آداب دعا در اسلام

آداب دعا در اسلام

 

چکیده

دعا و نیایش امری  فطری و از  آموزه‌های الهی است که آدمی به واسطه‌ی آن فقر و نیاز خویش را به درگاه خداوند سبحان ابراز می‌کند. خداوند هم خواسته‌ی بنده‌اش را طبق حکمتش اجابت می‌کند. رعایت آداب دعا در اسلام عبادتی بزرگ به شمار می‌رود و آن آثار روحی و معنوی و اخروی دارد و دارای انواع گوناگون به لحاظ محتوی و تعداد است. دعا در متون معتبر اسلامی به صورت پُرشمار دیده می‌شود و این نشانگر محبوبیت آن نزد خدا و پیامبران و ائمه (علیهم السلام) است و از آداب زندگی مسلمانان محسوب می‌گردد.

دعا با هر زبانی قابل انجام و پذیرفته است، اما دعاهای ماثور از جایگاه بلندی برخوردارند. مانند: دعای کمیل و دعاهای قرآنی.

 

1- معنی و مفهوم دعا

دعا، به معنی خواندن کسی همراه با نام‌ بردن اسم او و همچنین درخواست و استمداد از او است. (بنگرید به: مفرادت راغب و مجمع البحرین)

 

2- اهمیّت دعا

اَللهُ تَعالی: وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَ … (بقره/186)

و هرگاه بندگانم از تو درباره‌ی من پرسند؛ (بگو:) همانا من نزديكم؛ دعای نيايشگر را آنگاه كه مرا می‌‏خواند پاسخ می‏‌گويم…

 

اَللهُ تَعالی: قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُمْ … (فرقان/77)

بگو: اگر دعای شما نباشد، پروردگار من برای شما وزن و ارزشی قائل نيست. (زيرا سابقه‌‏ی خوبی نداريد.)…

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ افْزَعُوا إِلَی‏ اللَّهِ‏ فِي‏ حَوَائِجِكُمْ‏ وَ الْجَئُوا إِلَيْهِ فِي مُلِمَّاتِكُمْ وَ تَضَرَّعُوا إِلَيْهِ وَ ادْعُوهُ فَإِنَّ الدُّعَاءَ مُخُّ الْعِبَادَةِ وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يَدْعُو اللَّهَ بِدُعَاءٍ إِلَّا اسْتَجَابَ لَهُ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ يُعَجِّلُ لَهُ فِي الدُّنْيَا أَوْ يُؤَجِّلُ لَهُ فِي الْآخِرَةِ وَ إِمَّا أَنْ يُكَفِّرَ بِهِ عَنْ ذُنُوبِهِ بِقَدْرِ مَا دَعَا مَا لَمْ يَدْعُ بِمَأْثَمٍ. ( آيين بندگی و نيايش ترجمه عدة الداعي ص 67)

در حوایج خود از خدا كمك بخواهيد، در شدايد و گرفتاری‌ها به او پناه ببريد و به سوی او تضرّع كنيد. او را بخوانيد و دعا كنيد، چون «دعا» مغز عبادت است. هيچ مؤمنی خدا را نمی‏‌خواند، مگر آنكه به يكی از اين وجوه اجابت می‏‌شود:  يا در دنيا به زودی حاجتش را خواهد گرفت. يا در آخرت آن را دريافت خواهد كرد. و يا به مقداری كه دعا كرده، گناهانش پرده پوشی خواهد شد، به شرط آنكه، برای گناه دعا نكرده باشد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) رَجُلًا دَعَّاءً. (آيين بندگی و نيايش ترجمه عدة الداعی ص 65)

امير المؤمنين (عليه السّلام) بسيار اهل دعا بود.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الدُّعَاءُ يَرُدُّ الْبَلَاءَ النَّازِلَ‏ وَ مَا لَمْ يَنْزِلْ. ( آیین بندگی و نیایش ترجمه عدة الداعی ص 26)

دعا، بلای نازل شده و نازل نشده را دفع می‌كند.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَنْبَغِي‏ لِلْمُؤْمِنِ‏ أَنْ‏ يَكُونَ‏ دُعَاؤُهُ‏ فِي‏ الرَّخَاءِ نَحْواً مِنْ دُعَائِهِ فِي الشِّدَّةِ لَيْسَ إِذَا ابْتُلِيَ فَتَرَ فَلَا تَمَلَّ الدُّعَاءَ فَإِنَّهُ مِنَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی بِمَكَانٍ وَ … (بحار الأنوار ج‏90 ص 367)

بر مؤمن سزاوار است همان‌گونه كه در شدّت و سختی دعا می‏‌كند، در روزگار آسايش و نعمت نيز دعا کند. و شايسته نيست كه چون حاجتش بر آورده شد، سست شود و از دعا خسته گردد، زيرا دعا نزد خداوند پاک، جایگاهی والا دارد، و …

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الدُّعَاءُ تُرْسُ‏ الْمُؤْمِنِ‏ وَ مَتَی تُكْثِرْ قَرْعَ الْبَابِ يُفْتَحْ لَكَ. (كافی ج ‏2 ص 468)

دعا، سپر مؤمن است. اگر باب رحمت الهی را زياد بكوبی (و نا اميد نشوی، عاقبت) آن در، به رُويت گشوده خواهد شد.

 

3- دعا در آسایش

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُسْتَجَابَ لَهُ فِي الشِّدَّةِ فَلْيُكْثِرِ الدُّعَاءَ فِي‏ الرَّخَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 379)

کسی که دوست دارد در سختی دعایش مستجاب شود، باید در حال راحتی زیاد دعا کند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كانَ جَدّي يَقولُ : تَقَدَّموا فِي الدُّعاءِ فَإِنَّ العَبدَ إذا كانَ دَعّاءً فَنَزَلَ بِهِ البَلاءُ فَدَعا، قيلَ : صَوتٌ مَعروفٌ، و إذا لَم يَكُن دَعّاءً فَنَزَلَ بِهِ بَلاءٌ فَدَعا قيلَ: أينَ كُنتَ قَبلَ اليَومِ؟ (کافی ج 2 ص 472)

جدّم می‌فرمود: در دعا كردن، پيش دستی كنيد؛ زيرا بنده، چنانچه اهل دعا باشد، وقتی بلايی بر او نازل شود و دعا كند، گفته می‌شود: صدايی آشناست، و چنانچه اهل دعایِ بسيار نباشد، وقتی بلايی بر او نازل شود و دعا كند، گفته می‌شود: تا به حال، كجا بودی؟!

 

4- نکوهش ترک دعا

اَللهُ تَعالی: وَ … إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ. (غافر/60)

و … همانا كسانی كه از عبادت من سر باز زده و تكبّر می‌‏ورزند به زودی با سرافكندگی به جهنّم وارد می‏‌شوند.

*علامه طباطبایی: مراد از “عبادت” در این مقام “دعا ” است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَمْ يَسْأَلِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ‏ فَضْلِهِ‏ فَقَدِ افْتَقَرَ. (كافی  ج ‏2 ص 466)

هر کس، دست نیاز به سوی خدای عزیز و بلندمرتبه نَبَرَد، نیازمند و محتاج گردد.

 

5- استجابت دعا

اَللهُ تَعالی: وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ … (یونس/11)

و اگر خداوند برای مردم به همان شتاب كه برای خود خير می‏‌طلبند، در رساندن بلا به آنان شتاب می‌کرد، قطعاً اجلشان فرا رسيده بود…

 

اَللهُ تَعالی: قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَ لَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ. (یونس/89)

دعای شما دو تن (موسی و هارون عليهما السلام) مستجاب شد، پس ايستادگی كنيد و از شيوه‏‌ی نادانان پيروی نكنيد.

امام صادق (عليه السلام) فرمود: فاصله‌‏ی بين دعای موسی (علیه السلام) و غرق فرعون، چهل سال بود. (تفسیر نورالثقلین)

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الدُّعَاءُ تُرْسُ‏ الْمُؤْمِنِ‏، وَ مَتی‏ تُكْثِرْ قَرْعَ الْبَابِ يُفْتَحْ لَكَ. (كافی ج ‏4 ص301)
دعا سپر مؤمن است و هر گاه درِ خانه‌ای را زياد بكوبی، آن در باز می‌گردد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … مَنْ‏ أَطَاعَ‏ اللَّهَ‏ فِيمَا أَمَرَهُ‏ ثُمَّ دَعَاهُ مِنْ جِهَةِ الدُّعَاءِ أَجَابَهُ قُلْتُ وَ مَا جِهَةُ الدُّعَاءِ قَالَ تَبْدَأُ فَتَحْمَدُ اللَّهَ وَ تَذْكُرُ نِعَمَهُ عِنْدَكَ ثُمَّ تَشْكُرُهُ ثُمَّ تُصَلِّي عَلَی النَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ثُمَّ تَذْكُرُ ذُنُوبَكَ فَتُقِرُّ بِهَا ثُمَّ تَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْهَا فَهَذَا جِهَةُ الدُّعَاءِ …( آيين بندگی و نيايش ترجمه عدة الداعی ص 32)

هر كس اوامر خداوند را اطاعت كند، سپس او را از راه دعا بخواند، اجابتش می‌كند. پرسيدند: راه دعا چيست؟ فرمود: با حمد الهی آغاز و نعمت‌های او را ياد و او را شكر می كنی؛ سپس بر پيامبر که درود خداوند بر او و خاندانش باد را درود می‌فرستی و گناهانت را ياد و به آنها اعتراف می‌کنی؛ آنگاه از آنها (به خدا) پناه می‌بری. این راه دعا است.

 

6- شرایط استجابت دعا

6-1- اجتناب از تعدّی

اَللهُ تَعالی: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ. (اعراف/55)

پروردگارتان را با تضرّع و زاری (که نشانه‌ی نیاز است) و پنهانی (که نشانه‌ی اخلاص است) بخوانيد، (از تجاوز و تعدّی هم دوری کنید.) قطعاً او تجاوزگران را دوست ندارد.

 

6-2- برگرداندن مظالم و حق النّاس 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ‏ أَنْ‏ يُسْتَجَابَ‏ لَهُ فَلْيُطَيِّبْ كَسْبَهُ وَ لْيَخْرُجْ مِنْ مَظَالِمِ النَّاسِ وَ إِنَّ اللَّهَ لَا يُرْفَعُ إِلَيْهِ دُعَاءُ عَبْدٍ وَ فِي بَطْنِهِ حَرَامٌ أَوْ عِنْدَهُ مَظْلِمَةٌ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 304)

وقتی کسی از شما خواست دعایش مستجاب شود، باید کسبش را پاکیزه کند و از مظالم و حقوق مردم خارج شود؛ و دعای بنده‌ای که در شکمش لقمه‌ی حرام باشد یا ستمی بر یکی از مخلوقات روا داشته باشد، به سمت خدا بالا نمی‌رود.

 

6-3- پاکسازی خانه دل

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ خَيْرُ الدُّعَاءِ مَا صَدَرَ عَنْ‏ صَدْرٍ نَقِيٍّ وَ قَلْبٍ تَقِيٍّ. ( كافی ج ‏2 ص  468)

بهترين دعا، دعايی است كه از سينه‌ای پرهيزگار و دلی پاك برخيزد.

 

6-4- تغذیه حلال و اجتناب از حرام

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَطِبِ‏ كَسْبَكَ‏ تُسْتَجَبْ‏ دَعْوَتُكَ‏ فَإِنَّ الرَّجُلَ يَرْفَعُ اللُّقْمَةَ إِلَی فِيهِ فَمَا تُسْتَجَابُ لَهُ دَعْوَةٌ أَرْبَعِينَ يَوْماً. (مكارم الأخلاق ص 275)

كسب خود را پاك و حلال بدار، كه دعايت مستجاب گردد. همانا كه مرد گاهی لقمه(حرام يا شُبه‌داری) را به دهن می‌نهد و تا چهل روز بعد دعايش مستجاب نمی‌گردد.

 

6-5- خود را معطر و خوشبو کردن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَعَطَّرُوا بالاستِغفارِ لا تَفضَحْكُم روائحُ الذُّنوبِ. (بحار الأنوار ج 7 ص 278)

با آمرزش خواهی، خود را معطّر كنيد تا بوی گناهان، شما را رسوا نكند.

 

6-6- پرداخت صدقه

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كانَ أبي إذا طَلَبَ الحاجَةَ طَلَبَها عِندَ زَوالِ الشَّمسِ ، فَإِذا أرادَ ذلِكَ قَدَّمَ شَيئاً فَتَصَدَّقَ بِهِ ، و شَمَّ شَيئاً من طيبٍ ، و راحَ إلَی المَسجِدِ ودَعا في حاجَتِهِ بِما شاءَ اللّهَ. (کافی ج 4 ص 320)

پدرم [امام باقر عليه السلام ] هر گاه می‌خواست حاجتی را بخواهد، آن را هنگام زوال خورشيد می‌خواست. در آن هنگام، ابتدا چيزی صدقه می‌داد و بوی خوشی را استعمال می‌كرد و به مسجد می‌رفت و هر حاجتی داشت، از خدا می‌خواست.

 

6-7- نماز در آداب دعا

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ وَ صَلَّی رَكْعَتَيْنِ فَأَتَمَّ رُكُوعَهُمَا وَ سُجُودَهُمَا ثُمَ‏ جَلَسَ‏ فَأَثْنَی‏ عَلَی‏ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَّ وَ صَلَّی عَلَی رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ثُمَّ سَأَلَ اللَّهَ حَاجَتَهُ فَقَدْ طَلَبَ الْخَيْرَ فِي مَظَانِّهِ وَ مَنْ طَلَبَ الْخَيْرَ فِي مَظَانِّهِ لَمْ يَخِبْ. (كافی ج ‏3 ص 476)

کسی که وضو را به نحو نیکو بگیرد و دو رکعت نماز با رکوع و سجود صحیح به جای آورد و سلام نماز بگوید و آنگاه خدا را بستاید و بر رسول خداوند و خاندان او درود فرستد. سپس حاجت خویش را از خدا بخواهد. بی گمان، نيكی را از محلّش طلبيده است و هر كس نيكی را از محلّش بجويد، ناكام نمی‏‌ماند.

 

6-8- ذکر یا الله در آداب دعا در اسلام

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ قَالَ‏ يَا اللَّهُ‏ يَا اللَّهُ‏ عَشْرَ مَرَّاتٍ‏ قِيلَ‏ لَهُ‏: لَبَّيكَ عَبْدی سَلْ حاجَتَكَ تُعْطَ. (آيين بندگی و نيايش ترجمه عدة الداعی ص 91)

کسی که ده بار بگوید: یا الله، به او ندا می‌رسد: لبیک ای بنده من! حاجتت را بخواه تا به تو داده شود.

 

6-9- ذکر یا رَبّ

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ قَالَ:‏ يَا رَبِّ‏ يَا رَبِّ‏ حَتَّی يَنْقَطِعَ النَّفَسُ قِيلَ لَهُ:  لَبَّيْكَ مَا حَاجَتُكَ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 233)

كسی كه ده بار يا رَبّ‌ يا رَبّ بگويد، پروردگارش به او می‌گويد: لبيك، حاجتت را بخواه.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ الْعَبْدَ إِذَا دَعَا لَمْ‏ يَزَلِ‏ اللَّهُ‏ تَعَالَی‏ فِي حَاجَتِهِ مَا لَمْ يَسْتَعْجِلْ‏. (عدة الداعی  ص 154)

بنده وقتی دعا می‌‏كند، اگر عجله نكند، خداوند متعال حاجتش را خواهد داد.

 

6-10- ذکر صلوات در آداب دعا

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ دَعَا فَلَمْ يَذْكُرِ النَّبِيَّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) رُفْرِفَ‏ الدُّعَاءُ عَلَی‏ رَأْسِهِ‏ فَإِذَا ذَكَرَ النَّبِيَّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) رُفِعَ الدُّعَاءُ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 304)

كسی كه دعا كند، بدون آنكه نامی از پيامبر اكرم (صلّی اللَّه عليه و آله) ببرد؛ آن دعا بالای سرش پرواز می‌‏كند تا وقتی كه اين فرد، ذكری از آن حضرت کند كه در اين هنگام، دعايش بالا می‏‌رود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ كَانَتْ لَهُ إِلَی اللَّهِ حَاجَةٌ فَلْيَبْدَأْ بِالصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ ثُمَّ يَسْأَلُ حَاجَتَهُ ثُمَّ يَخْتِمُ بِالصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَكْرَمُ مِنْ‏ أَنْ‏ يَقْبَلَ‏ الطَّرَفَيْنِ‏ وَ يَدَعَ‏ الْوَسَطَ إِذَا كَانَتِ الصَّلَاةُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ لَا تُحْجَبُ عَنْهُ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 316)

هر كه می خواهد از خداوند عزیز و بلندمرتبه حاجتی طلب كند، به صلوات فرستادن بر محمّد و خاندان او آغاز کند؛ سپس حاجتش را بخواهد و در پايان نيز بر محمّد و آل محمّد صلوات فرستد؛ زيرا خداوند عزیز و بلندمرتبه كريم‌تر از آن است كه آغاز و انجام دعا را بپذيرد و وسط را واگذارد، چرا که صلوات هرگز بی استجابت نخواهد ماند.

 

6-11- یاد آوری نعمات الهی

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … تَبْدَأُ فَتَحْمَدُ اللَّهَ وَ تَذْكُرُ نِعَمَهُ‏ عِنْدَكَ‏ ثُمَّ تَشْكُرُهُ …( كافی ج ‏2 ص 484)

… ابتدا خداوند متعال را حمد می‏‌كنی، بعد نعمت‌هايش را به ياد می‌‏آوری، سپس شکر آنها را بجا آور…

 

6-12- اقرار به گناهان و طلب آمرزش 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثُمَ‏ تَذْكُرُ ذُنُوبَكَ‏ فَتُقِرُّ بِهَا ثُمَّ تَسْتَغْفِرُ مِنْهَا فَهَذِهِ جِهَةُ الدُّعَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 304)

آنگاه گناهان خود را يادآور شده بدان اقرار می‏‌كنی، پس از آن، از گناهانت استغفار می‏‌کنی، اين طريق دعاست‏.

 

6-13- توسل به اهل بیت علیهم السلام

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ دَعَا اللَّهَ‏ بِنَا أَفْلَحَ وَ مَنْ دَعَاهُ بِغَيْرِنَا هَلَكَ وَ اسْتَهْلَكَ. (بحار الأنوار ج ‏91 ص 1)

هرکس خداوند را به وسیله‌ی ما (اهل بیت علیهم السلام) بخواند، رستگار می‌گردد و هرکس به واسطه­‌‌ای غیر از ما بخواند، هلاک گشته و به هلاکت می‌کشاند.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا كَانَتْ‏ لَكَ‏ يَا سَمَاعَةُ حَاجَةٌ فَقُلِ‏ اللَّهُمَ‏ إِنِّي‏ أَسْأَلُكَ‏ بِحَقِ‏ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ فَإِنَّ لَهُمَا عِنْدَكَ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ وَ قَدْراً مِنَ الْقَدْرِ فَبِحَقِّ ذَلِكَ الشَّأْنِ وَ بِحَقِّ ذَلِكَ الْقَدْرِ أَنْ تَفْعَلَ بِي كَذَا وَ… (آيين بندگی و نيايش ترجمه عدة الداعی ص91)

ای سماعه! هر وقت حاجتی داری بگو: خدايا! تو را قَسَمْ می‌‏دهم به حق محمد و علی(عليهما السّلام ). اين دو نزد تو قدر و مقامی دارند؛ به قدر و مقام اين دو قَسَمت می‏‌دهم حاجات مرا برآوری كه عبارتند از: …

 

7- گریه کردن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَمَّا كَلَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ مُوسَی: إِلَهِي مَا جَزَاءُ مَنْ دَمَعَتْ عَيْنَاهُ مِنْ خَشْيَتِكَ قَالَ: يَا مُوسَی أَقِي‏ وَجْهَهُ‏ مِنْ‏ حَرِّ النَّارِ وَ أُومِنُهُ يَوْمَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ. (بحار الأنوار  ج ‏90 ص 328)

آن هنگام كه خداوند عزیز و بلندمرتبه، با موسی (عليه السّلام) سخن می‏‌گفت: موسی پرسيد: خدايا! پاداش كسی كه اشك چشمانش از هراس تو بريزد چيست؟ فرمود: ای موسی! چهره‌‏اش را از گرمای آتش جهنم حفظ می‏‌كنم و روزی كه فريادها در آن روز بلند است، او را امان می‌‏دهم.

 

فِيمَا أَوْحَی اللَّهُ إِلَی دَاوُدَ ع يَا دَاوُدُ نُحْ‏ عَلَی‏ خَطِيئَتِكَ‏ كَالْمَرْأَةِ الثَّكْلَی عَلَی وَلَدِهَا… (بحار الأنوار  ج ‏72 ص 262)

در وحی از خداوند به داود آمده است: ای داوود! برای گناهانت، نوحه و زاری کن، آن چنانکه مادرِ فرزندمرده بر پسرش نوحه و زاری می‌کند…

 

8- نام بردن حاجات

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی يَعْلَمُ‏ مَا يُرِيدُ الْعَبْدُ إِذَا دَعَا وَ لَكِنْ يُحِبُّ أَنْ يَبُثَّ إِلَيْهِ الْحَوَائِجَ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 286)

خداوند بزرگ می‏‌داند كه بنده، هنگام دعا چه می‏‌خواهد، ولی دوست دارد كه حوايج را به درگاهش شرح دهد.

 

9- کشیدن دست به سر و صورت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا أَبْرَزَ عَبْدٌ يَدَهُ إِلَی اللَّهِ الْعَزِيزِ الْجَبَّارِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا اسْتَحْيَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَرُدَّهَا صِفْراً حَتَّی يَجْعَلَ فِيهَا مِنْ فَضْلِ رَحْمَتِهِ مَا يَشَاءُ فَإِذَا دَعَا أَحَدُكُمْ فَلَا يَرُدَّ يَدَهُ حَتَّی يَمْسَحَهَا عَلَی رَأْسِهِ وَ وَجْهِهِ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 304)

هیچ بنده ای دست خود را به سوی خدای عزیز و جبران کننده دراز نمی‌کند، مگر این که خداوند عزیز و بلندمرتبه حیا می‌کند که آن را خالی برگرداند تا این که از فضل رحمت خود در آن چیزی بگذارد؛ پس وقتی کسی از شما دعا کرد، دست خود را برنگرداند، تا آن را به صورت و سر خود بکشد.

 

10- بهترین زمان های دعا

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ أَدَّی‏ لِلَّهِ‏ مَكْتُوبَةً فَلَهُ فِي أَثَرِهَا دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ …  (بحار الأنوار ج ‏82  ص 313)

هر کس نماز واجبی را به جای آورد، بعد از نماز، یک دعای مستجاب دارد…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اغْتَنِمُوا الدُّعَاءَ عِنْدَ أَرْبَعٍ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ‏ وَ عِنْدَ الْأَذَانِ وَ عِنْدَ نُزُولِ الْغَيْثِ وَ عِنْدَ الْتِقَاءِ الصَّفَّيْنِ لِلشَّهَادَةِ. (كافی ج ‏2 ص 476)

دعا را در چهار جا غنيمت شماريد: وقت قرائت قرآن، وقت گفتن اذان، وقت فرود آمدن باران و  وقت برخورد دو صف (حق و باطل) برای شهادت و جانبازی.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ اللَّهَ‏ فَرَضَ‏ عَلَيْكُمُ‏ الصَّلَاةَ فِي‏ أَحَبِّ الْأَوْقَاتِ [أَفْضَلِ السَّاعَاتِ‏] إِلَيْهِ فَاسْأَلُوا اللَّهَ حَوَائِجَكُمْ عَقِيبَ فَرَائِضِكُمْ [فَعَلَيْكُمْ بِالدُّعَاءِ فِي أَدْبَارِ الصَّلَاةِ]. (عدة الداعی ص 66)

خداوند متعال در ساعاتی نماز را بر شما واجب ساخت که محبوب‌ترین اوقات نزد اوست. پس بعد از انجام نماز، از خداوند حاجاتتان را در خواست کنید.

 

10-1- یک ششم اول نیمه شب

عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَقُولُ‏ إِنَّ فِي اللَّيْلَةِ سَاعَةً مَا يُوَافِقُ فِيهَا عَبْدٌ مُؤْمِنٌ يُصَلِّي وَ يَدْعُو اللَّهَ‏ فِيهَا إِلَّا اسْتَجَابَ‏ لَهُ‏ قُلْتُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ وَ أَيُّ سَاعَاتِ اللَّيْلِ قَالَ إِذَا مَضَی نِصْفُ اللَّيْلِ وَ بَقِيَ السُّدُسُ الْأَوَّلُ مِنْ أَوَّلِ النِّصْفِ الثَّانِي‏. (بحار الأنوار  ج ‏84  ص167)

راوی گوید:از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که فرمود: در شب، ساعتی است كه اگر بنده‌ی مؤمنی آن را درك كرده، در آن نماز بگزارد و خدا را بخواند، حتما اجابت خواهد شد. گفتم: خداوند توفيقت دهد، آن ساعت كدام است؟ فرمود: بعد از رفتن نصف شب، يك ششم اوّل از نيمه دوم آن‏.

 

10-2- سحر

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُحِبُّ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ كُلَّ دَعَّاءٍ فَعَلَيْكُمْ‏ بِالدُّعَاءِ فِي‏ السَّحَرِ إِلَی‏ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَإِنَّهَا سَاعَةٌ تُفَتَّحُ فِيهَا أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ تَهُبُّ الرِّيَاحُ وَ تُقَسَّمُ فِيهَا الْأَرْزَاقُ وَ تُقْضَی فِيهَا الْحَوَائِجُ الْعِظَامُ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 343)

خداوند عزیز و بلندمرتبه از میان بندگان مؤمن، آدم بسیار دعاکننده را دوست دارد. بر شما باد که از سحر تا بر آمدن خورشید دعا کنید، که در این ساعت درهای آسمان باز می‌گردد، روزی‌ها تقسیم می‌شود، و حاجت‌های بزرگ برآورده می‌گردد.

 

10-3- زوال آفتاب (ظهر شرعی)

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنِ الصَّادِقِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَقُولُ‏ إِذَا زَالَتِ‏ الشَّمْسُ‏ فُتِّحَتْ‏ أَبْوَابُ‏ السَّمَاءِ وَ أَبْوَابُ الْجِنَانِ وَ قُضِيَتِ الْحَوَائِجُ الْعِظَامُ فَقُلْتُ مِنْ أَيِّ وَقْتٍ إِلَی أَيِّ وَقْتٍ فَقَالَ مِقْدَارَ مَا يُصَلِّي الرَّجُلُ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ مُتَرَسِّلًا. (بحار الأنوار ج ‏84 ص 54)

عبدالله پسرحماد انصاری: امام صادق (علیه السلام) فرمود: هنگام زوال خورشید (ظهر) درهای آسمان و بهشت گشوده می­‌شود و حوائج بزرگ برآورده می­‌گردد. پرسیدم: این وقت، از چه زمان تا چه زمانی است؟ فرمود: (از وقت زوال)  تا زمانی که بتوان چهار رکعت به طور آهسته نماز خواند.

 

10-4- هنگام عشاء

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ كَانَ لَهُ حَاجَةٌ فَلْيَطْلُبْهَا فِي الْعِشَاءِ فَإِنَّهَا لَمْ‏ يُعْطَهَا أَحَدٌ مِنَ‏ الْأُمَمِ قَبْلَكُمْ يَعْنِي الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ. (بحار الأنوار ج ‏84 ص 163)

هر یک از شما که حاجتی دارد، آن را به وقت عشا طلب کند؛ زیرا این (فرصت) به امّت‌های پیش از شما داده نشده است.

 

10-5- یک سوم آخر شب

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: …. إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی يُنْزِلُ‏ مَلَكاً إِلَی‏ السَّمَاءِ الدُّنْيَا كُلَ‏ لَيْلَةٍ فِي الثُّلُثِ الْأَخِيرِ وَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ فَيَأْمُرُهُ فَيُنَادِي هَلْ مِنْ سَائِلٍ فَأُعْطِيَهُ هَلْ مِنْ تَائِبٍ فَأَتُوبَ عَلَيْهِ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ فَأَغْفِرَ لَهُ يَا طَالِبَ الْخَيْرِ أَقْبِلْ يَا طَالِبَ الشَّرِّ أَقْصِرْ … فَلَا يَزَالُ يُنَادِي بِهَذَا حَتَّی يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ عَادَ إِلَی مَحَلِّهِ مِنْ مَلَكُوتِ السَّمَاءِ حَدَّثَنِي بِذَلِكَ أَبِي عَنْ جَدِّي عَنْ آبَائِهِ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ) عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ). (کافی ج 6 ص 446)

…همانا خداوند که بزرگ و برتر است، در يك سوم آخر هر شب و در شب جمعه، از ابتدای آن فرشته‌‏ای را به آسمان دنيا می‌‏فرستد و اين چنين ندا می‌‏دهد: آيا درخواست‏‌كننده‌‏ای هست تا خواسته‌‏اش را بدهم؟ آيا توبه‏‌كننده‌‏ای هست تا توبه‌‏اش را بپذيرم؟ آيا استغفاركننده‌‏ای هست تا او را ببخشم؟ ای طالب خير! بيا و ای طالب شرّ! دست بردار … همين طور ندا می‌‏دهد، تا صبح شود. در اين هنگام آن فرشته به جايگاه اوّلش در ملكوت آسمان باز می‌‏گردد. اين سخن را پدرم از پدرش از پدرانش که درود بر ایشان باد، از رسول خدا که درود خداوند بر او و خاندانش باد، نقل فرمود.

 

10-6- جمعه

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَ‏ يَوْمَ‏ الْجُمُعَةِ سَيِّدُ الْأَيَّامِ‏ وَ أَعْظَمُهَا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی وَ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ يَوْمِ الْفِطْرِ وَ يَوْمِ الْأَضْحَی وَ فِيهِ خَمْسُ خِصَالٍ خَلَقَ اللَّهُ فِيهِ آدَمَ … وَ فِيهِ سَاعَةٌ لَا يَسْأَلُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهَا أَحَدٌ شَيْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ مَا لَمْ يَسْأَلْ حَرَاماً وَ … ( آيين بندگی و نيايش ترجمه عدة الداعی ص 78)

همانا جمعه آقای روزها و با عظمت‏‌ترين آنها نزد خداوند تعالی است، بلكه از عيد فطر و قربان هم برتر است. اين روز، پنج خصلت دارد: … در اين روز ساعتی هست كه هر كس در آن ساعت از خداوند عزیز و بلندمرتبه چيزی طلب كند به او خواهد داد، به شرط اينكه چيز حرام نخواهد و …

 

10-7- هنگام وزش باد، نزول باران، ریزش اولین قطره خون شهید

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اطْلُبُوا الدُّعَاءَ فِي‏ أَرْبَعِ‏ سَاعَاتٍ‏: عِنْدَ هُبُوبِ الرِّيَاحِ، وَ زَوَالِ الْأَفْيَاءِ، وَ نُزُولِ الْقَطْرِ، وَ أَوَّلِ قَطْرَةٍ مِنْ دَمِ الْقَتِيلِ الْمُؤْمِنِ؛ فَإِنَّ أَبْوَابَ السَّمَاءِ تُفَتَّحُ عِنْدَ هذِهِ الْأَشْيَاءِ. (كافی ج‏4 ص 318)

در چهار وقت به دنبال دعا باشيد: وزش باد، زوال سايه‌‏ها (كه همان ظهر شرعی است)، نزول باران و اولين قطره از خون مؤمن. چون در اين اوقات، درهای آسمان گشوده خواهد شد.

 

10-8- شب اعیادِ فطر، قربان و نیمه شعبان و شب اول ماه رجب

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ‏ يُعْجِبُهُ‏ أَنْ‏ يُفَرِّغَ‏ (نَفْسَهُ‏) أَرْبَعَ لَيَالٍ مِنَ السَّنَةِ أَوَّلَ لَيْلَةٍ مِنْ رَجَبٍ وَ لَيْلَةَ النَّحْرِ وَ لَيْلَةَ الْفِطْرِ وَ لَيْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ. ( وسائل الشيعه  ج‏7 ص 478)

خوش دارد او كه انسان، سالی چهار شب، خود را وقفِ عبادت كند: شب اول ماه رجب، شب عيد قربان، شب عيد فطر، و شب نيمه شعبان.

 

11- بهترین مکان‌های دعا

11-1- حرم الهی، کعبه

اَللهُ تَعالی: إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکاً وَهُدیً لِّلْعَلَمِینَ. (آل عمران/96)‏

در حقيقت، نخستين خانه‌ای كه برای [عبادت‌] مردم، نهاده شده، همان است كه در مكه است و مبارك، و برای جهانيان [مايه‌‌] هدايت است.

 

11-2- سرزمین عرفات

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنَ الذُّنُوبِ مَا لَا يُغْفَرُ إِلَّا بِعَرَفَةَ وَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ،‏ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی‏:{ … فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ‏…} (بقره/198) (بحارالانوار ج 96 ص 261)

برخی از گناهان هستند که تنها در عرفات و مشعر الحرام بخشوده می‌شوند. خداوندِ بزرگ و برتر فرمود: پس وقتی که از عرفات روانه شُدید، خداوند را در مشعر الحرام یاد کنید.

 

11-3- مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله

الصَّادِق عَلَيْهِ السَّلَام: وَ إِنْ‏ كَانَتْ‏ لَكَ‏ حَاجَةٌ فَاجْعَلْ‏ قَبْرَ النَّبِيِ‏ (صَلَّى‏ اللَّهُ‏ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خَلْفَ كَتِفَيْكَ وَ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ، وَ ارْفَعْ يَدَيْكَ، وَ سَلْ حَاجَتَكَ، فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ تُقْضَى إِنْ شَاءَ اللَّهُ. (کافی ج9 ص252)

و اگر حاجتی دارى، قبر مطهّر نبیّ اکرم (صلّی الله علیه و آله) را پشت سر قرار بده و رو به قبله بايست و دو دستت را بلند کن و سپس حاجتت را از خدا بخواه، كه ان شاء اللَّه مستجاب خواهد شد.

 

11-4- جوار قبر امام حسین علیه السلام

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏… وَ إِنَّ الْإِجَابَةَ تَحْتَ‏ قُبَّتِهِ‏ وَ الشِّفَاءَ فِي تُرْبَتِهِ (الحُسَینُ عَلَيْهِ السَّلَامُ) وَ… (بحار الأنوار  ج ‏36 ص 226)

… و دعا در زیر گنبد او اجابت می‌شود و شفا در خاک و تربت او (حسین علیه السلام) خواهد بود و ….

 

شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: قُلْتُ‏ لَهُ‏ مَنْ‏ أَتَی‏ قَبْرَ الْحُسَيْنِ‏ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَا لَهُ مِنَ الثَّوَابِ وَ الْأَجْرِ قَالَ يَا شُعَيْبُ مَا صَلَّی عِنْدَهُ أَحَدٌ الصَّلَاةَ إِلَّا قَبِلَهَا اللَّهُ مِنْهُ وَ لَا دَعَا عِنْدَهُ أَحَدٌ دَعْوَةً إِلَّا اسْتُجِيبَتْ لَهُ عَاجِلَةً وَ آجِلَةً… (بحار الأنوار ج ‏98 ص 83)

شعیب عقرقوفی: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: اجر و ثواب آنکه به زیارت حسین (علیه السلام)  آید چیست؟ فرمود: ای شعیب، احدی نزد وی نماز نگزارد، مگر اینکه خداوند آن را از وی بپذیرد و کسی نزد او دعایی نکند، مگر آنکه دیر یا زود برایش برآورده شود…

 

مُحَمَّدِ بنِ مُسلِمٍ: سَمِعتُ اَبا جَعفَرٍ وَ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ عَلَیهِمَا السَّلام:  یَقولانِ: اِنَّ‌ اللَّهَ‌ تَعالی‌ عَوَّضَ الحُسَینَ عَلَیهِ السَّلامُ مِن قَتلِهِ اَن جَعَلَ الاِمامَةَ فی ذُرّیَّتِهِ وَ الشِّفَاءَ فی تُربَتِهِ وَ اِجابَةَ الدُّعاءِ عِندَ قَبرِهِ وَ لا تُعَدُّ اَیّامُ زائِریهِ جائِیاً وَ راجِعاً مِن عُمُرِه … (بحار الأنوار ج ‏44 ص 221)

محمد ابن مسلم: از امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) شنیدم که فرمودند: همانا خدای بزرگ، در عوض شهادت امام حسین (علیه السّلام) مقام امامت را نصیب فرزندان آن بزرگوار کرد، شفا را در تربت مقدس آن حضرت و مستجاب شدن دعا را نزد قبر مبارک آن بزرگوار قرار داد. ایامی را که زوار آن بزرگوار به زیارتش می‌روند و بر می‌گردند جزو عمر آنان قرار نمی‌دهد …

 

11-5- مسجد کوفه

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) وَ هُوَ فِي مَسْجِدِ الْكُوفَة… قَالَ بِيَدِهِ فِي صَدْرِه‏ مَا دَعَا فِيهِ مَكْرُوبٌ بِمَسْأَلَةٍ فِي حَاجَةٍ مِنَ الْحَوَائِجِ إِلَّا أَجَابَهُ اللَّهُ وَ فَرَّجَ عَنْهُ كَرْبَهُ. (بحار الانوار ج 97 ص 404)

شخصی خدمت امیر المومنین (علیه السّلام) رسید، در حالی که حضرت داخل مسجد کوفه بودند… سپس (امیر المومنین علیه السّلام) در حالی كه با دست مبارك اشاره می‌کرد، فرمود: در اين مسجد (مسجد کوفه) هيچ اندوهگینی برای حاجتی از حوایجش دعاء نكرده، مگر آنكه خداوند غمش را بر طرف و حاجتش را روا ساخته است.

 

11-6- مسجد سهله

أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: قَالَ لِي يَا أَبَا مُحَمَّدٍ… فِي مَسْجِدِ السَّهْلَةِ… وَ مَا صَلَّی‏ فِيهِ‏ أَحَدٌ فَدَعَا اللَّهَ‏ بِنِيَّةٍ صَادِقَةٍ إِلَّا صَرَفَهُ اللَّهُ بِقَضَاءِ حَاجَتِهِ…( بحار الأنوار  ج ‏97 ص 436)

ابو بصير: امام صادق (عليه السلام) به من فرمود: ای ابو محمد! … در مسجد سهله … هيچ كس در اين مسجد نماز نخواند و با نيّت خالص دعا نكرد، مگر آنكه خداوند، او را با برآورده شدن حاجتش بازگرداند …

 

12- عوامل استجابت دعا

12-1- نماز واجب در آداب دعا

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ اللَّهَ‏ فَرَضَ‏ عَلَيْكُمُ‏ الصَّلَاةَ فِي‏ أَحَبِّ الْأَوْقَاتِ [أَفْضَلِ السَّاعَاتِ‏] إِلَيْهِ فَاسْأَلُوا اللَّهَ حَوَائِجَكُمْ عَقِيبَ فَرَائِضِكُمْ [فَعَلَيْكُمْ بِالدُّعَاءِ فِي أَدْبَارِ الصَّلَاةِ]. (عدة الداعي ص 66)

خداوند در ساعاتی نماز را بر شما واجب ساخت که محبوب‌ترین اوقات نزد اوست. پس بعد از انجام نماز، از خداوند حاجاتتان را در خواست کنید.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ أَدَّی‏ لِلَّهِ‏ مَكْتُوبَةً فَلَهُ فِي أَثَرِهَا دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ …(بحار الأنوار  ج ‏82 ص 313)

هر کس نماز واجبی را به جای آورد، بعد از نماز، یک دعای مستجاب دارد….

 

12-2- حُسن ظن به اجابت خداوند

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ ادْعُوا اللَّهَ‏ وَ أَنْتُمْ‏ مُوقِنُونَ .. (بحار الأنوار  ج ‏74 ص 137)

در حالی كه يقين به اجابت خدا داريد، او را بخوانيد…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا دَعَوْتَ‏، فَظُنَّ‏ أَنَ‏ حَاجَتَكَ‏ بِالْبَابِ‏. (كافی ج ‏4 ص 311)

هر گاه دعا کردی، گمان کن که حاجتت بر در خانه است.

 

12-3- تمهید، تمجید، تهلیل و تسبیح

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا أَرَدْتَ‏ أَنْ‏ تَدْعُوَ اللَّهَ‏، فَمَجِّدْهُ، وَ احْمَدْهُ، وَ سَبِّحْهُ، وَ هَلِّلْهُ، وَ أَثْنِ عَلَيْهِ، وَ صَلِّ عَلَی النَّبِيِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، ثُمَّ سَلْ؛ تُعْطَ. (كافی ج ‏6 ص231)

هر گاه خواهی دعا کنی، پس خدا را تمجید کن و او را حمد و سپاس و تسبیح و تهلیل (لا اله الا الله ) و ثنا بگوی و بر محمد که درود خداوند بر او و خاندانش باد، صلوات فرست.  سپس درخواست کن تا به تو داده شود.

 

یاد آوری: تمجید گفتن “الله اکبر” است. و تمحید “الحمد لله”  است. و تسبیح “سبحان الله”  است. و تهلیل “لا اله الا الله” است. و ثنا، آن است که نعمت‌هایی که خداوند بر بنده عطا فرموده، بشمارد.

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِيَّاكُمْ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَسْأَلَ أَحَدُكُمْ رَبَّهُ شَيْئاً مِنْ حَوَائِجِ‏ الدُّنْيَا حَتَّی‏ يَبْدَأَ بِالثَّنَاءِ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمِدْحَةِ لَهُ وَ الصَّلَاةِ عَلَی النَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ثُمَّ يَسْأَلَ اللَّهَ حَوَائِجَهُ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 314)

اگر يكی از شما حاجتی از حوايج دنيايی داشت، قبل از هر چيز اوّل خداوند عزيز و بلندمرتبه را ثنا كند و مدح گويد، بعد صلوات بر پيامبر و خاندانش بفرستد، سپس حاجات خود را طلب كند.

 

12-4- دعای فقیر

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: دَعْوَةُ السَّائِلِ‏ الْفَقِيرِ لَا تُرَدُّ… (بحار الأنوار ج ‏93 ص 134)

دعای فقيرِ درخواست کننده، رد نمی‌شود….

 

12-5- دعای مریض برای عیادت کننده

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ مَنْ‏ عَادَ مَرِيضاً فِي‏ اللَّهِ‏ لَمْ يَسْأَلِ الْمَرِيضُ لِلْعَائِدِ شَيْئاً إِلَّا اسْتَجَابَ لَهُ …(آيين بندگی و نيايش ترجمه عدة الداعی ص 234)

كسی كه مريضی را عيادت می‏‌كند، اگر آن مريض برايش دعا كند، مستجاب می‏‌شود.

 

12-6- دعای روزه دار

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَا تُرَدُّ دَعْوَةُ الصَّائِمِ. (بحار الأنوار  ج ‏ 93 ص 246)

دعای روزه دار،  رَد نمی‌شود.

 

12-7- دعا برای دیگری، و در زمان آسایش

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … أَسْرَعُ الدُّعَاءِ نُجْحاً لِلْإِجَابَةِ دُعَاءُ الْأَخِ لِأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ يَبْدَأُ بِالدُّعَاءِ لِأَخِيهِ فَيَقُولُ‏ لَهُ‏: مَلَكٌ‏ مُوَكَّلٌ‏ بِهِ‏ آمِينَ وَ لَكَ مِثْلَاهُ. (كافی ج ‏2 ص 507)

دعای برادر برای برادر مؤمن در غيابش، سريع‌تر از ديگر دعاها به اجابت می‌‏رسد. وقتی اين دعا را شروع می‏‌كند، فرشته‏‌ای مأمور است كه بگويد: آمين، برای تو دو برابر آن است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ الدُّعَاءَ فِي‏ الرَّخَاءِ لَيَسْتَخْرِجُ‏ الْحَوَائِجَ فِي الْبَلَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 337)

دعا، در زمان راحتی و آسايش، برای بر آورده شدن حوايج در روز نيازمندی است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ تَخَوَّفَ مِنْ‏ بَلَاءٍ يُصِيبُهُ‏ فَتَقَدَّمَ‏ فِيهِ‏ بِالدُّعَاءِ لَمْ يُرِهِ اللَّهُ ذَلِكَ الْبَلَاءَ أَبَداً. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 337)

كسی كه از رسيدن بلايی هراسناك است، اگر قبل از آن دعا كند، خداوند هرگز آن بلا را به او نشان نخواهد داد.

 

12-8- کسب و خوراک حلال

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ سَرَّهُ‏ أَنْ‏ يُسْتَجَابَ‏ دُعَاؤُهُ فَلْيُطَيِّبْ كَسْبَهُ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 367)

هر که دوست دارد دعایش مستجاب شود، باید کسب و کار خود را پاکیزه و حلال کند.

 

13- موانع استجابت دعا

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا أَبَا ذَرٍّ مَثَلُ الَّذِي يَدْعُو بِغَيْرِ عَمَلٍ كَمَثَلِ الَّذِي يَرْمِي‏ بِغَيْرِ وَتَرٍ. (بحار الأنوار ج ‏74 ص70)

كسی كه بدون كار نيك، فقط دعا ‏كند، مانند تيراندازی است كه بدون زهِ کمان، می‏‌خواهد تيراندازی کند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَا يَسْتَجِيبُ دُعَاءً بِظَهْرِ قَلْبٍ‏ قَاسٍ‏. (بحار الأنوار ج ‏92 ص 164)

به راستی که خداوند متعال دعایی که از قلبی سخت برآید، مستجاب نمی­‌گرداند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَجِيبُ دُعَاءً بِظَهْرِ قَلْبٍ‏ سَاهٍ‏ فَإِذَا دَعَوْتَ فَأَقْبِلْ بِقَلْبِكَ ثُمَّ اسْتَيْقِنِ الْإِجَابَة. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 304)

خداوند متعال دعای كسی را كه قلبش متوجه او نيست، مستجاب نخواهد كرد، پس هر گاه خواستی دعا كنی، با قلبت به او روی بياور، آنگاه يقين به اجابتش داشته باش.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَرْبَعَةٌ لَا يُسْتَجَابُ لَهُمْ دُعَاءٌ رَجُلٌ‏ جَالِسٌ‏ فِي‏ بَيْتِهِ‏ يَقُولُ يَا رَبِّ ارْزُقْنِي فَيَقُولُ لَهُ أَ لَمْ آمُرْكَ بِالطَّلَبِ وَ رَجُلٌ كَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ فَدَعَا عَلَيْهَا فَيَقُولُ أَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا بِيَدِكَ وَ رَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَفْسَدَهُ فَيَقُولُ يَا رَبِّ ارْزُقْنِي فَيَقُولُ لَهُ أَ لَمْ آمُرْكَ بِالاقْتِصَادِ أَ لَمْ آمُرْكَ بِالْإِصْلَاح‏ ثُمَّ قَرَأَ: {وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً.} (فرقان/67) وَ رَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَدَانَهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ فَيَقُولُ: أَ لَمْ آمُرْكَ بِالشَّهَادَةِ ؟ ( بحار الأنوار ج‏ 90 ص360)

چهار كس‏اند كه دعايشان مستجاب نيست:

كسی كه در خانه‌‏اش می‏‌نشيند و می‏‌گويد: خدايا به من روزی بده. به او گفته می‏‌شود: مگر من به تو دستور ندادم كه به دنبال روزی بروی؟

و مردی كه زن بدكاره‌‏ای دارد و بر او نفرين می‏‌كند. به چنين فردی گفته می‌‏شود: مگر زمام كار او (طلاق يا نگهداريش) به دست تو نيست؟

و مردی كه مالی دارد و آن را تباه كرده، سپس می‌‏گويد: خدايا! به من روزی بده. به او گفته می‏‌شود: مگر به تو فرمان ندادم كه ميانه‌روی پيشه كنی؟ ميان اين دو، راه اعتدال را می‏‌پيمايند. سپس حضرت اين آيه را تلاوت فرمود: {و آنان كه هرگاه انفاق كنند، نه از حد گذرند و نه تنگ گيرند و ميان اين دو روش اعتدال دارند.}

و كسی كه مالی داشت و به فردی قرض داد، ولی در اين قرض دادن، شاهدی نگرفت، آن بدهكار هم اين قضيه را انكار کرد. به اين فرد گفته می‌‏شود: مگر به تو نگفتم كه به هنگام قرض‌دادن شاهد بگير؟

 

14- دعای دسته جمعی همراه با آمین

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا مِنْ رَهْطِ أَرْبَعِينَ رَجُلًا اجْتَمَعُوا فَدَعَوُا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِي أَمْرٍ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُمْ فَإِنْ‏ لَمْ‏ يَكُونُوا أَرْبَعِينَ‏ فَأَرْبَعَةٌ يَدْعُونَ اللَّهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونُوا أَرْبَعَةً فَوَاحِدٌ  اللَّهَ أَرْبَعِينَ مَرَّةً وَ يَسْتَجِيبُ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ لَهُ. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 304)

هیچ گروه چهل نفره‌ای نیستند که جمع گردند و خدای عزیز و بلندمرتبه را در کاری دعا کنند، جز آنکه خداوند ایشان را اجابت می‌کند و اگر چهل نفر نیستند و چهار نفرند، خدای را ده بار می خوانند؛ در این صورت اجابت می‌شود و اگر چهار نفر نمی‌شوند، پس یک نفر چهل بار خدای تعالی را بخواند، خدایِ عزیزِ  جبران کننده اجابتش می‎کند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ أَبِي إِذَا حَزَبَهُ أَمْرٌ جَمَعَ النِّسَاءَ وَ الصِّبْيَانَ‏ ثُمَ‏ دَعَا وَ أَمَّنُوا. (بحار الأنوار  ج ‏90 ص 337)

پدرم وقتی امر سختی بر او روی می آورد، زنان و کودکان را جمع می‌کرد و سپس دعا می‌کرد و آنان آمین می‌گفتند.

 

15- آثار دعا

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: …فَأَكْثِرْ مِنَ‏ الدُّعَاءِ فَإِنَّهُ‏ مِفْتَاحُ‏ كُلِ‏ رَحْمَةٍ وَ نَجَاحُ كُلِّ حَاجَةٍ وَ لَا يُنَالُ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا بِالدُّعَاءِ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ بَابٍ يَكْثُرُ قَرْعُهُ إِلَّا أَوْشَكَ أَنْ يُفْتَحَ لِصَاحِبِهِ‏. (بحار الأنوار ج ‏90 ص 299)

…پس زیاد دعا کن! که دعا کلید هر رحمتی است و موجب برآورده شدن هر حاجت است و به آنچه نزد خداست، جز با دعا نمی شود رسید؛ زیرا هیچ دری نیست که زیاد کوبیده شود، مگر آنکه نزدیک است صاحب آن، در را باز کند.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الدُّعَاءَ وَ الْبَلَاءَ لَيَتَرَافَقَانِ إِلَی يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَ‏ الدُّعَاءَ لَيَرُدُّ الْبَلَاءَ وَ قَدْ أُبْرِمَ إِبْرَاماً. (كافی ج ‏2 ص 469)

دعا و بلا، تا روز قيامت با هم در مبارزه‌‏اند و در اين ميدان، دعا پيروزمندانه بيرون می‌‏آيد، اگر چه آن بلا حتمی بوده باشد.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ الدُّعَاءَ يَرُدُّ مَا قُدِّرَ وَ مَا لَمْ يُقَدَّرْ. قَالَ: قُلْتُ: ومَا قُدِّرَ فقَدْ عَرَفْتُهُ فَمَا لَمْ يُقَدَّرْ؟ قَالَ: حَتَّی لَا يَكُونَ. (آيين بندگی و نيايش ترجمه عدة الداعی ص 23)

دعا آنچه را كه مقدّر شده و آنچه را كه مقدّر نشده است، هر دو را بر می گرداند. [سبب تغییرش می‌شود.] راوی گوید: عرض كردم: آنچه مقدّر شده را دانستم که دعا موجب تغییرش می‌شود، اما آنچه را مقدّر نشده، چطور؟  فرمود : [دعا موجب می‌شود] که اصلا مقدّر نشود.