آداب مشورت

آداب مشورت

 

چکیده

آداب مشورت دربیان ائمه معصومین (علیهم السلام) آمده است و از آداب زندگی هم محسوب می‌شود.از لوازم زندگی اجتماعی برای زندگانیِ بهینه، بهره‌مندی از خرد دیگران است و مشورت عاملی برای این کار است.  مشورت، آثاری هم به دنبال دارد و شرایطی برای آن مذکور است و بی‌تردید مراعات آن رفاه و اطمینان به دنبال دارد.

 

1- اهمیت مشورت

اَللهُ تَعالى:‏ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ. ‏(آل عمران/ 159)

و در كار[ها] با آنان مشورت كن، و چون تصميم گرفتى بر خدا توكّل كن، زيرا خداوند توكّل‌كنندگان را دوست می‌دارد.

 

اَللهُ تَعالى:‏ وَ أَمْرُهُمْ شُورى‏ بَيْنَهُمْ. ‏(شوری/38)

(مؤمنين) در كارها با همديگر مشورت می‏‌كنند.

 

اَللهُ تَعالى:‏ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا.(بقره/233)

اگر پدر و مادر بر اساس توافق و مشورتشان بخواهند کودک را [قبل از دو سال] از شیر بگیرند، گناهی بر آنان نیست…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَلَى الْيَمَنِ فَقَالَ وَ هُوَ يُوصِينِي يَا عَلِيُّ مَا حَارَ مَنِ اسْتَخَارَ وَ لَا نَدِمَ مَنِ اسْتَشَارَ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 100)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) مرا به یمن فرستاد و به من سفارش کرد: ای علی! کسی که خیر جوید، حیران نشود، و آن کس که مشورت کند، پشیمان نگردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا عَطِبَ امْرُؤٌ اسْتَشَارَ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 100)

کسی که مشورت کند، سقوط  نکند .

 

فِيمَا أَوْصَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَلِيّاً (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَنْ قَالَ: لَا مُظَاهَرَةَ أَوْثَقُ مِنَ الْمُشَاوَرَةِ وَ لَا عَقْلَ كَالتَّدْبِيرِ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 100)

در وصیت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به علی (علیه السلام) آمده بود: پشتیبانی محکم‌تر از مشورت، و عقلی همچون تدبیر نیست.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَنْ يَهْلِكَ امْرُؤٌ عَنْ مَشُورَةٍ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 101)

هرگز انسان با مشورت كردن هلاك نمی‏‌شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا يَمْنَعُ أَحَدَكُمْ إِذَا وَرَدَ عَلَيْهِ مَا لَا قِبَلَ لَهُ بِهِ أَنْ يَسْتَشِيرَ رَجُلًا عَاقِلًا لَهُ دِينٌ وَ وَرَعٌ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَمَا إِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ لَمْ يَخْذُلْهُ اللَّهُ بَلْ يَرْفَعُهُ اللَّهُ وَ رَمَاهُ بِخَيْرِ الْأُمُورِ وَ أَقْرَبِهَا إِلَى اللَّهِ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 102)

چه مانع است برای شما که چون گرفتاری طاقت فرسایی به شما رو آورد، با افراد خردمندِ دیندار و پارسا مشورت نمی‌کنید؟ سپس آن حضرت فرمود: آگاه باش!همانا که وقتی این کار را  کند، خدایش او را خوار نمی‌گرداند (وانمی نهد)، بلکه مقام او را بالا می‌برد و به کارهای خوب و مقرب درگاه خدا می‌رساند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَمْ يَسْتَشِرْ يَنْدَمْ‏. (بحار الأنوار  ج ‏72 ص 104)

هر کس مشورت نکند پشیمان می‌شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ‏ النَّاسِ‏ رَأْياً مَنْ لَا يَسْتَغْنِي عَنْ رَأْيِ مُشِير. (غررالحکم ص۲۰۲)

بهترين مردم در نظر، كسى است كه خود را  از راى مشورت كننده بى‌نياز نداند.

 

2- شرایط مشورت

عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ : كَتَبَ إِلَيَّ أَبُو جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَنْ سَلْ فُلَاناً يُشِيرُ عَلَيَّ وَ يَتَخَيَّرُ لِنَفْسِهِ فَهُوَ يَعْلَمُ مَا يَجُوزُ فِي بَلَدِهِ وَ كَيْفَ يُعَامِلُ السَّلَاطِينَ فَإِنَّ الْمَشُورَةَ مُبَارَكَةٌ قَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ‏{ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ. }‏ (آل عمران /159) فَإِنْ كَانَ مَا يَقُولُ مِمَّا يَجُوزُ كُنْتُ أُصَوِّبُ رَأْيَهُ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ رَجَوْتُ أَنْ أَضَعَهُ‏ عَلَى الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ { وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } قَالَ يَعْنِي الِاسْتِخَارَةَ. (بحارالأنوار ج ‏72 ص 104)

علی بن مهزیار: امام جواد (علیه السلام) به من نوشت: از فلانی بخواه که نظری به من بدهد و پیش خود خیرخواهی کند؛ چون می‌داند در شهر او چه می توان کرد، و با سلاطین چه معامله‌ای می‌توان داشت؛ زیرا مشورت مبارک است و خدا در قرآن مجید به پیغمبرش فرمود: { گذشت کن از آنها و برایشان آمرزش بخواه و در کار با آنها مشورت کن و چون تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن که خدا اهل توکل را دوست دارد. } و اگر نظر او جایز است، من نظر او را تصویب می‌کنم؛ اگرنه، امید دارم او را به راه روشنی وادارم، ان شاء الله. {و مشورت کن با آنها در کار}، یعنی خیرخواهی کن.

 

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ اسْتَشَارَ لَمْ يَعْدَمْ عِنْدَ الصَّوَابِ مَادِحاً وَ عِنْدَ الْخَطَاءِ عَاذِراً. (بحارالأنوار ج ‏72 ص 104)

کسی که با مشاوره ملازم و همراه باشد، در صورت موفقیت ستایش مردم را از دست ندهد و در صورت خطا، عذر آنها به دست آورد. (او را معذور دارند.)

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا ازْدَحَمَ الْجَوَابُ خَفِيَ الصَّوَابُ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 105)

هنگامی که پاسخ‌ها زیاد می‌شوند، راه درست پنهان می‌گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: رَأْيُ الشَّيْخِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ حِيلَةِ الشَّبَابِ‏. (بحارالأنوار ج ‏72 ص 105)

رأی پیران را بیشتر از چاره جویی و تلاش جوانان دوست دارم.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ إِذَا سَافَرْتَ‏ مَعَ‏ قَوْمٍ‏ فَأَكْثِرِ اسْتِشَارَتَهُمْ‏ فِي أَمْرِكَ وَ أَمْرِهِم‏.(بحار الأنوار ج ‏۷۳ ص ۲۷۱)

لقمان به پسرش گفت: هنگامی كه همراه با گروهى سفر می‏‌كنى، در كار خود و كار آنها با همسفرانت بسيار مشورت كن.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلَى‏ الْمُشِيرِ الِاجْتِهَادُ فِي‏ الرَّأْيِ‏ وَ لَيْسَ عَلَيْهِ ضَمَانُ النُّجْح‏. (غررالحکم  ص۴۵۲)

وظيفه‌ی مشورت شونده، كوشش در ارائه نظر [درست] است. امّا ضمانت پيروزى بر عهده او نيست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا عَزَمْتَ‏ فَاسْتَشِرْ. (غررالحکم  ص۲۸۱)

هر گاه اراده و قصد كارى را كردى، مشورت كن.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: شَاوِرْ قَبْلَ‏ أَنْ‏ تَعْزِمَ‏ وَ فَكِّرْ قَبْلَ أَنْ تُقْدِمَ. (غررالحکم  ص۴۱۳)

پيش از عزیمت بر انجام کاری، مشورت كن، و پيش از اين كه اقدام به عمل کنی، فكر كن.

 

3- آثار مشورت

3-1- مشارکت در عقل دیگران

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ هَلَكَ وَ مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَكَهَا فِي عُقُولِهَا. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 104)

هر كس خودرأى شد هلاك می‌شود و هر كس با افراد صاحب نظر مشورت كند در عقل آنان شريك می‌شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمُشَاوَرَةُ رَاحَةٌ لَكَ‏ وَ تَعَبٌ لِغَيْرِك‏. (غررالحکم  ص ۱۰۱)

مشورت كردن براى تو آسايش است و براى غير تو زحمت است. (یعنی مشاور، كه باید مشغول فكر و تأمّل شود.).

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اَلْمُشْوَرَةُ تَجْلِبُ لَكَ صَوَابَ غَيْرِكَ.‏ (غررالحکم  ص ۴۴۱)

مشورت کردن، انديشه‌های درست ديگران را برای تو کسب می‌کند.

 

3-2- پیدا کردن راه درست

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مٰا مِنْ رَجُلٍ يُشٰاوِرُ اَحَداً اِلّا هُدِيَ‏ اِلَى‏ الرُّشْدِ. (تفسير نور الثقلين ج ‏۴ ص ۵۸۴)

هیچ کس با دیگری مشورت نمی‌کند، جز آنکه به مقصود خویش کامیاب می‌شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 104)

هر كس آراى گوناگون را ببيند، جايگاه‌هاى خطا (نادرست انديشى) را باز شناسد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ شَاوَرَ ذَوِي الْأَلْبَابِ دُلَّ عَلَى الرَّشَادِ وَ نَالَ النُّصْحَ مِمَّنْ قَبِلَهُ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 105)

هر كه با خردمندان مشورت كند، به راه درست هدايت شود، و به اندرز رسد از هر که پذیرا باشد.

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مُشَاوَرَةُ الْعَاقِلِ النَّاصِحِ رُشْدٌ وَ يُمْنٌ وَ تَوْفِيقٌ مِنَ اللَّهِ فَإِذَا أَشَارَ عَلَيْكَ النَّاصِحُ الْعَاقِلُ فَإِيَّاكَ وَ الْخِلَافَ فَإِنَّ فِي ذَلِكَ الْعَطَبَ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 102)

مشورت كردن با خردمندِ خيرخواه، مايه‌ی هدايت و ميمنت است و توفيقى است از جانب خداوند. پس هرگاه مشاور دلسوز و خردمند تو را راهنمايى كرد، مبادا مخالفت كنى كه موجب نابودى می‌شود.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمُسْتَشِيرُ عَلَى‏ طَرَفِ‏ النَّجَاح‏. (غررالحکم  ص۶۵)

مشورت کننده، بر لبه‌ی پيروزی است.

 

اَلحَسَنُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا تَشَاوَرَ قَوْمٌ إِلَّا هُدُوا إِلَى رُشْدِهِم‏. (بحار الأنوار ج ‏۷۵ ص ۱۰۵)

هيچ مردمی با هم مشورت نكردند، مگر آنكه راه درست (حلّ مشكلات) خود را پيدا كردند.

 

3-3- ایمنی از اشتباه

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمُسْتَشِيرُ مُتَحَصِّنٌ‏ مِنَ‏ السَّقَطِ. (غررالحکم  ص۶۴)

مشورت کننده از سقوط ایمنی دارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ‏ اسْتَشَارَ الْعَاقِلَ‏ مَلَك.‏ (غررالحکم  ص۵۷۹)

هر كه با عاقل مشورت كند، مالك کارش می‌گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الِاسْتِشَارَةُ عَيْنُ الْهِدَايَةِ وَ قَدْ خَاطَرَ مَنِ اسْتَغْنَى بِرَأْيِهِ. (بحار الأنوار  ج ‏72 ص 104)

مشورت كردن، ديده‌ی راهيابى است و كسى كه به نظر خويش اكتفا كند، خود را به خطر افكنده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَإ. (نهج البلاغه حکمت ۱۷۳)

كسى كه آرای مختلف را ملاحظه و برآورد كند، اشتباه كاری‌ها (و لغزشگاه‌ها) را بشناسد.

 

3-4-  دوراندیشی

اَلْكَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، مَا الْحَزْمُ ؟ قَالَ: مُشَاوَرَةُ ذَوِي الرَّأْيِ وَ اتِّبَاعُهُمْ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 100)

از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پرسیده شد: دوراندیشی چیست؟ فرمود: مشورت با صاحب نظران و پیروی از آنان.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلَيْكَ‏ بِالْمَشَاوَرَةِ فَإِنَّهَا نَتِيجَةُ الْحَزْم‏. (غررالحکم  ص۴۴۲)

بر تو باد مشورت کردن! زیرا که آن، نتیجه‌ی دور اندیشی است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إسْتَشِرْ أعدٰائَكَ‏ تَعْرِفْ‏ مِنْ‏ رَأْيِهِمْ‏ مِقْدٰارَ عَدٰاوَتِهِمْ وَ مَوٰاضِعَ مَقٰاصِدِهِمْ‏. (غررالحکم  ص۱۴۸)

با دشمنانت مشورت کن تا از رأی و نظر آنها، میزان دشمنی و مقصودهای ایشان را بدانی.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَزِمَ الْمُشَاوَرَةَ لَمْ يَعْدَمْ عِنْدَ الصَّوَابِ مَادِحاً وَ عِنْدَ الْخَطَاءِ عَاذِراً. (غررالحکم ص۶۵۰)

كسى كه با مشاور ملازم باشد، در صورت موفقيت ستايش مردم را از دست نداده، و در صورت خطا، عذر آنها را به دست آورده است (كه او را معذور دارند).

 

3-5-  رسیدن به خیر

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: جِمَاعُ‏ الْخَيْرِ فِي‏ الْمُشَاوَرَةِ وَ الْأَخْذِ بِقَوْلِ النَّصِيح‏. (تصنیف غررالحکم ص۴۴۱)

مجموعه‌ی خير در مشورت كردن است و عمل كردن به گفتار نصيحت‏‌كننده‌یِ خیرخواه است.

 

4- ویژگی‌های مشاور

4-1- تقوا

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: شَاوِرْ فِي حَدِيثِكَ الَّذِينَ يَخَافُونَ اللَّهَ وَ أَحْبِبِ الْإِخْوَانَ عَلَى قَدْرِ التَّقْوَى وَ اتَّقُوا شِرَارَ النِّسَاءِ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 98)

در پيشامد خود با كسانى مشورت كن كه خدا ترسند، و برادران را به اندازه تقوایشان دوست بدار. و از زنان بد پرهيز كنيد.

 

عَمَّارٍ السَّابَاطِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَا عَمَّارُ إِنْ كُنْتَ تُحِبُّ أَنْ تَسْتَتِبَّ لَكَ النِّعْمَةُ وَ تَكْمُلَ لَكَ الْمُرُوَّةُ وَ تَصْلُحَ لَكَ الْمَعِيشَةُ فَلَا تَسْتَشِرِ الْعَبْدَ وَ السَّفِلَةَ فِي أَمْرِكَ فَإِنَّكَ إِنِ ائْتَمَنْتَهُمْ خَانُوكَ وَ إِنْ حَدَّثُوكَ كَذَبُوكَ وَ إِنْ نُكِبْتَ خَذَلُوكَ وَ إِنْ وَعَدُوكَ مَوْعِداً لَمْ يَصْدُقُوكَ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 99)

عمار ساباطی: امام صادق (عليه السّلام) فرمود: اى عمار! اگر خواهى نعمت برای تو فراهم گردد و مردانگی تو به كمال رسد و زندگانی تو خوب باشد، بردگان و افراد پست را در كار خود وارد مكن، زيرا كه اگر به آنها چيزى بسپارى، به تو خيانت ورزند و اگر با تو سخنى گويند، دروغ گويند و اگر گرفتار شدى، تو را واگذارند و اگر به تو وعده دهند خلاف كنند.

 

4-2- خردمندی

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ إِذَا أَشَارَ عَلَيْكَ الْعَاقِلُ النَّاصِحُ فَاقْبَلْ وَ إِيَّاكَ وَ الْخِلَافَ عَلَيْهِمْ فَإِنَّ فِيهِ الْهَلَاكَ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 105)

هر گاه به سوى تو خردمندِ پند دهنده مشورتی داد، بپذير، و بی‌گمان بپرهيز از مخالفت با خردمندان، كه در آن نابودى است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اسْتَشِرِ الْعَاقِلَ مِنَ الرِّجَالِ الْوَرِعَ فَإِنَّهُ لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِخَيْرٍ وَ إِيَّاكَ وَ الْخِلَافَ فَإِنَّ مُخَالَفَةَ الْوَرِعِ الْعَاقِلِ مَفْسَدَةٌ فِي الدِّينِ وَ الدُّنْيَا. (بحار الأنوار ج ‏۷۲ ص ۱۰۱)

با مردم خردمندِ با تقوا مشورت كن، زيرا آنها جز به نيكى راهنمايى نمی‏‌كنند؛ و بپرهيز از مخالفت با آنان، زيرا مخالفت با شخص پرهيزگارِ خردمند، باعث تباهى دين و دنياست.

 

4-3- امین بودن در آداب مشورت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قُمْ بِالْحَقِّ وَ لَا تَعَرَّضْ لِمَا فَاتَكَ وَ اعْتَزِلْ مَا لَا يَعْنِيكَ وَ تَجَنَّبْ عَدُوَّكَ وَ احْذَرْ صَدِيقَكَ مِنَ الْأَقْوَامِ إِلَّا الْأَمِينَ‏ وَ الْأَمِينُ مَنْ خَشِيَ اللَّهَ وَ لَا تَصْحَبِ الْفَاجِرَ وَ لَا تُطْلِعْهُ عَلَى سِرِّكَ وَ لَا تَأْمَنْهُ عَلَى أَمَانَتِكَ وَ اسْتَشِرْ فِي أُمُورِكَ‏ {الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ‏}.( انبیاء/47)  (بحار الأنوار ج ‏72 ص 99)

به حق قیام کن و رو مکن به آنچه از دستت رفته است! از آنچه سودی برایت ندارد کناره گیری کن! از دشمنت دور شو! و از دوستت بر حذر باش، از هر مردمی باشد، جز آن کسی که امین است! و امین آن کسی است که از خدا بترسد. با بدکار یار مشو و او را به رازت آگاه مکن، و امانت به او مسپار!  و در کارهایت با {کسانی که از پروردگارشان می ترسند.} مشورت کن!

 

4-4- باتجربه بودن 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ مَنْ شَاوَرْتَ ذُو التَّجَارِبِ وَ شَرُّ مَنْ‏ قَارَنْتَ‏ ذُو الْمَعَايِبِ‏. (غرر الحکم  ص۲۱۱)

بهترين كسان براى مشورتِ تو، افراد باتجربه هستند.و بدترین کس برای همنشینی، کسی است که دارای عیب باشد.

 

4-5- دوراندیش

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مُشَاوَرَةُ الْحَازِمِ‏ الْمُشْفِقِ ظَفَر. (غررالحکم  ص۷۱۱)

مشورت كردن با دور انديشِ مهربان، پيروزی است.‏

 

4-6- افراد غیر شایسته برای مشورت

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يَا عَلِيُّ لَا تُشَاوِرَنَّ‏ جَبَاناً فَإِنَّهُ يُضَيِّقُ عَلَيْكَ الْمَخْرَجَ وَ لَا تُشَاوِرَنَّ الْبَخِيلَ فَإِنَّهُ يَقْصُرُ بِكَ عَنْ غَايَتِكَ وَ لَا تُشَاوِرَنَّ حَرِيصاً فَإِنَّهُ يُزَيِّنُ لَكَ شَرَهاً وَ اعْلَمْ يَا عَلِيُّ أَنَّ الْجُبْنَ وَ الْبُخْلَ وَ الْحِرْصَ غَرِيزَةٌ وَاحِدَةٌ يَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ. (بحار الأنوار ج ‏۶۷ ص ۴۸۶)

ای علی! با ترسو مشورت مکن، زیرا که او راه بیرون شدن از مشکل را بر تو تنگ می‌سازد. با بخیل مشورت مکن، که تو را از هدفت باز می‌دارد. با حریص و آزمند مشورت مکن زیرا او آزمندی را در نظرت نیکو جلوه می‌دهد. ای علی! ترس و بخل و حرص، یک نوع غریزه‌اند که جامع آنها بدگمانی است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ ضَلَّ مُشِيرُهُ بَطَلَ‏ تَدْبِيرُهُ‏. (تصنیف غرر الحکم ص۴۴۳)

هرکس طرف مشورتش گمراه باشد، اندیشه‌اش باطل است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مُشَاوَرَةُ الْجَاهِلِ الْمُشْفِقِ خَطَرٌ. (تصنیف غررالحکم ص۴۴۲)

مشورت كردن با نادانِ مهربان، خطرناک است.‏

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مُشَاوَرَةُ الْجَاهِلِ الْمُشْفِقِ خَطَأٌ. (غررالحکم  ص۷۱۱)

مشورت كردن با نادانِ مهربان، خطا است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تُشَاوِرْ أَحْمَقَ‏… وَ الْأَحْمَقَ يُجْهِدُ لَكَ نَفْسَهُ وَ لَا يَبْلُغُ مَا تُرِيد. (بحار الأنوار ج ‏۷۵ ص۲۳۰)

با احمق مشورت نكن! …  احمق به نفع تو كوشش می كند، اما نمی‌تواند منظور تو را برآورد.

 

5- اخلاص در مشاوره

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ غَشَّ الْمُسْلِمِينَ فِي مَشُورَةٍ فَقَدْ بَرِئْتُ مِنْهُ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 99)

هر کس در مشورتی با مسلمانان دغلی کند، البته که من از او بیزارم.

 

فِيمَا كَتَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ: وَ انْصَحِ الْمَرْءَ إِذَا اسْتَشَارَكَ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 100)

در نامه‌ی امیرالمؤمنین (علیه السلام) به محمد بن ابی بکر آمده است: و خیرخواه کسی باش که با تو مشورت می کند!

 

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنِ اسْتَشَارَهُ أَخُوهُ الْمُؤْمِنُ فَلَمْ يَمْحَضْهُ النَّصِيحَةَ سَلَبَهُ اللَّهُ لُبَّهُ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 104)

هر کس با برادر مؤمنش مشورت کند و وی نظر درست به او ندهد، خدا عقلش را بگیرد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّمَا حُضَّ عَلَى الْمُشَاوَرَةِ لِأَنَ‏ رَأْيَ‏ الْمُشِيرِ صِرْفٌ وَ رَأْيَ الْمُسْتَشِيرِ مَشُوبٌ بِالْهَوَى‏. (غرر الحکم  ص۲۷۶)

از آن جهت به مشورت كردن تشويق شده است، چون نظرِ طرفِ مشورت، خالص [از انگيزه‌هاى شخصى]است و نظر مشورت كننده، آميخته به هوس (خواهش‌ها و انگيزه‌هاى فردى) می‌باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ‏ نَصَحَ‏ مُسْتَشِيرَهُ‏ صَلُحَ تَدْبِيرُه. ‏(غرر الحکم  ص۵۹۳)

هر كه مشورت كننده خود را نصيحت كند، تدبيرش درست در آيد.

 

6- آثار خودرأی بودن

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خَاطَرَ بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَغْنَى بِرَأْيِهِ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 98)

هرکس با اتکاءِ به رأی خویش از آرای دیگران اظهار بی‌نیازی کند، خود را به خطر درافکنده است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ثَلَاثٌ هُنَّ قَاصِمَاتُ الظَّهْرِ رَجُلٌ اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ نَسِيَ ذُنُوبَهُ وَ أُعْجِبَ بِرَأْيِهِ‏. (بحار الأنوار ج ‏72 ص98)

سه چیز براى انسان کمرشکن است: آن کس که کارش را بیش می‌شمارد، آن کس که گناهانش را فراموش می‌کند و کسی که خودرأی است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا رَأْيَ لِمَنِ انْفَرَدَ بِرَأْيِهِ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 105)

كسى كه خودرأی باشد، نظر کامل ندارد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمُسْتَبِدُّ مُتَهَوِّرٌ فِي ‏الخَطَأِ وَ الْغَلَطِ. (غررالحکم  ص۶۴)

شخص خودرأی، برای افتادن به خطا و غلط، بی‌باک است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنِ‏ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ‏ هَلَكَ‏ وَ مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَكَهَا فِي عُقُولِهَا. (بحار الأنوار ج ‏۷۲ ص ۱۰۴)

هر كه خودرأيى کرد (در كار مشورت نكرد) تباه گشت؛ و هر كه با افراد (با تجربه) مشاورت کند، در عقل‌های آنان شرکت کرده است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: آفَةُ الْمُشَاوَرَةِ انْتِقَاضُ الْآرَاء. (غررالحکم  ص۲۷۸)

آفتِ مشورت، در هم شكستن نظرات است.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمُسْتَبِدُّ بِرَأْيِهِ مَوْقُوفٌ عَلَى مَدَاحِضِ الزَّلَلِ. (بحار الأنوار ج ‏72 ص 105)

فردى كه فقط به فكر خود اتكاء می‌كند، بر لغزشگاه‌هاى خطا ايستاده است.

 

7- آداب کسی که مشورت می‌دهد

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا تَكُونَنَّ أَوَّلَ مُشِيرٍ وَ إِيَّاكَ وَ الرَّأْيَ الْفَطِيرَ وَ تَجَنَّبِ ارْتِجَالَ الْكَلَامِ وَ لَا تُشِرْ عَلَى مُسْتَبِدٍّ بِرَأْيِهِ وَ لَا عَلَى وَغْدٍ وَ لَا عَلَى مُتَلَوِّنٍ وَ لَا عَلَى لَجُوجٍ وَ خَفِ اللَّهَ فِي مُوَافَقَةِ هَوَى الْمُسْتَشِيرِ فَإِنَّ الْتِمَاسَ مُوَافَقَتِهِ لُؤْمٌ وَ سُوءَ الِاسْتِمَاعِ مِنْهُ خِيَانَةٌ. (بحارالأنوار ج ‏72 ص104)

[در مشورت] نخستين كسى مباش كه نظر می‌دهد و از اظهار رأى خام و ناپخته بپرهيز و از ناسنجيده گويى دورى كن. و به آدمِ خودرأى و سست انديش و دمدمی مزاج و لجوج مشورت مده و از خدا بترس و سعى نكن در مشورت، مطابق ميل و هوس مشورت خواه نظر دهى؛ زيرا كه باب ميل او مشورت دادن پستى است! و خوب گوش ندادن به حرف‌هاى او خيانت است.