آداب تواضع و فروتنی

آداب تواضع و فروتنی

 

چکیده

فروتنی از صفات پسندیده است که در زندگانی پیامبران و اوصیای آنان به وضوح قابل مشاهده است. آداب تواضع و فروتنی، مجموعه ای بیانگر از آن رفتارهاست و انسان‌ها  می‌توانند در آداب زندگی خود آنها را الگو قرار دهند و  به گواهی اهل بیت علیهم السلام، فروتنی عزتمندی به دنبال دارد.

 

1- مفهوم تواضع

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ أَنْ تَرْضَی مِنَ الْمَجْلِسِ بِدُونِ شَرَفِكَ وَ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَی مَنْ لَاقَيْتَ وَ أَنْ تَتْرُكَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ كُنْتَ مُحِقّاً وَ رَأْسُ الْخَيْرِ التَّوَاضُعُ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 123)
فروتنی آن است كه به نشستن، در پايين‌تر از شأن خود رضايت دهی و به هر كه رسیدی، سلام كنی و جدالِ در گفتار را وانهی، هر چند حق با تو باشد. و اساس نيكی، فروتنی است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مِنْ رَأْسِ التَّوَاضُعِ : أَنْ تَبْدَأَ بِالسَّلَامِ عَلَی مَنْ‏ لَقِيتَ‏ وَ تَرُدَّ عَلَی‏ مَنْ‏ سَلَّمَ‏ عَلَيْكَ وَ أَنْ تَرْضَی بِالدُّونِ مِنَ الْمَجْلِسِ وَ لَا تُحِبَّ الْمِدْحَةَ وَ التَّزْكِيَةَ. (مشكاة الأنوار ص 200)
اساس تواضع اين است : هر كس را ببينی بر سلام كردن پیشی بگیری و پاسخ آن كس را كه بر تو سلام می‌‏دهد، بدهی و اينكه هر جای مجلس كه جای بود، بنشينی و دوست نداشته باشی که ستايش و تمجید شوی.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ أَنْ تُعْطِيَ النَّاسَ مَا تُحِبُّ أَنْ تُعْطَاهُ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 135)
فروتنی آن است که با مردم چنان رفتار کنی که دوست داری با تو چنان باشند.

 

2- علامت تواضع

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ. .. لَا تُحِبَّ أَنْ‏ تُحْمَدَ عَلَی‏ التَّقْوَی‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 129)
از نشانه‌های تواضع این است که… دوست نداشته باشی دیگران تقوا و پرهیزگاری تو را ستایش کنند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ رَضِيَ بِدُونِ التَّشَرُّفِ مِنَ الْمَجْلِسِ لَمْ يَزَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَلَائِكَتُهُ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ حَتَّی يَقُومَ. (کافی ج ‏2 ص 661)
هر كس به جايی كمتر از صدر مجلس رضايت دهد و بنشيند، تا هر زمان كه نشسته است، خداوند عزیز و بلندمرتبه و فرشتگانش بر او درود می فرستند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) إِذَا دَخَلَ مَنْزِلًا، قَعَدَ فِي أَدْنَی الْمَجْلِسِ إِلَيْهِ حِينَ يَدْخُلُ. (كافی ج ‏2 ص 662)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هر گاه وارد منزلی می‏‌شد، در پايين مجلس می‌‏نشست.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِذَا أَخَذَ الْقَوْمُ مَجَالِسَهُمْ، فَإِنْ دَعَا رَجُلٌ أَخَاهُ، وَ أَوْسَعَ لَهُ فِي مَجْلِسِهِ فَلْيَأْتِهِ فَإِنَّمَا هِيَ كَرَامَةٌ أَكْرَمَهُ بِهَا أَخُوهُ، وَ إِنْ لَمْ يُوسِعْ لَهُ أَخُوهُ فَلْيَنْظُرْ أَوْسَعَ مَكَانٍ يَجِدُهُ فَلْيَجْلِسْ فِيهِ. (وسائل الشيعه ج ‏12 ص 109)
وقتی گروهی در مجلسی نشسته‌‏اند و كسی وارد می‌‏شود، اگر به وی جا دهند بايد بپذيرد؛ زيرا بدين‏ وسيله به او احترام گذاشته‏‌اند. و اگر به او جا ندهند؛ در هر جا که خالی هست، بنشيند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ مِنَ‏ التَّوَاضُعِ،‏ أَنْ‏ يَرْضَی‏ الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ الْمَجْلِسِ،. .. وَ لَا يُحِبَّ أَنْ يُحْمَدَ عَلَی التَّقْوَی. (بحار الأنوار ج ‏2 ص 132)
از فروتنی است كه انسان به پايين مجلس رضايت دهد،… و دوست نداشته باشد كه او را به پرهيزگاری بستايند.

 

3- حدود و درجات تواضع

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ دَرَجَاتٌ‏ مِنْهَا أَنْ‏ يَعْرِفَ‏ الْمَرْءُ قَدْرَ نَفْسِهِ فَيُنْزِلَهَا مَنْزِلَتَهَا… (بحار الأنوار ج ‏75ص 355)
تواضع دارای درجاتی است: یکی از آنها این است که شخص حد و اندازه‌ی خود را بشناسد و خودش را در آن مقام و موقعیت قرار دهد…

 

سَأَلَ الْحَسَنُ بْنُ الْجَهْمِ الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَقَالَ: مَا حَدُّ التَّوَاضُعِ؟ قَالَ: أَنْ تُعْطِيَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ مَا تُحِبُّ أَنْ يُعْطُوكَ مِثْلَهُ، قَالَ قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! أَشْتَهِي أَنْ أَعْلَمَ، كَيْفَ أَنَا عِنْدَكَ. قَالَ: انْظُرْ كَيْفَ أَنَا عِنْدَكَ. (مشكاة الأنوار ص 226)
حسن بن جهم از امام رضا (عليه السّلام) پرسيد: حد تواضع چيست؟ فرمود: برای مردم بخواهی آنچه برای خودت بخواهی. گويد: عرض كردم می‌‏خواهم بدانم، نزد شما چگونه هستم. فرمود: بنگر من نزد تو چگونه هستم؟

 

فِي حَدِيثٍ آخَرَ قَالَ (الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ): قُلْتُ مَا حَدُّ التَّوَاضُعِ الَّذِي‏ إِذَا فَعَلَهُ‏ الْعَبْدُ كَانَ مُتَوَاضِعاً فَقَالَ التَّوَاضُعُ دَرَجَاتٌ مِنْهَا أَنْ يَعْرِفَ الْمَرْءُ قَدْرَ نَفْسِهِ فَيُنْزِلَهَا مَنْزِلَتَهَا بِقَلْبٍ سَلِيمٍ لَا يُحِبُّ أَنْ يَأْتِيَ إِلَی أَحَدٍ إِلَّا مِثْلَ مَا يُؤْتَی إِلَيْهِ إِنْ رَأَی سَيِّئَةً دَرَأَهَا بِالْحَسَنَةِ كَاظِمُ الْغَيْظِ عَافٍ عَنِ النَّاسِ{ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ‏.} (آل عمران/134). (بحار الأنوار ج ‏72 ص 135)
در حدیث دیگری آمده است: راوی(حسن ابن جهم) گفت: اندازه‌ی تواضعی که آدمی به آن فروتن می‌گردد، چه مقدار است؟ امام کاظم (علیه السلام) فرمود: فروتنی درجاتی دارد: يكی از آنها اين است كه انسان اندازه‌ی خود را بشناسد و با خاطری آسوده خود را در آن جايگاه قرار دهد. دوست داشته باشد با مردم همان گونه رفتار كند كه انتظار دارد با او رفتار كنند. اگر بدی ديد، آن را با خوبی جواب دهد. خشم خود را فرو خورد و از مردم درگذرد { و خداوند نيكوكاران را دوست دارد.}.

 

4- اهمیّت تواضع

اَللهُ تَعالی: أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْكافِرِين‏.(مائده/54)
در برابر مؤمنان فروتنند و در برابر كافران سرفرازند.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَرْفَعِ الْمُتَوَاضِعِينَ بِقَدْرِ تَوَاضُعِهِمْ‏ وَ لَكِنْ رَفَعَهُمْ بِقَدْرِ عَظَمَتِهِ وَ مَجْدِه. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 314)
خداوند افراد متواضع را فقط‍‌ به اندازه‌ی تواضعشان بالا نبرده، بلكه در حدّ عظمت و جلالت خویش بالا برده است.

 

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لِابْنِهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ: تَوَاضُعُكَ‏ فِي شَرَفِكَ أَشْرَفُ لَكَ مِنْ شَرَفِ آبَائِكَ. (إعتقادات صدوق ص 112)
اميرالمومنین (عليه السّلام) به پسر خود محمّد حنفيه فرمود : تواضع‏ كردن تو در حال بزرگواری، شرافتش بيشتر است برای تو از بزرگ منشی پدران تو.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَيُّهَا النَّاسُ طُوبَی لِمَنْ… وَ تَوَاضَعَ‏ مِنْ غَيْرِ مَنْقَصَةٍ وَ جَالَسَ أَهْلَ الْفِقْهِ وَ الرَّحْمَةِ وَ خَالَطَ أَهْلَ الذُّلِّ وَ الْمَسْكَنَةِ… (بحار الأنوار ج ‏1 ص 199)

ای مردم! خوشا به حال کسی که… تواضع بدون نقصان کند، با اهل فقه و رحمت بنشیند، و با ذلیلان فرو دست و مسکینان معاشرت کند…

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِنَّ أَحَبَّكُمْ إِلَيَّ وَ أَقْرَبَكُمْ مِنِّي يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَجْلِساً أَحْسَنُكُمْ‏ خُلُقاً وَ أَشَدُّكُمْ‏ تَوَاضُعاً. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 385)
محبوب‌ترین شما نزد من و نزدیک‌ترین شما به من در روز قیامت، خوش خُلق‌ترین شما و متواضع‌ترین شما است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فإنَّ أفضَلَ العَمَلِ العِبادَةُ و التَّواضُعُ. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 283)
همانا بهترين عمل، عبادت و تواضع است‏.

 

اَلْعَسْكَرِيُّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ مَنْ‏ تَوَاضَعَ‏ فِي‏ الدُّنْيَا لِإِخْوَانِهِ‏ فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ‏ مِنَ‏ الصِّدِّيقِينَ‏ وَ مِنْ شِيعَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (عَلَيْهِ السَّلَام) حَقّاً. .. (بحار الأنوار ج ‏41 ص 55)
و هر کس در دنیا برای برادرانش تواضع کند، پس او در نزد خدا از راستگویان حقیقی و از شیعیان علی بن ابی طالب (علیه السلام) است.

 

4-1- تواضع و عبادت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ مَنْ‏ تَوَاضَعَ‏ قَلْبُهُ‏ لِلَّهِ‏ لَمْ‏ يَسْأَمْ‏ بَدَنُهُ‏ مِنْ‏ طَاعَةِ اللَّه‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 90)
کسی که قلبش برای خداوند خاضع و فروتن باشد، بدنش از عبادت و اطاعت پرودگار خویش خسته نمی‌شود.

 

فِي وَصِيَّةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَام) عِنْدَ مَوْتِهِ: عَلَيْكَ‏ بِالتَّوَاضُعِ‏ فَإِنَّهُ‏ مِنْ‏ أَعْظَمِ‏ الْعِبَادَةِ.(بحار الأنوار ج ‏72 ص 119)
امیر مؤمنان (علیه السلام) در وصیتش به هنگام وفات فرمود: بر تو باد تواضع! چون از بزرگ‌ترین عبادات است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَا لِي لَا أَرَی عَلَيْكُمْ حَلَاوَةَ الْعِبَادَةِ ؟ قَالُوا : وَ مَا حَلَاوَةُ الْعِبَادَةِ؟ قَالَ: التَّوَاضُعُ‏. (مجموعه ورام ج ‏1 ص 201)
چرا من در شما شیرینی عبادت را نمی‏‌بينم؟ عرض كردند:شیرینی عبادت چيست؟ فرمود: تواضع.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی: إِنَّمَا أَقْبَلُ الصَّلَاةَ، لِمَنْ تَوَاضَعَ‏ لِعَظَمَتِي… (بحار الأنوار ج ‏66 ص391)

خداوند بزرگ و برتر فرمود: نماز تنها از کسی مقبول است که نسبت به عظمت من تواضع داشته باشد…

 

4-2- تواضع و عقل

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ رَأْسُ الْعَقْلِ، و التَّكَبُّر رَأسُ الجَهلِ. (عيون الحكم ص67)
فروتنی، اساس اندیشه است و تکبر و غرور، اساس نادانی است.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا هِشَامُ إِنَّ لُقْمَانَ قَالَ لِابْنِهِ: تَوَاضَعْ‏ لِلْحَقِّ تَكُنْ أَعْقَلَ النَّاس‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 299)
ای هشام! همانا لقمان به پسرش گفت: فروتنی کن تا عاقل‌ترین مردم باشی!

 

4-3- تواضع و علم

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … إِنَ‏ الْعِلْمَ‏ ذُو فَضَائِلَ‏ كَثِيرَةٍ فَرَأْسُهُ‏ التَّوَاضُعُ. (بحار الأنوارج‏1 ص175)
… دانش فضيلت‌های بسياری دارد که قلّه آن تواضع است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ ثَمَرَةُ الْعِلْمِ‏. (عيون الحكم ص 42)
فروتنی، نتیجه‌ی علم و آگاهی است.

 

4-4- تواضع و شرافت و بزرگی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: زِينَةُ الشَّرِيفِ التَّوَاضُعُ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 120)
زینت انسان شریف و بزرگوار، تواضع است.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الشَّرَفُ‏ فِي‏ التَّوَاضُعِ‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 161)
بزرگی در فروتنی است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: حَاصِلُ التَّوَاضُعِ‏ الشَّرَفُ. (عيون الحكم ص 233)
نتیجه‌ی فروتنی، شرف است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ أَشْرَفُ‏ السُّؤْدَدِ.(غرر الحكم ص 54)
فروتنی، شريف‌‏ترين آقايی و سيادت است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ سُلَّمُ الشَّرَفِ. (غررالحکم ص 57)
فروتنی، نردبان شرف و برتری است‏.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ مِنْ مَصَايِدِ الشَّرَفِ. (غررالحکم ص 80)
فروتنی، از ابزارهای شكار بلند مرتبگی است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَمَامُ الشَّرَفِ التَّوَاضُعُ‏. (غررالحکم ص 317)
كمالِ شرافت به فروتنی است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِكَثْرَةِ التَّوَاضُعِ‏ يَتَكَامَلُ الشَّرَفُ. (عيون الحكم ص 188)
به سبب افزایش فروتنی، شرف و بزرگی کامل می شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِشْرُكَ يُنْبِئُ عَنْ كَرَمِ نَفْسِكَ، وَ تَوَاضُعُكَ‏ يُنْبِئُ عَنْ شَرِيفِ خَلْقِكَ. (عيون الحكم ص196)
خوشرویی تو بر بزرگواری نفس تو، و فروتنی تو بر شرافت ذاتی تو دلالت دارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَفَی بِالتَّوَاضُعِ‏ شَرَفاً. (عيون الحكم ص 385)
فروتنی برای بزرگی کافی است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ كَانَ‏ مُتَوَاضِعاً لَمْ‏ يَعْدَمِ‏ الشَّرَفَ‏. (غرر الحكم ص598)
کسی که فروتن باشد، بزرگی را نابود نکرده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا اكْتُسِبَ الشَّرَفُ بِمِثْلِ التَّوَاضُعِ‏. (عيون الحكم ص 481)
چیزی همانند فروتنی، بزرگی نمی آورد.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ زَكَاةُ الشَّرَفِ. (عيون الحكم ص 41)
فروتنی كردن به مردم زكات شرف و بزرگی است.

 

4-5- تواضع و حسادت

اَلْعَسْكَرِيُّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ نِعْمَةٌ لَا يُحْسَدُ عَلَيْهَا. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 374)
تواضع نعمتی است که سبب حسادت دیگران نمی‌شود.

 

4-6- تواضع و حسب و نسب

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا حَسَبَ لِقُرَشِيٍّ وَ لَا عَرَبِيٍّ، إِلَّا بِتَوَاضُعٍ… (بحار الأنوار ج ‏72 ص 120)
هيچ افتخاری برای فرد قریشی و يا عرب نيست، مگر به فروتنی. ..

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ ‏. ..لَا حَسَبَ إِلَّا بِتَوَاضُعٍ‏. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 168)
…افتخاری نیست مگر به فروتنی.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ التَّوَاضُعُ‏ زِينَةُ الْحَسَبِ… (بحار الأنوار  ج ‏74 ص 131)
فروتنی، زیباییِ شخصیت است…

 

4-7- تواضع در پوشیدن لباس

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ‏ تَرَكَ‏ لُبْسَ‏ ثَوْبِ‏ جَمَالٍ‏ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَيْهِ تَوَاضُعاً كَسَاهُ اللَّهُ حُلَّةَ الْكَرَامَةِ. (بحار الأنوار ج ‏68 ص 425)
کسی که توان پوشیدن لباس زیبایی را دارد، ولی به جهت فروتنی از پوشیدن آن خودداری کند، خداوند بر او لباس جوانمردی بپوشاند.

 

5- تواضع برای خداوند

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:. ..مَنْ تَوَاضَعَ‏ قَلْبُهُ لِلَّهِ لَمْ يَسْأَمْ بَدَنُهُ. ..(بحار الأنوار ج ‏75 ص 90)

… هر کس دلی متواضع برای خدا داشته باشد، بدنش از اطاعت و بندگی خسته نمی‌شود…

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ الْعِلْمُ بِاللَّهِ وَ التَّوَاضُعُ‏ لَهُ. (بحار الأنوار ج‏75 ص247)
برترين عبادت، شناخت خدا و فروتنی در برابر اوست.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا عِزَّ إِلَّا لِمَنْ تَذَلَّلَ لِلَّهِ وَ لَا رِفْعَةَ إِلَّا لِمَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ. (مشكاة الأنوار ص 226)
كسی عزيز نمی‏‌شود؛ مگر اينكه نزد خدا فرومایه شود و كسی مقام پيدا نمی‌‏كند، مگر اينكه در نزد خدا فروتن باشد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ اللَّهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 120)
هر کس برای خدا تواضع کند، الله او را بالا می‌برد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَ‏ فِي‏ السَّمَاءِ مَلَكَيْنِ‏ مُوَكَّلَيْنِ‏ بِالْعِبَادِ، فَمَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَاهُ وَ مَنْ تَكَبَّرَ وَضَعَاهُ. (بحار الأنوار ج ‏56 ص191)
همانا در آسمان دو فرشته مأمور بر بندگان می‌باشند، که هرکس برای خدا تواضع کند، او را بالا می‌برند و هرکس تکّبر کند او را پایین آورند.

 

6- تواضع اولیاء الهی

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَقَدْ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بِمَفَاتِيحِ خَزَائِنِ الْأَرْضِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَهُ اللَّهُ عَمَّا أَعَدَّ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شَيْئاً، فَاخْتَارَ التَّوَاضُعَ لِرَبِّهِ. (مشكاة الأنوار ص 224)
سه مرتبه كليدهای گنج‌های زمين را نزد رسول خدا (صلی الله عليه و آله) آوردند؛ بدون اينكه (در عوض) خداوند در روز قيامت چيزی از مقام آن حضرت بكاهد. ايشان (از بين آنها) تواضع در برابر پروردگارش را انتخاب كرد.

 

وَ قِيلَ‏ إِنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيَّ عَلَّمَ وَلَدَ الْحُسَيْنِ(عَلَيْهِ السَّلَامُ) : وَ مِنْ تَوَاضُعِهِ‏ (اَلحُسین عَلَيْهِ السَّلَام) أَنَّهُ مَرَّ بِمَسَاكِينَ وَ هُمْ يَأْكُلُونَ كِسَراً لَهُمْ عَلَی كِسَاءٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَدَعَوْهُ إِلَی طَعَامِهِمْ فَجَلَسَ مَعَهُمْ وَ قَالَ : لَوْ لَا أَنَّهُ صَدَقَةٌ لَأَكَلْتُ مَعَكُمْ ثُمَّ قَالَ : قُومُوا إِلَی مَنْزِلِي فَأَطْعَمَهُمْ وَ كَسَاهُمْ وَ أَمَرَ لَهُمْ بِدَرَاهِمَ. (بحار الأنوار ج ‏44 ص 191)
عبدالرحمان سلمی معلّم فرزند امام حسین (علیه السلام) : نمونه‌ی تواضع امام حسین (علیه السلام) این است که روزی از کنار چند فقیر عبور کرد که نان خشک خود را روی پارچه‌ای گذاشته بودند و می‌خوردند. به آنها سلام کرد و آنها او را به جمع خود دعوت کردند. حضرت نزد آنها نشست و فرمود: اگر این طعام صدقه نبود، با شما می‌خوردم. سپس فرمود: برخیزید و به خانه من بیایید. پس به آنها غذا و لباس داده و دستور داد برایشان چندین درهم بیاورند.

 

7- تواضع در برابر پدر و مادر

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ:عَلَيْكَ بِطَاعَةِ الْأَبِ وَ بِرِّهِ وَ التَّوَاضُعِ‏ وَ الْخُضُوعِ وَ الْإِعْظَامِ وَ الْإِكْرَام‏ لَهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏71ص 76)
بر تو باد فرمانبری از پدر و نیکی به او و تواضع و خشوع و احترام به او و بزرگداشت او!

 

8- تواضع برای دوستان و مؤمنین

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مِنَ التَّوَاضُعِ‏ أَنْ يَشْرَبَ الرَّجُلُ مِنْ سُؤْرِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ. (بحار الأنوار ج ‏59 ص 292)
نوشیدن باقی مانده ظرفِ برادرِ مؤمن، از تواضع است.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: اصْحَبِ السُّلْطَانَ بِالْحَذَرِ وَ الصَّدِيقَ بِالتَّوَاضُعِ‏…(بحار الأنوار ج ‏71ص 167)
با سلطان، با احتیاط همنشینی کن، و با دوست، با تواضع…

 

9- تواضع برای معلم و شاگرد

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ وَ لَا تَكُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِينَ فَذَهَبَ بَاطِلُكُمْ بِحَقِّكُمْ. (أمالی صدوق ص 359)
… و نسبت به دانش آموزان خود تواضع كنيد و نسبت به استاد خود فروتن باشيد و از دانشمندان متكبّر نباشيد كه رفتار باطل شما، حق شما را از ميان ببرد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ تَوَاضَعَ‏ لِلْمُتَعَلِّمِينَ وَ ذَلَّ لِلْعُلَمَاءِ سَادَ بِعِلْمِهِ… وَ رَأْسُ الْعِلْمِ التَّوَاضُعُ‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 6)
کسی که برای شاگردان تواضع کند و برای دانشمندان خواری کشد، با آن علم بزرگی می‌یابد… قلّه‌ی علم، تواضع است…

 

10- تواضع اغنیاء

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ‏ الْأَغْنِيَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِيهُ الْفُقَرَاءِ عَلَی الْأَغْنِيَاءِ اتِّكَالًا عَلَی اللَّهِ. (بحار الأنوار ج ‏69 ص 46)
چه زیباست تواضع ثروتمندان در برابر فقیران برای دریافت پاداشی که نزد خداست. و بهتر از آن، چه زیباست غرور تهیدستان در برابر ثروتمندان است، به خاطر اعتمادی که به خداوند دارند.

 

11- فروتنی با زیردستان

اَللهُ تَعالی: وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (شعراء/215)
و در برابر مؤمنانی كه از تو پيروی می‌‏كنند، مهربان و فروتن باش‏.

 

هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فِي عَهْدِهِ إِلَيْهِ حِينَ وَلَّاهُ مِصْرَ: وَ اسْتَعِنْ‏ بِاللَّهِ‏ وَ اجْعَلْ‏ لِذَوِي‏ الْحَاجَاتِ‏ مِنْكَ‏ قِسْماً تُفَرِّغُ‏ لَهُمْ‏ فِيهِ‏ شَخْصَكَ‏ وَ ذِهْنَكَ‏ مِنْ كُلِّ شُغُلٍ ثُمَّ تَأْذَنُ لَهُمْ عَلَيْكَ وَ تَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً تَتَوَاضَعُ فِيهِ لِلَّهِ الَّذِي رَفَعَكَ وَ تُقْعِدُ عَنْهُمْ جُنْدَكَ وَ أَعْوَانَكَ‏ مِنْ أَحْرَاسِكَ وَ شُرَطِكَ تَخْفِضُ لَهُمْ فِي مَجْلِسِكَ ذَلِكَ جَنَاحَكَ وَ تُلِينُ لَهُمْ كَنَفَكَ‏ فِي مُرَاجَعَتَكِ وَ وَجْهِكَ حَتَّی يُكَلِّمَكَ مُتَكَلِّمُهُمْ غَيْرَ مُتَعْتِعٍ… (بحار الأنوار ج ‏74 ص258)
اين است آنچه بنده‌ی خدا علی أمير مؤمنان، فرمان داده است به مالك بن حارث اشتر در عهد خود به وی، هنگامی كه او را بر مصر گماشته است: … و از خدا ياری جو و سهمی هم از وقت خود به حاجتمندان اختصاص بده و با همه‌ی دل متوجه آنان باش و به آنها اجازه ورود بده و با آنها همنشين شو تا برای خدايت كه تو را مقام بلند داده تواضع‏ كرده باشی و در اين موقع ارتش و ياران و پاسبانان را از خود دور كن، و با آنها تواضع‏ كن و در گفتگو و چهره‌ی خود نرمش كن تا هر كدام با تو سخن گويند به لكنت نيفتند و نهراسند…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ مَعَ الرِّفْعَةِ كَالْعَفْوِ مَعَ الْقُدْرَةِ. (عيون الحكم ص 58)
فروتنی با وجود والا بودن مقام، همچون عفو و گذشت است با وجود برخورداری از قدرت.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ. (نهج البلاغه نامه 27)
با مردم فروتن باش، نرمخو و مهربان باش، گشاده رو و خندان باش.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ الْأَكْلُ مَعَ الخُدَّامِ مِنَ التَّوَاضُعِ‏ فَمَنْ أَكَلَ مَعَهُمْ اشْتَاقَتْ إِلَيْهِ الْجَنَّةُ. (بحار الأنوار ج ‏59 ص 291)
غذا خوردن با خدمتکاران از تواضع است. هر که با آنها هم غذا باشد، بهشت به او مشتاق است.

 

12- آثار تواضع

12-1- بالا رفتن مقام

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي السَّمَاءِ مَلَكَيْنِ مُوَكَّلَيْنِ بِالْعِبَادِ فَمَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَاهُ وَ مَنْ تَكَبَّرَ وَضَعَاهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 126)
در آسمان، دو فرشته‌اند که بر بندگان خدا گمارده شده‌اند. هر کس تواضع کند، او را بالا می‌برند و هر کس تکبّر ورزد، او را فرو می‌کشند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَزِّلْ‏ نَفْسَكَ‏ دُونَ‏ مَنْزِلَتِهَا يُنَزِّلْكَ اللَّهُ فَوْقَ مَنْزِلَتِكَ. (عيون الحكم ص 498)
نفس خویش را از مقام و منزلت خود پایین بیاور؛ آنگاه خداوند تو را در جایگاهی بالاتر از آن که داری، قرار خواهد داد.

 

اَلمسیحُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: طُوبَی لِلْمُتَوَاضِعِينَ! فِي الدُّنْيَا هُمْ أَصْحَابُ الْمَنَابِرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. (مجموعه ورام  ج ‏1 ص 201)
خوشا به حال فروتنانِ در دنيا كه آنان صاحبان مقامات والا در روز قيامتند!

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا عَلِيُّ وَ اللَّهِ لَوْ أَنَ‏ الْمُتَوَاضِعَ‏ فِي‏ قَعْرِ بِئْرٍ لَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ رِيحاً يَرْفَعُهُ فَوْقَ الْأَخْيَارِ فِي دَوْلَةِ الْأَشْرَار. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 53)
ای علی! به خدا سوگند، اگر انسان متواضع و فروتن در ته چاهی باشد، خداوند عزیز و بلندمرتبه، بادی را می‌فرستد و او را بالاتر از بهترین مردم در دولت و حکومت انسان‌های شرور قرار می‌دهد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ يَكْسُوكَ الْمَهَابَةَ ‏… (بحار الأنوار ج ‏74 ص 287)
اگر تواضع کردی اقتدار پیدا می‌کنی.

 

12-2- فضیلت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ‏ يَنْشُرُ الْفَضِيلَةَ. (عيون الحكم ص 19)
تواضع موجب نشر و آشکار شدن فضیلت می‌شود.

 

12-3- سلامتی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: التَّوَاضُعُ يَكْسِبُكَ السَّلَامَةَ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 120)
تواضع برای تو سلامتی کسب می‌کند.

 

12-4- نعمت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بِالتَّوَاضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 123)
با فروتنی، نعمت كامل می‌شود.

 

12-5- خوش خلقی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا كُمَيْلُ حُسْنُ خُلُقِ الْمُؤْمِنِ مِنَ التَّوَاضُعِ‏. (بحار الأنوار ج ‏74 ص 268)
ای کمیل! خوش اخلاقیِ مؤمن از تواضع است.

 

12-6- محبّت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَلَاثَةٌ تُورِثُ الْمَحَبَّةَ الدِّينُ وَ التَّوَاضُعُ‏ ُ وَ الْبَذْل‏. (بحار الأنوار ج ‏75 ص 229)

سه چیز است که محبّت می آورد: قرض دادن، فروتنی و بخشش.

 

12-7- تواضع، سنگری در برابر شیطان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … وَ اتَّخِذُوا التَّوَاضُعَ مَسْلَحَةً بَینَکمْ وَ بَینَ عَدُوِّکمْ إِبْلِیسَ‏ وَ جُنُودِهِ، فَإِنَّ لَهُ مِنْ کلِّ أُمَّةٍ جُنُوداً، وَ أَعْوَاناً، وَ رَجِلًا، وَ فُرْسَاناً وَ لَا تَکونُوا کالْمُتَکبِّرِ عَلَی ابْنِ أُمِّهِ مِنْ غَیرِ مَا فَضْلٍ جَعَلَهُ اللَّهُ فِیهِ سِوَی مَا أَلْحَقَتِ، الْعَظَمَةُ بِنَفْسِهِ… (بحار الأنوار ج ‏14ص467)
و فروتنی را سنگر میان خود و شیطان و لشکریانش قرار دهید؛ زیرا شیطان از هر گروهی لشکریان و یارانی سواره و پیاده دارد. و شما مانند قابیل نباشید که بر برادرش تکبّر کرد. خدا او را برتری نداد، ولی او خود را بزرگ می‌پنداشت…

 

12-8- پاداش

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ ‏ ثَلَاثَةٌ لَا يَزِيدُ اللَّهُ‏ بِهِنَّ إِلَّا خَيْراً التَّوَاضُعُ لَا يَزِيدُ اللَّهُ بِهِ إِلَّا ارْتِفَاعاً وَ ذُلُّ النَّفْسِ لَا يَزِيدُ اللَّهُ بِهِ إِلَّا عِزّاً وَ التَّعَفُّفُ لَا يَزِيدُ اللَّهُ بِهِ إِلَّا غِنًی. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 123)
سه چیز است که خداوند جز فزونی به آنها نمی‌دهد: به تواضعِ شخص، جز سربلندی نمی‌افزاید. به خوار شمردن او، جز عزت نمی‌افزاید و به خودداری از سؤالش، جز بی نیازی نمی‌افزاید.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا تَوَاضَعَ‏ أَحَدٌ  إِلَّا زَادَهُ اللَّهِ جَلَالَةً. (عيون الحكم ص 477)
کسی فروتنی نمی‌کند، مگر این که خداوند بزرگی او را افزایش می‌دهد.

 

13- تواضع ناپسند

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا ابْنَ مَسْعُودٍ إِيَّاكَ أَنْ تُظْهِرَ مِنْ نَفْسِكَ، الْخُشُوعَ وَ التَّوَاضُعَ‏ لِلْآدَمِيِّينَ وَ أَنْتَ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ رَبِّكَ مُصِرٌّ عَلَی الْمَعَاصِي وَ الذُّنُوبِ. يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی‏: {يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَ ما تُخْفِي الصُّدُورُ.}. (مؤمن/ 19) (بحار الأنوار ج ‏74 ص 109)

ای پسر مسعود! بترس که برای مردم اظهار خضوع و فروتنی کنی و نسبت به خدا سرکشی کنی و بر گناهان اصرار ورزی! همانا خداوند بزرگ می‌فرماید: {[خدا] نگاه‌های دزدانه و آنچه را كه دل‌ها نهان می‌دارند، می‌داند.}

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ مَنْ أَتَی غَنِيّاً فَتَوَاضَعَ‏ لِغِنَائِهِ، ذَهَبَ اللَّهُ بِثُلُثَيْ دِينِهِ. (بحار الأنوار ج ‏69 ص 196)
هر کس نزد توانگری برود و برای توانگریش او را احترام کند، خداوند یک سوم دین او را می‌برد.

 

اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ:. ..وَ إِيَّاكُمْ وَ التَّوَاضُعَ‏ لِغَنِيٍّ، فَمَا تَضَعْضَعَ أَحَدٌ لِغَنِيٍّ، إِلَّا ذَهَبَ نَصِيبُهُ مِنَ الْجَنَّةِ. (جامع الأخبار ص 156)
… و از تواضع‏ برای ثروتمند بپرهیزید، كه كسی برای ثروتمند تواضع‏ نمی كند، جز آن كه نصيب او از بهشت ‏از بین می‌رود.

 

14- پرهیز از تکبّر

اَللهُ تَعالی: وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا. (اسراء/ 37)
با تکبر و سرمستی در زمين راه مرو، كه زمين را نخواهی شكافت و به بلندی كوه‌ها نخواهی رسيد.

 

اَللهُ تَعالی: وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً، إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ. (لقمان/ 18)
متکبرانه روی از مردم برمگردان، و در زمین با ناز و غرور راه مرو، همانا خدا هیچ خودپسند فخرفروش را دوست ندارد.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَجَباً لِلْمُتَكَبِّرِ الْفَخُورِ الَّذِي كَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَةً وَ هُوَ غَداً جِيفَةٌ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 121)
شگفتا از متکبّر فخرفروش که دیروز نطفه بوده و فردا مُردار شود!

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ كِبْرٍ. (بحار الأنوار ج ‏2  ص 143)
كسی كه درونش ذرّه‌‏ای تكبّر و خودخواهی باشد، داخل بهشت نمی‏‌شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ضَادُّوا الْكِبْرَ بِالتَّوَاضُعِ‏. (عيون الحكم ص 309)
به وسیله‌ی تواضع با تکبّر که ضد آن است مقابله کنید.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوْ رَخَّصَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي الْكِبْرِ لِأَحَدٍ مِنْ عِبَادِهِ؛ لَرَخَّصَ فِيهِ لِأَنْبِيَائِهِ، لَكِنَّهُ كَرَّهَ إِلَيْهِمُ التَّكَبُّرَ وَ رَضِيَ لَهُمُ التَّوَاضُعَ‏. (عيون الحكم ص417)
اگر بنا بود خداوند به فردی از بندگان خود اجازه كِبر و بزرگ منشی دهد، بی گمان اين اجازه را به پيامبران و دوستان خاصّ خود می‌داد، اما خداوند سبحان تكبّر را در نظرشان ناپسند ساخت و برايشان فروتنی پسنديد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْمُتَكَبِّرِينَ يُجْعَلُونَ فِي‏ صُوَرِ الذَّرِّ يَتَوَطَّؤُهُمُ النَّاسُ حَتَّی يَفْرُغَ اللَّهُ مِنَ الْحِسَابِ. (بحار الأنوار ج ‏7 ص 201)
متکبّران به شکل مورچه (در روز قیامت) محشور می‌شوند و مردم آنان را پایمال می‌کنند تا خداوند از حساب فارغ شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِيمَا أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ (عَلَيْهِ السَّلَام) :يَا دَاوُدُ كَمَا أَنَّ أَقْرَبَ النَّاسِ‏ مِنَ اللَّهِ الْمُتَوَاضِعُونَ كَذَلِكَ أَبْعَدُ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْمُتَكَبِّرُون.‏ (كافی ج ‏2 ص 124)
از وحی‌های خداوند عزیز و بلندمرتبه به داوود (عليه السلام) اين بود: ای داوود! همچنان كه نزديك‌ترين مردم به خدا فروتنانند، دورترين مردم از خدا گردن فرازانند.