آداب خوش خلقی

 

چکیده

رفتار نیک انسان‌ها، نشان دیانت آنهاست. آداب خوش خلقی، مجموعه‌ی آیات و روایات در این موضوع است و آثار فراوانی از جمله فزونی محبت و رزق دارد. خوش خلقی، از صفات بارز پیامبران و امامان است و آنان با بهره‌مندی از این صفت، مردم را به سوی خدا دعوت می‌کردند.

 

1- معنی خوش خُلقی

ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) مَا حَدُّ حُسْنِ الْخُلُقِ قَالَ تُلِینُ‏ جَانِبَکَ‏ وَ تُطِیبُ کَلَامَکَ وَ تَلْقَى أَخَاکَ بِبِشْرٍ حَسَنٍ. (بحار الأنوار ج ‏۶۸ ص ۳۸۹)

از حضرت صادق علیه السلام پرسیدند: حدود خوش‌ خلقی چیست؟

فرمود: آنکه نرم‌خو باشی، سخنت را پاکیزه گردانی و برادرت را با چهره‌ای گشاده ملاقات کنی .

 

2- اهمیت خوش خلقی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ عُنْوَانُ‏ صَحِیفَةُ الْمُؤْمِنِ‏ حُسْنُ خُلُقِهِ.(بحار الأنوار ج ‏۷۵ ص ۳۷)

سرلوحه‌ی اعمال مؤمن، خوش‌خلقی اوست.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ خِیَارُکُمْ‏ أَحَاسِنُکُمْ‏ أَخْلَاقاً الَّذِینَ یَأْلِفُونَ وَ یُؤْلَفُونَ. (تحف العقول ص ۴۵)

بهترین شما خوش‌خوترین شماست. آنان که با دیگران، و دیگران با ایشان، الفت می‌گیرند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ حُسْنُ‏ الْخُلُقِ‏ نِصْفُ‏ الدِّینِ‏. (بحار الأنوار ج ‏۶۸ ص ۳۹۳)

خوش‌خلقی، نیمی از دین است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ ‏ أَفْضَلُکُمْ‏ إِیمَاناً أَحْسَنُکُمْ أَخْلَاقاً. (بحار الأنوار ج ‏۷۴ ص ۱۴۸)

برترین شما به لحاظ ایمان، خوش‌خوترین شماست.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَلَا وَ إِنَّ‏ أَشْبَهَکُمْ‏ بِی أَحْسَنُکُمْ خُلُقاً. (عیون الأخبار ج ۲ ص ۵۰)

بدانید که شبیه‌ترین شما به من، خوش‌خوترین شماست.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَا یُوضَعُ‏ فِی‏ مِیزَانِ‏ امْرِئٍ‏ یَوْمَ الْقِیَامَهِ أَفْضَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ. (کافی  ج ‏۲ ص ۹۹)

چیزی برتر از خوش خلقی در ترازوی اعمال انسان در روز قیامت گذاشته نمی‌شود.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَا أَعْطَى‏ اللَّهُ‏ سُبْحَانَهُ‏ الْعَبْدَ شَیْئاً مِنْ خَیْرِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ إِلَّا بِحُسْنِ خُلُقِهِ وَ حُسْنِ نِیَّتِهِ. (تصنیف غرر الحکم ص ۹۲)

خدای سبحان به بنده، چیزی از خیر دنیا و آخرت نبخشد، جز به خوش‌ خلقی و خوش‌نیتی.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: حُسْنُ‏ الْخُلُقِ‏ رَأْسُ‏ کُلِّ بِرٍّ. (عیون الحکم ص ۲۲۷)

خوش‌خلقی سرلوحه‌ی هر نیکی است.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَکْمَلُکُمْ‏ إِیمَاناً أَحْسَنُکُمْ‏ خُلُقاً. (بحار الأنوار ج ‏۶۸ ص ۳۸۷)

کامل‌ترین شما در ایمان، خوش‌خوترین شماست.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: حُسْنُ‏ الْخُلُقِ‏ خَیْرُ قَرِینٍ‏. (بحار الأنوار ج ‏۶۸ ص ۳۸۷)

خوش‌ خلقی بهترین همراه است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مِنْ‏ سَعَادَةِ الرَّجُلِ‏ حُسْنُ‏ الْخُلُقِ. (مشکاه الأنوار ص ۲۲۳)

از نشانه‌های سعادت آدمی، خوش‌ خلقی است.

 

3- ثواب خوش خلقی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ ‏ إِنَّ‏ صَاحِبَ‏ الْخُلُقِ‏ الْحَسَنِ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ الصَّائِمِ الْقَائِمِ. (کافی  ج ‏۲ ص ۱۰۰)

براستی انسان خوش‌خلق را پاداشی همچون پاداش روزه دار شب زنده‌دار باشد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: رَوِّضُوا أَنْفُسَکُمْ‏ عَلَى‏ الْأَخْلَاقِ الْحَسَنَةِ فَإِنَّ الْعَبْدَ الْمُسْلِمَ یَبْلُغُ بِحُسْنِ خُلُقِهِ دَرَجَةَ الصَّائِمِ الْقَائِم‏. (بحار الأنوار  ج ‏۱۰ ص ۹۹)

خویشتن را بر اخلاق نیکو تمرین دهید. زیرا بنده‌ی مؤمن به سبب خوش‌خلقی، هم‌درجه‌ی روزه دارِ شب‌زنده‌دار می‌شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى لَیُعْطِی الْعَبْدَ مِنَ الثَّوَابِ عَلَى حُسْنِ الْخُلُقِ کَمَا یُعْطِی‏ الْمُجَاهِدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یَغْدُو عَلَیْهِ وَ یَرُوحُ. (کافی ج ‏۲ ص۱۰۱)

به راستی خدای بزرگ و برتر بنده را بر خوش‌خلقی پاداش دهد؛ همانند پاداش کسی که شب و روز در راه خدا جهاد کند.

 

4- آثار خوش خلقی

۴-۱– زندگی شیرین

اَلحَسَنُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَا عَیْشَ‏ أَلَذُّ مِنْ حُسْنِ الْخُلُق‏. (بحار الأنوار ج ‏۷۵ ص ۱۱۱)

هیچ زندگی و عیشی، لذیذتر از خوش‌خلقی نیست.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فِی‏ سَعَةِ الْأَخْلَاقِ‏ کُنُوزُ الْأَرْزَاق‏. (کافی  ج‏۸ ص ۲۳)

در گشادگی اخلاق، گنجینه‌های رزق و روزی است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: حُسْنُ الْخُلُقِ‏ مِنَ‏ الدِّینِ‏ وَ هُوَ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ. (بحار الأنوار ج ‏۷۵ ص ۲۵۷)

خوش‌ خلقی از دین است و آن روزیِ انسان را بیفزاید.

 

۴-۲– افزایش عمر

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: اِنَّ الْبِرَّ وَ حُسْنَ‏ الْخُلُقِ‏ یَعْمُرَانِ‏ الدِّیَارَ وَ یَزِیدَانِ فِی الْأَعْمَارِ. (بحار الأنوار ج ‏۶۸ ص ۳۹۵)

به درستی که نیکوکاری و خوش‌خلقی، خانه‌ها را آباد و عمر‌ها را طولانی می‌کند.

 

۴-۳– جلب دوستی

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: عَلَیْکَ‏ بِحُسْنِ‏ الْخُلُقِ‏ فَإِنَّهُ یَکْسِبُکَ الْمَحَبَّهَ. (عیون الحکم  ص ۳۳۵)

بر تو باد به خوش خلقی! زیرا که آن، دوستی مردم را به سوی تو جلب می‌کند.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ حَسُنَ خُلُقُهُ کَثُرَ مُحِبُّوهُ‏ وَ أَنِسَتِ النُّفُوسُ بِه‏. (تصنیف غرر الحکم  ص ۲۵۵)

هر که خلقش نیکو باشد؛ دوستانش بسیار شود و دل‌های مردم به او انس گیرد.

 

۴-۴– سبک شدن حساب

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: حَسِّنْ خُلُقَکَ یُخَفِّفِ‏ اللَّهُ‏ حِسَابَکَ‏. (بحار الأنوار ج ‏۶۸ ص ۳۸۳)

خُلق خود را نیکو ساز تا خداوند حسابت را سبک سازد.

 

۴-۵– زدودن گناهان

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْخُلُقَ الْحَسَنَ یَمِیثُ الْخَطِیئَةَ کَمَا تَمِیثُ الشَّمْسُ‏ الْجَلِیدَ. (کافی  ج‏۲ ص ۱۰۰)

براستی اخلاق نیکو، گناهان را ذوب می‌کند، آنگونه که خورشید یخ را آب می‌کند.

 

۴-۶– بهشت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَکْثَرُ مَا تَلِجُ‏ بِهِ‏ أُمَّتِی الْجَنَّهَ تَقْوَى اللَّهِ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ. (بحار الأنوار ج ‏۶۸ ص ۳۷۵)

بیشترین چیزی که امّتم بدان وارد بهشت شوند، تقوای خدا و خوش‌خلقی است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ عَلَیْکُمْ بِحُسْنِ الْخُلُقِ فَإِنَّ حُسْنَ الْخُلُقِ فِی‏ الْجَنَّهِ لَا مَحَالَهَ. (بحار الأنوار ج‏۶ ص ۳۸۶)

بر شما باد به خوش خلقی! زیر را که دارنده خوش‌خلقی ناگزیر در بهشت خواهد بود.

 

5- آثار بد خلقی

۵-۱– زندگی تلخ

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَا عَیْشَ‏ لِسَیِّئِ‏ الْخُلُقِ. (عیون الحکم  ص ۵۳)

برای بدخو، زندگیِ شیرینی نباشد.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: سُوءُ الْخُلُقِ نَکَدُ الْعَیْشِ‏ وَ عَذَابُ النَّفْسِ. (عیون الحکم  ص ۲۸۵)

بدخلقی، تیرگی زندگی و عذاب روح است.

 

۵-۲– کاهش روزی

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ:  مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ ضَاقَ‏ رِزْقُهُ‏. (عیون الحکم  ص ۴۳۱)

هر که خلقش بد باشد، روزی‌اش کاهش یابد.

 

۵-۳– عذاب روحی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ ‏ مَنْ‏ سَاءَ خُلُقُهُ‏ عَذَّبَ نَفْسَهُ. (بحار الأنوار ج‏۷۰ ص ۲۹۸)

هر که بدخو باشد، خویشتن را عذاب دهد.

 

۵-۴– نفرت مردم

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ قَلَاهُ‏ مُصَاحِبُهُ‏ وَ رَفِیقُهُ. (عیون الحکم  ص ۴۳۷)

کسی که بدخو باشد، همراه و رفیقش او را دشمن دارند.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ مَنْ ضَاقَ خُلُقُهُ مَلَّهُ‏ أَهْلُهُ. (کافی  ج ‏۸ ص ۲۳)

هر که بدخو باشد، کسانش از او رنجیده شوند.

 

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ أَعْوَزَهُ‏ الصَّدِیقُ‏ وَ الرَّفِیقُ. (تصنیف غرر الحکم  ص ۲۶۵)

هر که بدخو باشد، دوست و رفیق برای او نایاب شود.

 

۵-۵– تباهی ایمان

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ سُوءَ الْخُلُقِ لَیُفْسِدُ الْعَمَلَ‏ کَمَا یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ‏. (کافی ج ‏۲ ص ۳۲۱)

براستی بدخلقی، ایمان را تباه سازد، چنانکه سرکه عسل را تباه می‌کند.

 

۵-6– آتش دوزخ

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِیَّاکُمْ وَ سُوءَ الْخُلُقِ فَإِنَّ سُوءَ الْخُلُقِ‏ فِی‏ النَّارِ لَا مَحَالَةَ. (بحار الأنوار ج ‏۶۸ ص ۳۸۶)

از بدخلقی بر حذر باشید. زیرا بدخلقی ناگزیر در آتش دوزخ خواهد بود.

 

6- دعای خوش خلقی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ‏‏ فِی وَصِیَّتِهِ لِعَلِیٍّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): یَا عَلِیُّ إِذَا نَظَرْتَ فِی الْمِرْآةِ فَقُلِ اللَّهُمَّ کَمَا حَسَّنْتَ خَلْقِی فَحَسِّنْ‏ خُلُقِی‏ وَ رِزْقِی. (مکارم الأخلاق ص ۶۹)

ای علی! هر گاه در آیینه نگاه کنی، بگو: خدایا! چنانکه آفرینش مرا نیکو ساختی، اخلاق و روزی مرا نیز نیکو گردان.