آداب خوابیدن

 

چکیده

انسان در زندگی دارای حالت هایی است مثل خوابیدن، که در اسلام دستوراتی برای آن آمده است. رعایت آداب خوابیدن آثار مفیدی دارد که بالاترین آنها ایجاد آرامش برای انسان و تجدید قوا است. و دیگر اینکه به طور تقریبی نیمی از زندگی انسان را تشکیل می‌دهد.پس مناسب است در آداب زندگی، دستورات اسلام مورد توجه قرار گیرد.

 

1- مفهوم خواب

اَللهُ تَعالی:‏ اللَّهُ یَتَوَفَّی الأنْفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضَی عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَیُرْسِلُ الأخْرَی إِلَی أَجَلٍ مُسَمًّی. (زمر/42)

خدا جان‌ها را به هنگام مردنشان می‌گيرد، و نيز جان كسانی را كه در خواب خود نمرده‌اند. جان‌هايی را كه حكم مرگ بر آنها رانده شده نگه می‌دارد و ديگران را تا زمانی كه معين است بازمی‌فرستد.

 

اَللهُ تَعالی:‏ وَ هُوَ الَّذی یَتَوَفَّاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ. (انعام/60)

و اوست کسی که شبانگاه، روح شما را (به هنگام خواب) می‌گیرد و آنچه را در روز به دست آورده‌اید، می‌داند…

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا عَلِيُّ إِنَ‏ أَرْوَاحَ‏ شِيعَتِكَ‏ لَتَصْعَدُ إِلَی‏ السَّمَاءِ فِي‏ رُقَادِهِمْ‏ وَ وَفَاتِهِمْ‏ فَتَنْظُرُ الْمَلَائِكَةُ إِلَيْهَا كَمَا يَنْظُرُ النَّاسُ إِلَی الْهِلَالِ شَوْقاً إِلَيْهِمْ وَ لِمَا يَرَوْنَ مَنْزِلَتَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏. (بحار الأنوار ج ‏58 ص 55)

ای علی! ارواح شيعيان تو، چه در خواب و چه موقع مرگ، به آسمان بالا می‌رود، و همان‌گونه كه مردم به هلال ماه می‌نگرند، فرشتگان از شوقِ آنها و مشاهده منزلتشان نزد خداوند عزیز و بلندمرتبه، به ايشان می‌نگرند.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ الْمَرْءَ إِذَا نَامَ‏ فَإِنَ‏ رُوحَ‏ الْحَيَوَانِ‏ بَاقِيَةٌ فِي الْبَدَنِ وَ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْهُ رُوحُ الْعَقْلِ… فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ (عَلَيْهِ السَّلَام): إِنَّمَا يَصِيرُ إِلَيْهِ أَرْوَاحُ الْعُقُولِ فَأَمَّا أَرْوَاحُ الْحَيَاةِ فَإِنَّهَا فِي الْأَبْدَانِ لَا يَخْرُجُ إِلَّا بِالْمَوْتِ. (بحار الأنوار ج ‏58 ص 43)

وقتی کسی می‌خوابد، روح حیوانی در تنش می‌ماند و آنچه خارج می‌شود، روح خرد است،… امام کاظم (علیه السلام) فرمود: روح خرد به سوی خدا می‌رود، امّا روح حیات، تا زمان مرگ، در بدن می‌ماند و تنها با مرگ از بدن خارج می‌شود.

 

2- اهمیّت خواب

اَللهُ تَعالی:‏ وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا. (نبأ/9)

و خوابِ شما را [مايه] آسايش گردانيديم.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: ‏ثَمَانِيَةُ أَشْيَاءَ لَا تَكُونُ‏ إِلَّا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ قَدَرِهِ: النَّوْمُ  وَ الْيَقَظَةُ وَ الْقُوَّةُ وَ الضَّعْفُ وَ الصِّحَّةُ وَ الْمَرَضُ وَ الْمَوْتُ وَ الْحَيَاة. (بحار الأنوار ج ‏5 ص 95)

هشت چيز است كه جز با قضا و قدر خداوند نيست: خواب، بيداری، توانايی، ناتوانی، تندرستی، بيماری، مرگ و زندگی.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: النَّوْمُ‏ رَاحَةٌ مِنْ أَلَمٍ وَ مُلَائِمُةُ الْمَوْتُ. (غرر الحكم ص 78 )

خواب، مايه‌ی آسودن از درد و رنج است و همانند مرگ است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ‏‏النَّوْمُ رَاحَةٌ لِلْجَسَدِ… (بحار الأنوار ج ‏68 ص 276)

خواب، مايه‌ی آسايش تن است…

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا أَبَا ذَرٍّ! لِيَكُنْ‏ لَكَ‏ فِي‏ كُلِ‏ شَيْ‏ءٍ نِيَّةٌ حَتَّی فِي النَّوْمِ وَ الْأَكْل‏. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 82)

ای ابوذر! بايد در هر كاری، نيّتی پاك داشته باشی، حتّی در خوابيدن و خوردن.

 

3- نخوابیدن خداوند متعال

اَللهُ تَعالی:‏ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ… (بقره/255)

خداست كه معبودی جز او نيست. زنده و برپادارنده است. نه خوابی سبك او را فرو می‏ گيرد و نه خوابی سنگین…

 

الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ: أَنَّهُ قَرَأَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ):{ ‏ اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ، لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ.} (بقره/255) ‏أَيْ‏ نُعَاسٌ‏.  (بحار الأنوار ج ‏89 ص 263)

همانا ابوالحسن الرضا (عليه السلام) اين آيه را خواند: {خداست كه معبودى جز او نيست؛ زنده و برپادارنده است؛ نه خوابى سبك او را فرو مى‌گيرد و نه خوابى سنگین.}  به عبارت دیگر خواب آلودگی.

 

4- خواب اولیاء الهی

اَللهُ تَعالی:‏ يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ  قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا (مزمل/ 1-4)

ای جامه به خويشتن فرو پيچيده! شب را بپاخيز، مگر اندكی. نيمی از شب يا اندكی از آن را بكاه، يا بر آن(نصف) بيفزای. و قرآن را شمرده شمرده بخوان.

 

اَللهُ تَعالی:‏ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَی مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَ طَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ. ..(مزمل/20)

در حقيقت پروردگارت می‏‌داند كه تو و گروهی از كسانی كه با تو هستند نزديك به دو سوم از شب يا نصف آن يا يك‌سوم آن را (به نماز) برمی ‏خيزيد. ..

 

إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْعَبَّاسِ: مَا رَأَيْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ) جَفَا أَحَداً بِكَلَامِهِ قَطُّ. .. كَانَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَلِيلَ‏ النَّوْمِ‏ بِاللَّيْلِ‏، كَثِيرَ السَّهَرِ. (بحار الأنوار ج ‏49  ص 90)

ابراهیم بن عباس: هرگز نديدم كه امام رضا (عليه السلام) با كسی كلمه‌‏ای درشتگويی كند… ايشان شب، كم می‏‌خوابيد و بيشتر بيدار بود.

 

5- حقیقت خواب

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ النَّوْمُ‏ أَخُو الْمَوْت‏.(عوالي اللئالي ج ‏4  ص 73)

خواب، برادرِ مرگ است.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ فِيمَا وَعَظَ بِهِ لُقْمَانُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) ابْنَهُ أَنْ قَالَ: يَا بُنَيَّ ! إِنْ تَكُ فِي شَكٍ‏ مِنَ‏ الْمَوْتِ‏ فَارْفَعْ‏ عَنْ‏ نَفْسِكَ‏ النَّوْمَ‏ وَ لَنْ تَسْتَطِيعَ ذَلِكَ وَ إِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِنَ الْبَعْثِ فَارْفَعْ عَنْ نَفْسِكَ الِانْتِبَاهَ وَ لَنْ تَسْتَطِيعَ ذَلِكَ فَإِنَّكَ إِذَا فَكَّرْتَ فِي هَذَا عَلِمْتَ أَنَّ نَفْسَكَ بِيَدِ غَيْرِكَ وَ إِنَّمَا النَّوْمُ بِمَنْزِلَةِ الْمَوْتِ وَ إِنَّمَا الْيَقَظَةُ بَعْدَ النَّوْمِ بِمَنْزِلَةِ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ. (بحار الأنوار ج ‏7 ص 42)

در نصايح لقمان به پسرش است كه گفت: ای پسرم! اگر درباره مرگْ ترديد داری، خواب را از خود، دور كن، كه نخواهی توانست. و اگر درباره رستاخيز ترديد داری، بيدار شدن از خواب را از خود دور كن؛ كه نخواهی توانست. زيرا اگر انديشه كنی، می دانی كه جان تو در دست ديگری است و همانا خواب، به منزله‌ی مرگ است و بيداری پس از خواب، به منزله‌ی بر انگيخته شدن پس از مرگ.

 

6- انواع خوابیدن

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا عَلِيُّ النَّوْمُ عَلَی أَرْبَعَةٍ نَوْمُ‏ الْأَنْبِيَاءِ عَلَی أَقْفِيَتِهِمْ وَ نَوْمُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَی أَيْمَانِهِمْ وَ نَوْمُ الْكُفَّارِ وَ الْمُنَافِقِينَ عَلَی يَسَارِهِمْ وَ نَوْمُ الشَّيَاطِينِ عَلَی وُجُوهِهِمْ‏. (بحار الأنوار ج ‏60 ص 203)

ای علی! خواب چهار گونه است: خواب پیامبران که بر پشت است، خواب مؤمنان بر پهلوی راست، خواب کفار و منافقان بر سمت چپ و خواب شیاطین بر رویشان است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: النَّوْمُ عَلَی أَرْبَعَةِ: أَوْجُهٍ الْأَنْبِيَاءُ (عَلَيْهِم السَّلَامُ) تَنَامُ عَلَی‏ أَقْفِيَتِهِمْ‏ مُسْتَلْقِينَ‏، وَ أَعْيُنُهُمْ‏ لَا تَنَامُ مُتَوَقِّعَةً لِوَحْيِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ الْمُؤْمِنُ يَنَامُ عَلَی يَمِينِهِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَ الْمُلُوكُ وَ أَبْنَاؤُهَا تَنَامُ عَلَی شَمَائِلِهَا لِيَسْتَمْرِءُوا مَا يَأْكُلُونَ، وَ إِبْلِيسُ وَ إِخْوَانُهُ وَ كُلُّ مَجْنُونٍ وَ ذُو عَاهَةٍ يَنَامُ عَلَی وَجْهِهِ مُنْبَطِحاً. (الخصال  ج‏1 ص 263)

خوابيدن چهار صورت دارد: پيامبران (عليهم السلام) به پشت دراز می‌كشند و می‌خوابند، اما چشمانشان بيدار و منتظر وحی خداوند عزیز و بلندمرتبه است. مؤمن به دست راست و رو به قبله می‌خوابد. شاهان و شاه زادگان به دست چپ می‌خوابند، تا غذايی را كه می‌خورند به هضم رسانند و ابليس و برادران او و هر ديوانه و آفت زده‌ای دَمَر می‌خوابند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَنَامُ الرَّجُلُ عَلَی وَجْهِهِ، وَ مَنْ‏ رَأَيْتُمُوهُ‏ نَائِماً عَلَی‏ وَجْهِهِ‏ فَأَنْبِهُوهُ وَ لَا تَدَعُوهُ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 186)

مرد نبايد دَمَر بخوابد. اگر ديديد كسی دمر خوابيده است، بيدارش كنيد و او را به آن حال نگذاريد.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ:… أَنَّ النَّوْمَ سُلْطَانُ‏ الدِّمَاغِ‏ وَ هُوَ قِوَامُ الْجَسَدِ وَ قُوَّتُهُ فَإِذَا أَرَدْتَ النَّوْمَ فَلْيَكُنْ اضْطِجَاعُكَ أَوَّلًا عَلَی شِقِّكَ الْأَيْمَنِ ثُمَّ انْقَلِبْ عَلَی الْأَيْسَرِ وَ كَذَلِكَ فَقُمْ مِنْ مَضْجَعِكَ عَلَی شِقِّكَ الْأَيْمَنِ كَمَا بَدَأْتَ بِهِ عِنْدَ نَوْمِكَ. (بحار الأنوار ج ‏59 ص 316)

… خواب، سلطان مغز است و بدن را نيرو و استقامت می‏‌بخشد. پس وقتی كه اراده‌ی خواب كردی، اول بر پهلوی راست دراز بكش،  آنگاه به طرف چپ برگرد. همچنين هنگام برخاستن از طرف راست شروع كن، چنان كه موقع خوابيدن از همان طرف آغاز كردی.

 

7- زمان خوابیدن

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ‏النَّوْمُ‏ أَوَّلَ‏ النَّهَارِ خُرْقٌ وَ الْقَائِلَةُ نِعْمَةٌ وَ النَّوْمُ بَعْدَ الْعَصْرِ حُمْقٌ وَ النَّوْمُ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ يَحْرِمُ الرِّزْقَ. (من لا يحضره الفقيه ج‏1 ص 502)

خوابِ اوّلِ روز، از نادانی و حماقت و موجب فقر است و خوابِ ظهر يا قيلوله، نعمت يا موجب جلب نعمت است؛ و خواب پس از عصر حماقت است؛ و خواب ميان مغرب و عشاء آدمی را از روزی محروم می‌‏سازد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: النَّوْمُ‏ بَيْنَ‏ الْعِشَاءَيْنِ‏، يُورِثُ‏ الْفَقْرَ وَ النَّوْمُ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ يُورِثُ الْفَقْر. (بحار الأنوار  ج ‏73 ص 184)

خواب بين مغرب و عشاء، باعث فقر می‌شود.خواب پيش از طلوع خورشيد، فقر به بار می‌آورد.

 

8- مکان خوابیدن

اَلمسیحُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: النَّوْمُ عَلَی الْمَزَابِلِ‏ وَ أَكْلُ كِسَرِ خُبْزِ الشَّعِيرِ فِي‏ طَلَبِ‏ الْفِرْدَوْسِ‏ يَسِير. (بحار الأنوار ج ‏14 ص 330)

سختی خوابیدن در زباله‌دان‌ها و خوردن تکّه نان جوین، در راه به دست آوردن فردوس، زود‌گذر و قابل تحمل است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… وَ لَا تَنَامَنَّ عَلَی دَابَّتِكَ، فَإِنَ‏ ذَلِكَ‏ سَرِيعٌ‏ فِي‏ دَبَرِهَا وَ لَيْسَ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِ الْحُكَمَاءِ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ فِي مَحْمِلٍ يُمْكِنُكَ التَّمَدُّدُ لِاسْتِرْخَاءِ الْمَفَاصِلِ… (كافی ج ‏8 ص 349)

بر روی مَرکب سواری خود نخواب، زیرا موجب زخمی شدن پشت حیوان می‌شود و این کار حکیمان نباشد، مگر اینکه بر پشت حیوان محملی باشد که راکب بتواند بدون اذیت حیوان به استراحت بپردازد.

 

9- میانه‌روی در خواب

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تُعَوِّدْ عَيْنَيْكَ‏ كَثْرَةَ النَّوْمِ‏، فَإِنَّهَا أَقَلُّ شَيْ‏ءٍ فِي الْجَسَدِ شُكْرا. (بحار الأنوار  ج ‏49  ص 27)

چشمانت را به پُرخوابی عادت مده؛ زيرا چشم‌ها ناسپاس‌ترين عضو بدن هستند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ‏ كَثْرَةَ النَّوْمِ‏ وَ كَثْرَةَ الْفَرَاغِ. (بحار الأنوار  ج ‏73 ص 180)

خداوند از پُر‌خوابی و بيكاری زياد نفرت دارد.

 

صَالِحٍ يَرْفَعُهُ بِإِسْنَادِهِ قَال‏: … وَ النَّوْمُ الْقَلِيلُ مِنْهُ كَثِيرٌ. (بحار الأنوار ج ‏56 ص 329)

صالح روايت می‌كند كه امام فرمود: … خواب، اندكش هم بسيار است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ كَثْرَةُ النَّوْمِ‏ يَتَوَلَّدُ مِنْ كَثْرَةِ الشُّرْبِ وَ كَثْرَةُ الشُّرْبِ يَتَوَلَّدُ مِنْ كَثْرَةِ الشِّبَعِ وَ هُمَا يُثْقِلَانِ النَّفْسَ عَنِ الطَّاعَةِ وَ يُقْسِيَانِ الْقَلْبَ عَنِ التَّفَكُّرِ وَ الْخُشُوع‏. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 189)

بسيار خفتن، از نوشيدن بسيار است، و بسيار نوشيدن، از سيری فراوان، زاده می‌شود و اين دو، انسان را نسبت به فرمانبری از خدا سنگين می‌كنند و دل را سخت‌تر از آن می‌كنند كه تفكّر و خضوع داشته باشد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ ثَلَاثَةٌ يُحِبُّهَا اللَّهُ‏ قِلَّةُ الْكَلَامِ وَ قِلَّةُ الْمَنَامِ وَ قِلَّةُ الطَّعَام‏. (مجموعه ورام ج ‏2 ص 121)

خداوند، سه چيز را دوست می‌دارد: كم‌گويی، كم‌خوابی و كم‌خوری.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَهْلُ‏ الدُّنْيَا مَنْ‏ كَثُرَ… نَوْمُه‏. (بحار الأنوار ج‏74 ص23)

دنيا خواهان، كسانی هستند كه… پُر خواب هستند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَكِّرْ يَا مُفَضَّلُ فِي الْأَفْعَالِ الَّتِي جُعِلَتْ فِي الْإِنْسَانِ مِنَ الطَّعْمِ وَ النَّوْمِ. .. لَوْ كَانَ‏ إِنَّمَا يَصِيرُ إِلَی‏ النَّوْمِ‏ بِالتَّفَكُّرِ فِي حَاجَتِهِ إِلَی رَاحَةِ الْبَدَنِ وَ إِجْمَامِ قُوَاهُ كَانَ عَسَی أَنْ يَتَثَاقَلَ عَنْ ذَلِكَ فَيَدْمَغُهُ حَتَّی يَنْهَكَ بَدَنَهُ. (بحار الأنوار ج ‏3 ص 78 )

امام صادق (عليه السلام) به مفضل بن عمر: ای مفضّل! درباره كارهايی چون خوردن و خوابيدن كه در وجود انسان نهاده شده است بينديش! … -اگر انسان (تنها) با انديشيدن به نيازش به آسودگی بدن و تجديد قوا به سوی خواب می‌رفت، چه بسا كه در اين كار سنگينی و تنبلی می‌كرد تا جايی كه بدنش فرسوده و نابود می‌شد.

 

10- بیداری در شب

اَلهادی عَلَيْهِ السَّلَامُ: السَّهَرُ أَلَذُّ لِلْمَنَامِ‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 369)

شب‌زنده‌داری، خواب را لذّت بخش‌تر می‌كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَطْمَعْ فِي ثَلَاثَةٍ مَعَ ثَلَاثَةٍ: فِي‏ سَهَرِ اللَّيْلِ‏ مَعَ‏ كَثْرَةِ الْأَكْلِ ؛ وَ فِي نُورِ الْوَجْهِ مَعَ نَوْمِ أَجْمَعِ اللَّيْلِ؛ وَ فِي الْأَمَانِ مِنَ الدُّنْيَا مَعَ صُحْبَةِ الْفُسَّاقِ. (مستدرك الوسائل ج ‏6 ص 340)

با وجود سه چيز، در سه چيز ديگر، طمع مبند: با پُرخوری، در شب‌زنده‌داری، با خفتن همه‌شب، در نورانيّت سيما، و با همراهی با فاسقان، در ايمن بودن از دنيا.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا قُمْتَ‏ بِاللَّيْلِ‏ مِنْ‏ مَنَامِكَ‏، فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي رَدَّ عَلَيَّ رُوحِي لِأَحْمَدَهُ وَ أَعْبُدَه‏. (كافی ج ‏2 ص 538)

هنگامی که در شب از خواب برمی‌خیزی، بگو ستایش خدایی را که روح مرا به من بازگرداند، تا او را سپاس گویم و عبادت کنم.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ خَمْسَةٌ لَا يَنَامُونَ:  اُلْهَامُّ بِدَمٍ يَسْفِكُهُ وَ ذُو الْمَالِ الْكَثِيرِ لَا أَمِينَ لَهُ وَ الْقَائِلُ فِي النَّاسِ الزُّورَ وَ الْبُهْتَانَ‏ عَنْ‏ عَرَضٍ‏ مِنَ‏ الدُّنْيَا يَنَالُهُ‏ وَ الْمَأْخُوذُ بِالْمَالِ الْكَثِيرِ وَ لَا مَالَ لَهُ وَ الْمُحِبُّ حَبِيباً يَتَوَقَّعُ فِرَاقَه‏. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 179)

پنج نفر خواب ندارند: كسی كه در فكر ريختن خونی است، ثروتمندی كه برای خود امانتداری پيدا نمی‌كند، كسی كه برای رسيدن به مالی از دنيا به مردم دروغ و بهتان می‌بندد، كسی كه بدهكاری زياد دارد و دستش خالی است، و دوستداری كه در آستانه‌ی جدا شدن از محبوب خويش است.

 

سَمِعَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) رَجُلًا مِنَ الْحَرُورِيَّةِ يَتَهَجَّدُ وَ يَقْرَأُ فَقَالَ نَوْمٌ عَلَی يَقِينٍ خَيْرٌ مِنْ صَلَاةٍ فِي شَك‏. (بحار الأنوار ج ‏67 ص181)

امیرالمومنین(عليه السلام) شنيد كه مردی از حَروريه (خوارج نهروان) شب‌زنده‌داری می‌كند و قرآن می‌خوانَد. فرمود: خواب در حال يقين، بهتر از نمازِ در حال شكّ است.

 

11- نکوهش پُرخوابی

اَلمسیحُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:يا بَني إسرائيلَ ! لا تُكثِرُوا الأَكلَ ؛ فَإِنَّهُ مَن أكثَرَ الأَكلَ أكثَرَ النَّومَ، ومَن أكثَرَ النَّومَ أقَلَّ الصَّلاةَ، ومَن أقَلَّ الصَّلاةَ كُتِبَ مِنَ الغافِلينَ. (مجموعه ورام  ج ‏1 ص 47)

ای بنی اسرائيل! زياد نخوريد؛ كه هر كه زياد خورَد، زياد می‌خوابد و هر كه زياد بخوابد، كم نماز می‌خواند و هر كه كم نماز بخواند، از غافلان نوشته می‌شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ قَالَتْ أُمُّ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ لِسُلَيْمَانَ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ): يَا بُنَيَّ ! إِيَّاكَ وَ كَثْرَةَ النَّوْمِ‏ بِاللَّيْلِ‏، فَإِنَّ كَثْرَةَ النَّوْمِ بِاللَّيْلِ، تَدَعُ الرَّجُلَ فَقِيراً يَوْمَ الْقِيَامَةِ. (بحار الأنوار ج ‏14 ص 134)

مادرِ سليمان بن داوود (عليهم السلام) به سليمان گفت: ای پسرم! از زياد خوابيدن در شب، بپرهيز! زيرا پُرخوابیِ شب، انسان را در روز قيامت، تهیدست می‌گذارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِئسَ الغَريمُ النَّومُ ؛ يُفني قَصيرَ العُمرِ  و يُفَوِّتُ كَثيرَ الأجرِ. (غرر الحكم ص310)

بد طلبكاری است خواب! عمرِ كوتاه را به فنا می‌دهد و پاداشی فراوان را از كف انسان می‌برد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَثْرَةُ النَّوْمِ‏ مَذْهَبَةٌ لِلدِّينِ‏ وَ الدُّنْيَا. (كافی ج ‏5 ص 84)

پُرخوابی، باعث از دست رفتن دين و دنياست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَن كَثُرَ في لَيلِهِ نَومُهُ، فاتَهُ مِن العَمَلِ ما لا يَستَدرِكُهُ في يَومِهِ. (غرر الحكم ص640)

هركه خواب شبش زياد باشد، كاری را از دست دهد كه در روزش نتواند جبران كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَثْرَةُ الْأَكْلِ‏ وَ النَّوْمِ‏ تُفْسِدَانِ‏ النَّفْسَ وَ تَجْلِبَانِ الْمَضَرَّةَ. (عيون الحكم ص389)

فراوانیِ خواب و خوراك، نفْس را تباه می كند و زيان می آورد.

 

12- خواب با طهارت

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ نَامَ عَلَی الْوُضُوءِ إِنْ‏ أَدْرَكَهُ‏ الْمَوْتُ‏ فِي‏ لَيْلَةٍ فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ شَهِيدٌ. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 183)

هر كه با وضو بخوابد، اگر در آن شب مرگش فرارسد، نزد خداوند شهيد به شمار می‌آيد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ تَطَهَّرَ ثُمَ‏ أَوَی‏ إِلَی‏ فِرَاشِهِ‏ بَاتَ‏ وَ فِرَاشُهُ‏ كَمَسْجِدِهِ فَإِنْ ذَكَرَ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَی وُضُوءٍ فَتَيَمَّمَ مِنْ دِثَارِهِ كَائِناً مَا كَانَ لَمْ يَزَلْ فِي صَلَاةٍ مَا ذَكَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَل‏. (بحار الأنوار ج ‏77 ص 308)

هركه طهارت بگيرد و سپس به بسترش برود، در آن شب بستر او به منزله مسجد اوست و اگر يادش آيد كه وضو ندارد، به همان لحاف خود، هرچه باشد، تيمم كند، كه اگر چنين كرد، پيوسته در نماز و ذكر خدای عزیز و بلندمرتبه باشد.

 

13- قرائت قرآن هنگام خواب در آداب خوابیدن

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ وَ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حِينَ‏ يَأْخُذُ مَضْجَعَهُ‏ وَكَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ خَمْسِينَ أَلْفَ مَلَكٍ يَحْرُسُونَهُ لَيْلَتَهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 192)

هر كس وقتی به بسترش می‌رود و سوره ” قل هو اللّه احد ” را بخواند، خدای عزیز و بلندمرتبه پنجاه هزار فرشته بر او بگمارد تا در آن شب از وی پاسداری كنند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ قَرَأَ أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ عِنْدَ مَنَامِهِ‏ وُقِيَ‏ فِتْنَةَ الْقَبْر. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 196)

هر كس موقع خواب سوره ” ألهاكم التكاثر ” را بخواند، از عذاب قبر محفوظ ماند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِذَا قَالَ‏ الْعَبْدُ عِنْدَ مَنَامِهِ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ  يَقُولُ اللَّهُ مَلَائِكَتِي اكْتُبُوا نَفَسَهُ إِلَی الصَّبَاحِ. (بحار الأنوار ج ‏89 ص 258)

هر گاه بنده‏‌ای هنگام خوابش، “بسم اللّه‏ الرحمن الرحيم” بگويد، خداوند به فرشتگان می‌گويد: به تعداد نفس‏‌هايش تا صبح برايش پاداش بنويسيد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَقولُ اللّهُ عز و جل: قُل لِاُمَّتِكَ يَقولوا لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ عَشْراً عِنْدَ الْمَسَاءِ وَ عَشْراً عِنْدَ الصَّبَاحِ وَ عَشْراً عِنْدَ النَّوْمِ‏ لِيَدْفَعَ اللَّهُ تَعَالَی عَنْهُمْ عِنْدَ النَّوْمِ بَلْوَی الدُّنْيَا وَ عِنْدَ الْمَسَاءِ مَكِيدَةَ الشَّيْطَانِ وَ عِنْدَ الصَّبَاحِ غَضَبَهُ تَعَالَی‏. (بحار الأنوار ج ‏83 ص161)

خدای عزیز و بلندمرتبه می فرمايد: به امّتت بگو كه صبحگاهان و شامگاهان و هنگام خوابيدن، هر بار ده مرتبه بگويند: ” هيچ نيرو و توانی نيست، جز به ياری خدا “؛ که در هنگام خوابيدن، بلاهای دنيا را از آنان دور می‌كند. در شامگاهان، نيرنگ شيطان را  و در صبحگاهان، از خشم من آنها را نگه می‌دارد.

 

14- رعایت پاکیزگی هنگام خواب

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لَا يَبِيتَنَّ‏ أَحَدُكُمْ‏ وَ يَدُهُ‏ غَمِرَةٌ فَإِنْ فَعَلَ فَأَصَابَهُ لَمَمُ الشَّيْطَانِ فَلَا يَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَه‏. (بحار الأنوار ج ‏73 ص187)

هيچ يك از شما با دست‌های چرب (از غذا) نخوابد. پس اگر چنين كرد و گزندی از شيطان به او رسيد، كسی را جز خود سرزنش نكند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ اغْسِلُوا صِبْيَانَكُمْ مِنَ الْغَمَرِ فَإِنَ‏ الشَّيْطَانَ‏ يَشَمُ‏ الْغَمَرَ فَيَفْزَعُ‏ الصَّبِيُ‏ فِي‏ رُقَادِهِ‏ وَ يَتَأَذَّی بِهِ الْكَاتِبَان‏. (بحار الأنوار ج ‏101 ص 95)

دست و صورت كودكان خود را از چربی های غذا و بوی گوشت بشوييد؛ زيرا شيطان بوی چربی و گوشت را می بويد و كودك در خواب می‌ترسد و دو فرشته موكّل وی از آن بو اذيّت می‌شوند.

 

15- اعمال پیش از خواب

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ كَانَ رَسُولُ اللَّه‏ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَسْتَاكُ‏ إِذَا أَرَادَ أَنْ‏ يَنَامَ‏ وَ يَأْخُذَ مَضْجَعَهُ. (بحار الأنوار ج ‏16 ص 253)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چون می‌‏خواست بخوابد، مسواك می‌‏كرد و بعد به بستر می‏‌رفت.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَنْبَغِي‏ لِلشَّيْخِ‏ الْكَبِيرِ أَنْ يَنَامَ إِلَّا وَ جَوْفُهُ مُمْتَلِئٌ مِنَ الطَّعَامِ فَإِنَّهُ أَهْدَأُ لِنَوْمِهِ وَ أَطْيَبُ لِنَكْهَتِه‏. (بحار الأنوار ج ‏63 ص 345)

شايسته است پيران سالخورده نخوابند، مگر با شكمِ سير از غذا. زیرا اين کار، خواب را برای آنها آسان‌تر  می‌كند و دهان آنها را خوشبو می‌سازد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا أَوَيْتَ‏ إِلَی‏ فِرَاشِكَ‏ فَانْظُرْ مَا سَلَكْتَ‏ فِي‏ بَطْنِكَ‏ وَ مَا كَسَبْتَ فِي يَوْمِكَ وَ اذْكُرْ أَنَّكَ مَيِّتٌ وَ أَنَّ لَكَ مَعَاداً. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 267)

هرگاه به بسترت رفتی بينديش! كه در آن روز چه غذايی روانه شكم خود كرده ای، و چه به دست آورده ای و  بياد آور كه خواهی مرد و معادی در پيش داری.

 

16- کارهای ناپسند قبل از خواب در آداب خوابیدن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمُسْتَثْقِلُ‏ النَّائِمُ‏ تُكَذِّبُهُ أَحْلَامُه. (تصنيف غرر الحكم ص360)

كسی كه با معده سنگين بخوابد، رؤياهايش او را دروغگو معرّفی می‌كنند. (یعنی به خواب‌های او اعتباری نیست.)

 

رَسُولُ اللَّه‏ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) إِلَی عَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): يَا عَلِيُ‏ ثَلَاثٌ‏ يُتَخَوَّفُ‏ مِنْهُنَّ‏ الْجُنُونُ. .. الرَّجُلُ يَنَامُ وَحْدَه‏. (بحار الأنوار ج ‏77  ص 170)

ای علی ! بر سه کس بیم دیوانگی است:. .. مردی که تنها بخوابد.

 

17- خواب پریشان

اَلْعَسْكَرِيُّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏  أَكْثَرَ الْمَنَامَ‏ رَأَی‏ الْأَحْلَام‏. (بحار الأنوار ج ‏58 ص 190)

هر كه زياد بخوابد، خواب‌های پريشان بيند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا رَأَی‏ الرَّجُلُ‏ مَا يَكْرَهُ‏ فِي مَنَامِهِ، فَلْيَتَحَوَّلْ عَنْ شِقِّهِ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ نَائِماً وَ لْيَقُلْ‏ { إِنَّمَا النَّجْوی‏ مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ‏ شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ. }(مجادله/10).‏ ثُمَّ لْيَقُلْ  عُذْتُ بِمَا عَاذَتْ بِهِ مَلَائِكَةُ اللَّهِ الْمُقَرَّبُونَ وَ أَنْبِيَاؤُهُ الْمُرْسَلُونَ وَ عِبَادُهُ الصَّالِحُونَ مِنْ شَرِّ مَا رَأَيْتُ وَ مِنْ شَرِّ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم‏. (بحار الأنوار ج ‏73 ص 219)

اگر شخصی در خوابش چیزی را ببیند که از آن اکراه دارد، باید به طرف دیگری بخوابد و بگوید: { همانا نجوا از سوی شيطان است تا كسانی را كه ايمان آورده‌اند اندوهگين كند، در حالی كه جز به اذن خداوند، هيچ نجوايی ضرر رسان نيست.}.پس بگوید: از شرّ آنچه دیدم و از شر شیطان رانده شده به آنچه ملائکه مقرّب خدا و انبیای مرسل و بندگان صالحش پناه می‌جویند، پناه می‌برم.

 

18- خواب پربار

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا عَلِيُّ! نَوْمُ‏ الْعَالِمِ‏، أَفْضَلُ‏ مِنْ عِبَادَةِ الْعَابِد. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 25)

ای علی! خواب دانشمند، برتر از عبادت عابد است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ نَوْمٌ‏ مَعَ‏ عِلْمٍ‏، خَيْرٌ مِنْ صَلَاةٍ مَعَ جَهْلٍ. (بحار الأنوار ج ‏1 ص 185)

خوابِ توأم با دانش، بهتر از نماز همراه با نادانی است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ نَوْمُ‏ الصَّائِمِ‏ عِبَادَةٌ وَ نَفَسُهُ تَسْبِيح‏. (بحار الأنوار ج ‏93 ص 248)

خواب شخص روزه دار، عبادت و نفسش تسبيح است.