لا مَحْمُودٌ وَلامَأْجُورٌ.(بحار الانوار ج 100ص 94)

مغبون (خسران دیده)، نه مورد ستایش قرار گرفته و نه پاداش داده می‌شود.

 

18- التزام به معاملات

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْمُسْلِمُونَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ اِلاّ ما خالَفَ كتابَ اللّه ِ. (بحار الانوار ج 103ص137)

مسلمانان پای‌بند به شرط‌هایشان هستند، مگر شرطی که مخالف و مغایر با کتاب خداوند باشد.