آداب اخلاص

 

چکیده

هدف از آفرینش، بندگی خداست و بندگی خدا، جز به اخلاص، تحقق نمی یابد، در آداب اخلاص، عوامل، آثار و آفات آن آمده است؛ از جمله اینکه با اخلاص، اعمال آدمی پذیرفته می‌شود و مهمترین عامل اخلاص، دوری از شرک است.

 

واژه های مرتبط

خلوص، خلوص نیت، مخلص، راستی، محبت، مودت، مهربانی

 

۱-معنی و مفهوم

اخلاص، برگزیدن و پیراستن از آمیختگی و حقیقت آن، بیزاری از غیر خداست. (لسان العرب و مفردات راغب)

راستی و صداقت و حقيقت.و ديانت.و ارادت و دوستی و محبت و مودت و مهربانی و عطوفت. و پارسائی.و خلوص نيت و صاف دلی.و دوستی بی‌ريا. (فرهنگ نفیسی ج ۱ ص ۱۳۶)

 

۲- اهمیت

اَللهُ تَعالی: قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ. (زمر/۱۱)

بگو: من مأمور شده‌ام كه خدا را بپرستم و برای او در دين اخلاص ورزم.

 

اَللهُ تَعالی: قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (ص/۸۲-۸۳)

(شیطان) گفت: به عزت و جلالت قسم! که خلق را تمام گمراه خواهم کرد، مگر مخلصین از بندگانت که برای تو خالص شدند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:… بِالْإِخْلَاص‏تَتَفَاضَلُ مَرَاتِبُ الْمُؤْمِنِينَ… ‏(مجموعه ورام ج ۲ ص۱۲۰)
برتری درجات مؤمنان بر يكديگر به اخلاص است.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الإخْلاصُ شِيمَةُ أفاضِلِ النّاسِ. (تصنیف غرر الحکم ص۱۹۷)
اخلاص، خصلت والاترين انسان‌هاست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: في إخْلاصِ الأعْمالِ تَنافُسُ اُولِي النُّهی و الألْبابِ. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۵۵)
رقابت خردمندان و صاحبدلان، در خالص گردانيدن اعمال است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مُخْبِراً عَنْ جَبْرَئِيلَ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّهُ قَالَ: الْإِخْلَاصُ سِرٌّ مِنْ أَسْرَارِي اسْتَوْدَعْتُهُ قَلْبَ مَنْ أَحْبَبْتُ مِنْ عِبَادِي. (بحارالانوار ج ۶۷ ص ۲۴۹)

جبرئيل از جانب خداوند عزیز و بلندمرتبه خبر داد كه اخلاص، سِرّی از اسرار من است و من آن را به دل بندگانی كه دوستشان دارم، می‌سپارم.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ أَخْلِصْ لِلَّهِ عَمَلَكَ وَ عِلْمَكَ وَ حُبَّكَ وَ بُغْضَكَ وَ أَخْذَكَ وَ تَرْكَكَ وَ كَلَامَكَ وَ صَمْتَكَ. ‏(تصنیف غرر الحکم ص۱۹۷)

كردار خود را برای خدا خالص گردان، و علم خود را و دوستی خود را و دشمنی خود را و گرفتن خود را و واگذاشتن خود را و گفتار خود را و خاموشی خود را (يعنی همه‌ی كارهای خود را برای خدا خالص گردان.).

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: طُوبَی‏ لِمَنْ‏ أَخْلَصَ‏ لِلَّهِ‏ الْعِبَادَةَ وَ الدُّعَاءَ وَ لَمْ يَشْغَلْ قَلْبَهُ بِمَا تَرَی عَيْنَاهُ وَ لَمْ يَنْسَ ذِكْرَ اللَّهِ بِمَا تَسْمَعُ أُذُنَاهُ وَ لَمْ يَحْزُنْ صَدْرَهُ بِمَا أُعْطِيَ غَيْرُهُ. (کافی ج ۲ ص ۱۶)

خوشا به حال كسی كه عبادت و دعايش را برای خدا خالص كند و دلش را به آنچه چشمش می‌بيند مشغول ندارد و بدان چه گوشش می‌شنود، ياد خدا را فراموش نكند، و برای آنچه بديگری داده شده، سينه‌اش را غم و اندوه نگيرد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی عَبْدٍ أَجَلَّ مِنْ أَنْ لَا يَكُونَ فِي قَلْبِهِ مَعَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ غَيْرُهُ. (بحارالانوار ج ۶۷ ص ۲۴۹)

بزرگترين نعمتی كه خداوند عزیز و بلندمرتبه به يك بنده عطا كرده، آن است كه، در دل او جز خدای عزیز و بلندمرتبه، ديگری را قرار نداده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْإِخْلَاصُ غَايَةُ الدِّينِ. (تصنیف غرر الحکم ص۸۳)

اخلاص غايت و نهایت دين است.‏

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَضِيلَةُ الْعَمَلِ الْإِخْلَاصُ فِيهِ. ‏‏‏(تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۸)

فضيلت عمل، اخلاص در آن است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اِلْزَمِ الْإِخْلَاصَ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ وَ الْخَشْيَةَ فِي الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ وَ الْقَصْدَ فِي الْفَقْرِ وَ الْغِنَی وَ الْعَدْلَ فِي الرِّضَا وَ السَّخَطِ. ‏(تصنیف غرر الحکم ص۱۹۷)

الزام به اخلاص داشته باش، در نهان، آشكار و ترس، در غیاب(مردم) و حضور(مردم) و ميانه‏روی در فقر و توانگری، و عدالت گستری در خشنودی و خشم‏.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَصْفِيَةُ العَمَلِ أشَدُّ مِن العَمَلِ. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۵۵)
خالص گردانيدن عمل، سخت‌تر از خود عمل است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الإخْلاصُ أعْلی الإيمانِ. (تصنیف غرر الحکم ص ۸۳)
اخلاص، اوج ايمان است.

 

۳- مصادیق اخلاص

اَللهُ تَعالی: قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَیٰ إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا. (کهف/۱۱۰)

بگو: جز این نیست که من هم بشری مانند شمایم که به من وحی می‌شود که معبود شما فقط خدای یکتاست؛ پس کسی که دیدار پروردگارش را امید دارد، پس باید کاری شایسته انجام دهد و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نکند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: إِنَ‏ لِكُلِ‏ حَقٍ‏ حَقِيقَةً وَ مَا بَلَغَ‏ عَبْدٌ حَقِيقَةَ الْإِخْلَاصِ‏ حَتَّی لَا يُحِبَّ أَنْ يُحْمَدَ عَلَی شَيْ‏ءٍ مِنْ عَمَلِ اللَّهِ. (بحارالانوار ج ۶۹ ص ۳۰۴)

به درستی که برای هر حقی، حقیقتی است و انسان به حقیقت اخلاص نمی‌رسد، مگر اینکه تمجید و ستایش مردم را (بر کارهای خود) دوست نداشته باشد.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: العَمَلُ الخالِصُ، الّذي لا تُريدُ أنْ يَحْمَدَكَ علَيهِ أحَدٌ إلاّ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ.
عمل خالص، آن است كه نخواهی كسی جز خداوند عزیز و بلندمرتبه، تو را بر انجام آن بستايد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: يَا أَبَا ذَرٍّ لَا يَفْقَهُ الرَّجُلُ كُلَّ الْفِقْهِ حَتَّی يَرَی النَّاسَ أَمْثَالَ الْأَبَاعِرِ فَلَا يَحْفِلُ بِوُجُودِهِمْ‏ وَ لَا يُغَيِّرُهُ ذَلِكَ كَمَا لَا يُغَيِّرُهُ وُجُودُ بَعِيرٍ عِنْدَهُ.‏ ثُمَّ يَرْجِعَ‏ إِلَی نَفْسِهِ فَيَكُونَ أَعْظَمَ حَاقِرٍ لَهَا. (بحارالانوار ج ۶۹ ص ۳۰۴)

ای ابوذر! هرگز كسی فقيه نمی‏شود- آن هم درجه بالايش- مگر آنكه مردم نزد او چون شترانی باشند كه باكی به وجود آنان نداشته باشد، بودن مردم، تغييری در او ايجاد نكند، همچنان كه بودن شتر، تغييری در او ايجاد نمی‏كند. آنگاه به نفس خود نظر كند و آن را از همه پست‏تر قرار دهد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: إنَّ اللَّهَ تَعٰالیٰ يَقول: أَنَا أَغنٰی الأغنِياء عنِ الشِّركِ، مَن عَمَلَ عَمَلاً فَأشركَ فيهِ غَيري فَنَصِيبي لَهُ، فَأَنَا لٰا أقبَلْ إلّا ما كٰانَ خٰالِصاً لي. (الجواهر السنية في الأحاديث القدسية ص۳۳۲)

خداوند متعال می‏فرمايد: من بی نیازترین بی نیازان هستم از شریک داشتن، پس هر كس عملی را انجام دهد و در آن عمل غير مرا شريك قرار دهد، من سهم خودم را به او می‏دهم، چون من اعمالی را قبول می‏كنم كه خالصانه فقط برای خاطر من باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَوَّلُ الْإِخْلَاصِ الْيَأْسُ مِمَّا فِي أَيْدِي النَّاسِ. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۸)

اوّل اخلاص، یأس و نوميدی از آنچه در دست‌های مردم‏ است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: العَملُ كُلُّهُ هَباءٌ إلاّ ما اُخْلِصَ فيهِ. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۵۵)
اعمال، همه بر باد است، مگر آنچه از روی اخلاص باشد.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ضَاعَ‏ مَنْ‏ كَانَ‏ لَهُ‏ مَقْصَدٌ غَيْرُ اللَّهِ. (غرر الحکم ص ۴۲۶)

هركه مقصودی جز خدا داشته باشد، ضایع وتباه شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَ عَلَانِيَتُهُ وَ فِعْلُهُ‏ وَ مَقَالَتُهُ‏ فَقَدْ أَدَّی‏ الْأَمَانَةَ وَ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ. (نهج البلاغه نامه۲۶)

كسی كه ظاهر و باطنش و كردار و گفتارش يكی باشد، امانت را پرداخته و عبادت را خالص كرده است.

 

۴- آثار اخلاص

فاطِمَةُ الزَّهراء عَلیها سَلام:‏‏‏‏ مَنْ أَصْعَدَ إِلَی اللَّهِ خَالِصَ عِبَادَتِهِ ‏أَهْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ أَفْضَلَ مَصْلَحَتِهِ. (عدة الداعی ص ۲۳۳)

هر كس عبادت خالص خود را به طرف بالا فرستد، خدای عزیز و بلندمرتبه بهترين مصالح خود را برای او پايين می‏فرستد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كُلَّمَا أَخْلَصْتَ‏ عَمَلًا بَلَغْتَ‏ مِنَ‏ الْآخِرَةِ أَمَلًا. (غرر الحکم ص  ۵۳۴)
هر عملی را كه خالص انجام دهی، در آخرت به آرزويی دست می يابی.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَازَ بِالسَّعَادَةِ مَنْ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۸)

فيروزی يافته به نيكبختی و سعادت، كسی كه خالص گردانيده عبادت را از برای حق تعالی.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مُلُوكُ الْجَنَّةِ الْأَتْقِيَاءُ وَ الْمُخْلِصُونَ. ‏(تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۸)

پادشاهان بهشت، پرهيزگاران و مخلصانند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: صِدْقُ إِخْلَاصِ الْمَرْءِ يُعْظِمُ زُلْفَتَهُ وَ يُجْزِلُ مَثُوبَتَهُ. ‏(تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۸)

راستی اخلاص مرد، تقرّب او را به خدا عظيم می‏گرداند، و ثواب و پاداش او را بزرگ می‏گرداند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: غَايَةُ الْإِخْلَاصِ الْخَلَاصُ. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۸)

غايت اخلاص، خلاصی (از عذاب و عقاب) است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ اسْتَظْهَرَ لِمَعَاشِهِ وَ مَعَادِهِ. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۸)

‏هر که برای خدا اخلاص ورزد، در معیشت و آخرتش ظاهر می‌شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَيْنَ‏ الَّذِينَ‏ أَخْلَصُوا أَعْمَالَهُمْ‏ لِلَّهِ‏ وَ طَهَّرُوا قُلُوبَهُمْ بِمَوَاضِعِ ذِكْرِ اللَّهِ.؟! (تصنیف غرر الحکم ص ۱۵۵)

كجايند آنان كه اعمال خود را برای خدا خالص گردانيدند و دل‌هايشان را با جايگاه ياد خدا كردن، پاكيزه ساختند؟!

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَن قالَ: «لا إلهَ إلاّ اللّه ُ» مُخْلِصا دَخَلَ الجَنّةَ و إخْلاصُهُ أنْ يَحْجِزَهُ «لا إلهَ إلاّ اللّه ُ» عَمّا حَرّمَ اللّه ُ.  (بحارالانوار ج ۸ ص ۳۵۹)
هر كس خالصانه «لا إله الاّ اللّه » بگويد به بهشت رود و اخلاصش به اين است كه «لا إله الاّ اللّه» او را از آنچه خداوند حرام كرده است باز دارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الزُّهدُ سَجِيَّةُ المُخْلِصينَ. (تصنیف غرر الحکم ص ۲۷۵)
پارسايی، خوی مخلصان است.

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَا أَطَّلِعُ عَلَی قَلْبِ عَبْدٍ فَأَعْلَمَ‏ مِنْهُ‏ حُبَ‏ الْإِخْلَاصِ‏ لِطَاعَتِي‏ لِوَجْهِي‏ وَ ابْتِغَاءِ مَرْضَاتِي إِلَّا تَوَلَّيْتُ تَقْوِيمَهُ وَ سِيَاسَتَهُ. (بحارالانوار ج ۸۲  ص ۱۳۶)

خداوند عزیز و بلندمرتبه فرمايد : هرگاه دل بنده‌ام را بنگرم و دريابم كه از روی اخلاص و برای خشنودی من طاعتم را به جا می آورد، اصلاح و تربيت او را خود به عهده گيرم.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: المُخْلِصُ حَرِيٌّ بالإجابَةِ. (تصنیف غرر الحکم ص۱۹۳)
مخلص، سزاوار اجابت [دعا] است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بالإخْلاصِ تُرْفَعُ الأعْمالُ. (تصنیف غرر الحکم ص۱۵۵)
با وجود اخلاص است كه اعمال [به درگاه خدا] بالا می‌رود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَخْشَعُ لَهُ كُلُّ شَيْ‏ءٍ ثُمَّ قَالَ إِذَا كَانَ مُخْلِصاً لِلَّهِ قَلْبَهُ أَخَافَ اللَّهُ مِنْهُ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَتَّی هَوَامَّ الْأَرْضِ وَ سِبَاعَهَا وَ طَيْرَ السَّمَاءِ. (بحارالانوار ج ۶۴ ص ۳۰۵)

مؤمن كسی است كه همه چيز در برابر او خاشعند و از هيبت او می‌هراسند، اين هنگامی است كه آن مؤمن در كارهای خود اخلاص داشته باشد، هر گاه چنين باشد خداوند همه را از وی می‏ترساند، حتی جنبندگان و حشرات زمين و درندگان و پرندگان هوا.

 

۵- عوامل اخلاص

5-1- نداشتن برتری جویی

اَللهُ تَعالی: تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا  وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ. (قصص/۸۳)

آن سرای (پر ارزش) آخرت را برای کسانی قرار می‏دهیم که اراده برتری‏جویی در زمین و فساد را ندارند و عاقبت نیک برای پرهیزگاران است‏. (به‌نوعی دنبال برتری روی زمین نیستند، حتی برتری معنوی)

 

۵-۲- عبادت

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْإِخْلَاصُ ثَمَرَةُ الْعِبَادَة. (تصنیف غرر الحکم ص۱۹۷)

اخلاص ثمره عبادت است.

 

۵-۳- یقین

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْإِخْلَاصُ ثَمَرَةُ الْيَقِين. ‏(تصنیف غرر الحکم ص۱۹۷)

اخلاص ميوه‌ی يقين است.

 

۵-۴- تصفیه عمل از ناخالصی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: تَصْفِيَةُ العَمَلِ خَيرٌ مِن العَمَلِ. (بحارالانوار ج ۷۵ ص۹۰)
پاك كردن عمل [از ناخالصی‌ها] بهتر از خود عمل است.

 

۵-۵- قطع امید از غیر خدا

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَكُونُ الْعَبْدُ عَابِداً لِلَّهِ حَقَّ عِبَادَتِهِ حَتَّی‏ يَنْقَطِعَ‏ عَنِ‏ الْخَلْقِ‏ كُلِّهِمْ‏ إِلَيْهِ‏، فَحِينَئِذٍ يَقُولُ: هَذَا خَالِصٌ لِي، فَيَقْبَلُهُ بِكَرَمِهِ. (بحارالانوار ج۶۷ ص۱۱۱)

بنده، خدای را چنان كه حقّ عبادت اوست عبادت نكند، مگر آنگاه كه از همه‌ی خلق بريده، به خداوند روی آورد. در اين هنگام خداوند فرمايد: اين، خالص برای من است. و به لطف و كرم خويش او را پذيرا شود.

 

5-6- علم

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَمَرةُ العِلمِ إخْلاصُ العَمَلِ. ‏(تصنیف غرر الحکم ص ۶۴)
ثمره‌ی دانش اخلاص عمل است.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ ادْفَعْ عن نَفْسِكَ حاضِرَ الشَّرِّ بحاضِرِ العِلْمِ  و اسْتَعْمِلْ حاضِرَ العِلْمِ بخالِصِ العَمَلِ  و تَحَرَّزْ في خالِصِ العَمَلِ مِن عَظيمِ الغَفْلَةِ بشِدَّةِ التَّيَقُّظِ  و اسْتَجْلِبْ شِدَّةَ التَّيقُّظِ بصِدْقِ الخَوفِ. (تحف العقول ص ۲۸۵)
شرّ و بدی را با حضورِ علم از خود بران و با عملِ خالصانه، علم را به كارگير و در عمل خالص، با هوشياری شديد، از غفلت دوری كن و با خوف راستين (از خدا)، هوشياری و بیداری كامل را به دست آور.

 

5-7- دعا

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… ثُمَّ خَلِّصْ ذَلِک کلَّهُ مِنْ رِئَاءِ الْمُرَاءِینَ، وَ سُمْعَةِ الْمُسْمِعِینَ، لَا نُشْرِک فِیهِ أَحَداً دُونَک، وَ لَا نَبْتَغِی فِیهِ مُرَاداً سِوَاک… (صحیفه سجادیه دعای۴۴)

خدایا! همه اینها (اعمال ما) را از ریای ریاکنندگان  و از سُمعَه و شنواندن شنوانندگان، خالص گردان تا احدی را شریک تو قرار ندهیم و جز تو مرادی برنگزینیم.

 

۵-۸- روزه

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَرَضَ اللَّهُ…َ الصِّيَامَ‏ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ‏ الْخَلْق‏. (تصنيف غرر الحكم  ص176)

خداوند واجب كرد ··· روزه را تا اخلاص بندگان را بيازمايد.

 

5-9- اجتناب از حرام الهی  

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… تَمَامُ‏ الْإِخْلَاصِ‏ تَجَنُّبُكَ الْمَعَاصِي‏… (بحار الانوار ج ۷۴ ص ۲۳۲)

…تمامی اخلاص به پرهيز تو از گناهان است‏…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْعِبَادَةُ الْخَالِصَةُ أَنْ‏ لَا يَرْجُوَ الرَّجُلُ‏ إِلَّا رَبَّهُ‏ وَ لَا يَخَافَ إِلَّا ذَنْبَهُ. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۹)

عبادت خالص اين است كه آدمی جز به پروردگار خويش اميد نبندد و جز از گناه خويش نترسد.

 

5-10- کم کردن آرزوهای دنیوی

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَلِّلِ‏ الْآمَالَ‏ تَخْلُصْ‏ لَكَ الْأَعْمَالُ‏. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۵۵)

كم كن اميد و آرزوهایت را، تا اعمال برای تو خالص شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أوَّلُ الإخْلاصِ اليَأسُ مِمّا في أيْدي النّاسِ. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۸)
سرآغاز اخلاص چشم اميد بركندن از دست مردمان است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَن رَغِبَ فيما عِندَ اللّه ِ أخْلَصَ عَمَلَهُ. (تصنیف غرر الحکم ص ۱۵۵)
كسی كه خواهان آن چيزهایی باشد كه نزد خداست، عمل خود را خالص گرداند.

 

5-11- داشتن قلب سلیم و خیررسانی و بدی نکردن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:…وَ أَمَّا عَلَامَةُ الْمُخْلِصِ فَأَرْبَعَةٌ: يَسْلَمُ قَلْبُهُ وَ تَسْلَمُ جَوَارِحُهُ وَ بَذَلَ خَيْرَهُ وَ كَفَّ شَرَّهُ… (تحف العقول ص۲۱)

نشان مخلص چهار چيز است: قلبی سليم دارد، اعضا و جوارحش تسليم هستند و خيرش [به ديگران] می‌رسد و از بدی كردن خوددار است.

 

۶- آفات اخلاص

اَللهُ تَعالی: الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ. (ماعون/۶)

همانان که همواره ریا می‌کنند.

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَيْفَ يَسْتَطِيعُ الْإِخْلَاصَ مَنْ يَغْلِبُهُ الْهَوَی‏. (تصنیف غرر الحکم ص ۳۰۶)

چگونه توانایی اخلاص دارد كسی كه هوای نفس بر او چيره باشد؟!

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: الْعُلَمَاءُ كُلُّهُمْ هَلْكَی إِلَّا الْعَامِلُونَ وَ الْعَامِلُونَ كُلُّهُمْ هَلْكَی إِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَ الْمُخْلِصُونَ عَلَی خَطَرٍ. (مجموعه ورام ج ۲ ص ۱۱۸).
عالمان همه به هلاكت درافتند، مگر آنان كه به علم خود عمل كنند و عاملان همه هلاك شوند، مگر آنان كه از روی اخلاص كار كنند. و مخلصان در خطرند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْإِخْلَاصُ خَطَرٌ عَظِيمٌ حَتَّی يُنْظَرُ بِمَا يُخْتَمُ لَهُ. ‏(تصنیف غرر الحکم ص ۱۹۷)

اخلاص خطر عظيم است، تا اينكه نگاه كرده شود به آنچه برای او ختم می‏شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوِ ارْتَفَعَ الهَوی لَأَنِفَ غَيرُ المُخلِصِ مِن عَمَلِهِ. ‏(تصنیف غرر الحکم ص ۶۵)

اگر هوی و هوس از ميان برود، انسان بی‌اخلاص از عملش شانه خالی كند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ قَالُوا وَ مَا الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الرِّئَاءُ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا جَازَی الْعِبَادَ بِأَعْمَالِهِمْ اذْهَبُوا إِلَی الَّذِي كُنْتُمْ تُرَاءُونَ فِي الدُّنْيَا هَلْ تَجِدُونَ ثَوَابَ أَعْمَالِكُمْ؟ (بحارالانوار ج ۶۹ ص ۳۰۴)

چيزی كه بيشتر برای شما می‏ترسم، شرك اصغر می‏باشد. گفتند: يا رسول اللَّه! شرك اصغر كدام است فرمود: رياء، خداوند عزیز و بلندمرتبه می‏فرمايد: هنگامی كه بندگان را پاداش عمل می‏دهند، به آنها می‏گويند: برويد از كسانی كه برای آنها كار می‏كرديد پاداش خود را بگيريد، آيا جزاء و ثوابی در آنجا مشاهده می‏كنيد؟!

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ إِلَّا قِلَّةُ الْعَقْلِ قِيلَ وَ كَيْفَ ذَلِكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ؟ قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ يَعْمَلُ الْعَمَلَ الَّذِي هُوَ لِلَّهِ رِضًی فَيُرِيدُ بِهِ غَيْرَ اللَّهِ فَلَوْ أَنَّهُ‏ أَخْلَصَ‏ لِلَّهِ‏ لَجَاءَهُ‏ الَّذِي‏ يُرِيدُ فِي أَسْرَعَ مِنْ ذَلِكَ. (بحارالانوار ج ۶۹ ص ۲۹۹)

ميان حقّ و باطل [چيزی ]جز كم خردی نيست. عرض شد: چگونه؟ ای پسر رسول خدا! فرمود: بنده‌ی خدا كاری را كه رضای خدا در آن است، برای غير خدا انجام می‌دهد، در صورتی كه اگر آن را محض رضای خدا انجام می‌داد، خداوند او را به هدفی كه از آن كار داشت زودتر می‌رساند.

 

۷- حفظ اخلاص

اَللهُ تَعالی: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَی كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ… (بقره/۲۶۴)

ای اهل ایمان! صدقه‌هایتان را با منّت و آزار باطل نکنید! مانند کسی که مالش را به ریا به مردم انفاق می‌کند.

 

مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ: قَالَ لِيَ الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ) ‏ وَيْحَكَ‏ يَا ابْنَ‏ عَرَفَةَ اعْمَلُوا لِغَيْرِ رِيَاءٍ وَ لَا سُمْعَةٍ فَإِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِغَيْرِ اللَّهِ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَی مَا عَمِلَ‏ وَيْحَكَ مَا عَمِلَ أَحَدٌ عَمَلًا إِلَّا رَدَّاهُ اللَّهُ إِنْ خَيْراً فَخَيْرٌ وَ إِنْ شَرّاً فَشَرٌّ. (کافی ج ۲ ص ۲۹۴)

محمد ابن عرفه: امام رضا (علیه السلام) به من فرمود: وای بر تو ای پسر عرفه! كار كنيد، نه به منظور ريا و به گوش مردم رساندن. زيرا هر كه برای غير خدا كار كند، خدا او را به كارش واگذارد. وای بر تو! كسی عملی نكند، جز آنكه خدا عبایی بر او پوشاند (از جنس همان عملش) اگر عملش خوب باشد، عبای خوب و اگر بد باشد عبای بد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اخْشَوُا اللَّهَ خَشْيَةً لَيْسَتْ بِتَعْذِيرٍ وَ اعْمَلُوا لِلَّهِ فِي غَيْرِ رِيَاءٍ وَ لَا سُمْعَةٍ فَإِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِغَيْرِ اللَّهِ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَی عَمَلِهِ. (کافی ج ۲ ص۲۹۷)

از خدا چنان بترسيد كه محتاج عذر خواهی نباشيد (كه مقصر نباشيد) و بدون ريا و قصد شهرت برای خدا كار كنيد؛ زيرا هر كه برای غير خدا كار كند، خدا او را به عملش واگذارد.

 

زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: سَأَلْتُهُ‏ عَنِ‏ الرَّجُلِ‏ يَعْمَلُ‏ الشَّيْ‏ءَ مِنَ‏ الْخَيْرِ فَيَرَاهُ إِنْسَانٌ فَيَسُرُّهُ ذَلِكَ فَقَالَ لَا بَأْسَ مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ هُوَ يُحِبُّ أَنْ يَظْهَرَ لَهُ فِي النَّاسِ الْخَيْرُ إِذَا لَمْ يَكُنْ صَنَعَ ذَلِكَ لِذَلِكَ. (کافی ج ۲ ص ۲۹۷)

زراره: از امام باقر (علیه السلام) پرسيدم راجع به مردی كه كار خيری می‌كند و شخصی او را می‏بيند و او خوشش می‏آيد؟! فرمود: عيب ندارد، هر كس دوست دارد خوبيش ميان مردم نمايان شود، به شرط آنكه عمل را به آن قصد انجام ندهد.