آداب قلب

 

چکیده

قلب یا روح به عنوان فرمانده در وجود آدمی کار می‌کند و ابعاد گوناگونی دارد و در قرآن و روایات برای سلامت و نشاط آن توصیه‌هایی کرده‌اند که در آداب قلب گردآوری شده است. در یک کلمه، سلامت انسان در گرو سلامت قلب خواهد بود.

 

واژگان مرتبط

قلب، صدر، فؤاد، نفس.

 

۱- معنی و مفهوم

قلب از نظر لغوی به معنای گرداندن و گردیدن آن از حالتی به حالت دیگر است. مانند گرداندن لباس یا گرداندن انسان از طریقه‌اش. و در زبان فارسی به معنای «دل» و «عواطف» است و به عنوان یک اسم به کار می‌رود. از نظر اصطلاحی به بُعد خالص و شریف هر چیزی، قلب آن چیز گفته می‌شود. پس به نفس و روح انسان هم که بُعد خالص، شریف و حقیقت انسان است، می‌توان «قلب» گفت. همچنین نام عضوی از بدن است، که به معنای عقل نیز به کار می رود. ( بنگرید به مقایس اللغه، مفردات راغب، لغتنامه دهخدا، لسان العرب).

 

۲- اهمیّت قلب

اَللهُ تَعالی: أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها… (حج/۴۶)

آيا در زمين گردش نكرده‌اند، تا دل‌هايی داشته باشند كه با آن بينديشند…

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْقَلْبُ مُصْحَفُ الْفِكْرِ. (عیون الحکم ج ۱ ص ۴۴)

قلب و دل، محل نگارش اندیشه‌ی انسان است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْقَلْبُ يَنْبُوعُ الْحِكْمَةِ. (عیون الحکم ج۱ص۶۲)

قلب، سرچشمه‌ی حکمت است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْقَلْبُ مُصْحَفُ الْبَصَرِ. (بحار الأنوار ج ۶۸ ص ۳۲۸)

قلب انسان، کتابِ دیده است.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْإِيمَانُ فِي الْقَلْبِ ‌. (بحار الأنوار ج ۷۵ ص۲۴۰)

جایگاه ایمان در دل است.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌: الْقَلْبُ حَرَمُ اللَّهِ فَلَا تُسْكِنْ حَرَمَ اللَّهِ غَيْرَ اللَّهِ‌. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۲۵)

قلب حرم خداست. پس در حرم خدا جز خدا را جا نده.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْقَلْبِ وَ هُوَ أَمِيرُ الْجَوَارِحِ الَّذِي بِهِ يُعْقَلُ وَ يُفْهَمُ وَ يُصْدَرُ عَنْ أَمْرِهِ وَ رَأْيِهِ. (وسائل الشیعه ج ۱۵ ص ۱۶۸)

قلب، فرمانروای اعضاست كه بدان می‌سنجند و می‌فهمند و با رأی و دستور قلب به حركت درمی‌آيند.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ مَنْزِلَهَ الْقَلْبِ مِنَ الْجَسَدِ بِمَنْزِلَهِ الْإِمَامِ مِنَ النَّاسِ الْوَاجِبِ الطَّاعَهُ عَلَیْهِمْ. (بحار الأنوار ج 67 ص53)

بدان که قلب در کشور تن آدمی، نظیر رهبر مقتدری است در میان مردم که فرمانش لازم الاجرا باشد.

 

الْبَاقِرُ علیهِ السَّلامُ: إِنَّ الْقُلُوبَ بَیْنَ إِصْبَعَیْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللَّهِ یَقْلِبُهَا کَیْفَ یَشَاءُ سَاعَةَ کَذَا وَ سَاعَةَ کَذَا. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۳)

دل‌ها میان دو انگشت از انگشتان خدا است. دل‌ها را هر طوری که بخواهد تغییر می‌دهد، گاهی چنین، گاهی چنان.

 

اَلمَهْدیُّ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌: قُلُوبُنَا أَوْعِيَةٌ لِمَشِيَّةِ اللَّهِ فَإِذَا شَاءَ شِئْنَا. (بحار الأنوار ج ۵۲ ص ۵۰)

دل‌های ما ظرف‌هایی برای تعلّق مشیّت خداوند است. پس هر وقت خدا چیزی را بخواهد، ما نیز می‌خواهیم.

 

۳- انواع قلب

البَاقرُ عَلَيْهِ السَّلَام: الْقُلُوبُ أَرْبَعَهٌ قَلْبٌ فِیهِ نِفَاقٌ وَ إِیمَانٌ وَ قَلْبٌ مَنْکُوسٌ وَ قَلْبٌ مَطْبُوعٌ وَ قَلْبٌ أَزْهَرُ أَنْوَرُ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۴۴)
دل‌ها چهار دسته‌اند: دلی که در او هم نفاق هست هم ایمان؛ قلبی که وارونه است؛ قلبی که مُهر بر او زده شده و قلبی که درخشان و نورانی است.

 

3-1- نفس آرامش يافته

اَللهُ تَعالی: يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلَی رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبَادِي وَ ادْخُلِي جَنَّتِي. (فجر/30 -27)

ای نفْس آرامش يافته! خشنود و خداپسند به سوی پروردگارت بازگرد، و در ميان بندگان من درآی، و در بهشت من داخل شو.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا) فَهُوَ ذُو النَّفْسِ الْمُطْمَئِنَّةِ الرَّاضِیَةِ الْمَرْضِیَّةِ. (بحار الأنوار ج ۲۴ ص ۹۳)

نفس مطمئنّه حسین (علیه السّلام) است، چون او دارای نفس مطمئن و راضی و مرضی بود.

 

3-2- نفس سرزنش‌گر

اَللهُ تَعالی: وَ لَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ. (قیامت/۲)

و به نفس سرزنش‌گر قسم می خورم!

 

3-3- نفس طغیان‌گر

اَللهُ تَعالی: وَ مَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي… (یوسف/۵۳)

من خود را از گناه تبرئه نمی کنم؛ زیرا نفس طغیان‌گر، بسیار به بدی فرمان می‌دهد، مگر زمانی که پروردگارم رحم کند؛ زیرا پروردگارم بسیار آمرزنده و مهربان است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي الْجِهَادِ لِلْأَنْفُسِ فَهِيَ‌ أَعْدَی الْعَدُوِّ لَكُمْ. (مستدرك الوسائل ج ۱۱ ص ۱۳۸)

خدا را! خدا را! در مبارزه با نفس در نظر داشته باشید! چرا که نفس، دشمن‌ترین دشمنان برای شماست.

 

4- نورانیّت و شرح صدر

اَللهُ تَعالی: أَ فَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ. (زمر/۲۲)

آيا كسی كه خدا دلش را بر روی اسلام گشود و او در پرتو نور پروردگارش جای دارد، [همانند كسی است كه ايمان ندارد؟!]

 

اَللهُ تَعالی:…وَ يَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ. (توبه/۱۴)

…سینه‌ی گروهی از مؤمنان را شفا می‌بخشد؛ (و بر قلب آنها مرهم می‌نهد.)

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَوِ اسْتُخْرِجَ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ فَشُقَّ لَوُجِدَ فِيهِ نُورَانِ نُورٌ لِلْخَوْفِ وَ نُورٌ لِلرَّجَاءِ. (بحار الأنوار ج ۱۳ ص ۴۰۹)

اگر قلب انسان مؤمن را دربیاوری و آن را بشکافی دو نور در آن وجود دارد، نوری برای ترس از خدا و نوری برای امید به بخشش او.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: قَلْبُ الْمُؤْمِنِ بَيْنَ إِصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَنِ‌. (عوالی اللئالی ج ۱ ص ۴۸)

قلب مؤمن، تحت اراده و فرمان خداوند رحمان است.

 

عیسَی عَلَيْهِ السَّلَامُ‌: لَا يَسْتَقِيمُ حُبُّ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ فِي قَلْبِ مُؤْمِنٍ كَمَا لَا يَسْتَقِيمُ الْمَاءُ وَ النَّارُ فِي إِنَاءٍ وَاحِدٍ. (بحار الأنوار ج ۱۴ ص ۳۲۷)

حبّ دنیا و آخرت به صورت همزمان در قلب مؤمن استوار نمی‌­گردند، آنگونه که آب و آتش در یک ظرف پایدار نمی­‌مانند.

 

5- صفای قلب

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْقَلْبَ إِذَا صَفَا ضَاقَتْ بِهِ الْأَرْضُ حَتَّی يَسْمُوَ. (بحار الأنوار ج ۷۰ ص ۵۶)

دل هرگاه با صفا شود، زمین برایش تنگ شده تا بالا رود.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا رَقَّ أَحَدُكُمْ فَلْيَدْعُ فَإِنَّ الْقَلْبَ لَا يَرِقُّ حَتَّی يَخْلُصَ‌. (بحار الأنوار ج ۹۰ ص ۳۴۵)

چون قلب شما رقّت پیدا کرد، دعا کنید که قلب هر گاه رقّت آرد، خلاصی پیدا می‌کند.

 

6- برتری قلب

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ الْقُلُوبِ قَلْبٌ حُشِيَ بِالْفَهْمِ‌. (عیون الحکم ج ۱ ص ۱۲۰)

برترین دل‌ها، دلی است که درون آن پر از آگاهی و اندیشه باشد.

 

اَلرِّضا عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ لِلَّهِ فِی عِبَادِهِ آنِیَهً وَ هُوَ الْقَلْبُ فَأَحَبُّهَا إِلَیْهِ أَصْفَاهَا وَ أَصْلَبُهَا وَ أَرَقُّهَا أَصْلَبُهَا فِی دِینِ اللَّهِ وَ أَصْفَاهَا مِنَ الذُّنُوبِ وَ أَرَقُّهَا عَلَی الْإِخْوَانِ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۶)

در وجود بندگان خدا، ظرف‌هایی هست که آن دل است. بهترین دل‌ها، پاک‌ترین، روشن‌ترین و محکم‌ترین آنها و پذیراتر و مهربان‌ترین آنهاست. محکم‌تر در امور دینی، پاکیزه‌تر از گناهان و مهربان‌تر نسبت به برادران.

 

۷- مسئولیت قلب

اَللهُ تَعالی: وَ لَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا. (اسراء/۳۶)

از آنچه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن! چرا که گوش و چشم و دل، همه مسؤلند.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: یُسْأَلُ السَّمْعُ عَمَّا سَمِعَ وَ الْبَصَرُ عَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِ وَ الْفُؤَادُ عَمَّا عَقَدَ عَلَیْهِ. (بحار الأنوار ج ۷۶ ص ۲۴۶)

از گوش درباره‌ی آنچه که شنیده و از چشم درباره‌ی آنچه که بدان نگاه کرده و از قلب درباره‌ی آنچه که بر آن مصمّم گشته، پرسش می‌شود.

 

8- تربیت قلب

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ)‌ کَتَبَ بِهَذِهِ الرِّسَالَهِ إِلَی الْحَسَنِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ)‌: إِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ کَالْأَرْضِ الْخَالِیَهِ مَا أُلْقِیَ فِیهَا مِنْ شَیْءٍ إِلَّا قَبِلَتْهُ فَبَادِرْ بِالْأَدَبِ قَبْلَ أَنْ یَقْسُوَ قَلْبُکَ وَ یَشْتَغِلَ لُبُّکَ. (بحار الأنوار ج ۷۴ ص ۲۰۰)

همانا دل نوجوان چون زمين آباده بى‌كشت است و هر آنچه در آن افكنده شود آن را بپذيرد و من به پرورش تو شتافتم، و پيش از آنكه دلت سخت شود، به تأدیب تو برخاستم.

 

9- مراقبت از قلب

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَحْيِ قَلْبَكَ بِالْمَوْعِظَةِ. (بحار الأنوار ج ۷۴ ص۲۱۷)

دلت را بـا اندرز زنده گردان.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اجْعَلْ قَلْبَكَ قَرِيباً تُشَارِكُهُ‌. (بحار الأنوار ج ۷۵ ص ۲۷۹)

دل خود را همچون نزدیکان دان، که گویی با آن شریکی.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَثَلُ الْقَلْبِ مَثَلُ رِيشَةٍ بِأَرْضٍ تُقَلِّبُهَا الرِّيَاحُ‌. (بحار الأنوار ج ۵۸ ص ۱۵۰)

مَثَل قلب مثل پری است که در بیابان افتاده و بادها آن را هر طور که بخواهند جابجا می‌کند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَأَحْیِ قَلْبَکَ بِالْمَوْعِظَهِ وَ أَمِتْهُ بِالزُّهْدِ وَ قَوِّهِ بِالْیَقِینِ وَ نَوِّرْهُ بِالْحِکْمَهِ وَ ذَلِّلْهُ بِذِکْرِ الْمَوْتِ وَ قَرِّرْهُ بِالْفَنَاءِ وَ أَسْکِنْهُ بِالْخَشْیَهِ وَ أَشْعِرْهُ بِالصَّبْرِ وَ بَصِّرْهُ فَجَائِعَ الدُّنْیَا. (بحار الأنوار ج ۷۴ ص ۱۹۹)

دل را به پند زنده دار! آن را با دل نبستن به دنیا بمیران، به باور نیرومند ساز، به چراغ خرد بیافروز، به یاد مرگ رام کن، به پذیرفتنِ فنا وادار و به رنج‌های دنیا بینا ساز.

 

10- آبادی قلب

البَاقرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌ : تَعَلَّمِ الْعِلْمَ فَإِنَّ قَلْباً لَيْسَ فِيهِ شَيْ‌ءٌ مِنَ الْعِلْمِ كَالْبَيْتِ الْخَرَابِ الَّذِي لَا عَامِرَ لَهُ‌. (بحار الأنوار ج ۱ ص ۱۸۲)

علم بیاموز، زیرا دلی که در آن علم نباشد، مانند خانه‌ای خراب است که آبادگر ندارد.

 

اَلسَّجّادَ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌: وَ اعْمُرْ قَلْبِی بِطَاعَتِک وَ لاَ تُخْزِنِی بِمَعْصِیتِک‌. (صلوات شعبانیه)

(خداوندا!) قلب مرا به طاعتت پر نور و آباد ساز و مرا به عصیان خود رسوا و خوار مگردان.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لِقَاءُ أَهْلِ الْخَيْرِ عِمَارَةُ الْقُلُوبِ. (بحار الأنوار ج ۷۴ ص ۲۱۷)

ملاقات با نیکوکاران سبب آبادی قلب است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عِمَارَةُ الْقُلُوبِ فِي مُعَاشَرَةِ ذَوِي الْعُقُولِ‌. (غرر الحکم ج ۲ ص ۵۰۰)

آبادی دل‌ها در اين است كه با خردمندان نشست و برخاست كند.

 

11- اندوه قلب

السَجّادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ كُلَّ قَلْبٍ حَزِينٍ. (بحار الأنوار ج ۶۸ ص ۳۸)

همانا خداوند قلب اندوهگین (از گناهان و در عشق آخرت) را دوست دارد.

 

12- عوامل آرامش قلب

اَللهُ تَعالی: اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ… (آل عمران/۱۰۳)

و نعمتِ [بزرگِ] خدا را بر خود، به ياد آريد كه چگونه دشمن يكديگر بوديد، و او ميان دل‌های شما، الفت برقرار ساخت…

 

اَللهُ تَعالی:…تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللهِ أَلا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ. (رعد/۲۸)

..و دل‌هايشان به ياد خدا مطمئن (و آرام) است؛ آگاه باشيد! دل‌ها تنها با ياد خدا آرامش می‌يابد.

 

اَللهُ تَعالی: هُوَ الَّذي أَنْزَلَ السَّكينَةَ في قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ… (فتح/۴)

او كسی است كه آرامش را در دل‌های مؤمنان نازل كرد…

 

13- عوامل ایمان و هدایت قلب

اَللهُ تَعالی:… أُولئِكَ كَتَبَ في قُلُوبِهِمُ الْإيمانَ… (مجادله/۲۲)

… آنان كسانی هستند كه خدا ايمان را بر صفحه‌ی دل‌هايشان نوشته است…

 

اَللهُ تَعالی: فَمَنْ يُرِدِ اللّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ… ( انعام/۱۲۵)

آن كس را كه خدا بخواهد هدايت كند، سينه‌اش را برای [پذيرش] اسلام، گشاده می‌سازد..

 

14- عوامل حیات قلب

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَام: وَ إِذَا شِيبَ الْقَلْبُ الصَّافِي بِتَغْذِيَتِهِ بِالْغَفْلَةِ وَ الْكَدَرِ صُقِلَ بِمِصْقَلَةِ التَّوْبَةِ وَ نُظِّفَ بِمَاءِ الْإِنَابَةِ لِيَعُودَ إِلَی حَالَتِهِ الْأَوَّلَةِ وَ جَوْهَرَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ الصَّافِيَةِ. (بحار الأنوار ج ۷۳ ص ۱۳۴)

چون دل پاک به غفلت و کدورت آلوده شود، با توبه درخشان شود و با آب انابه (بازگشت به خدا) پاک گردد تا به حال نخست و گوهر اصلی زلال خود برگردد.

 

اَلحَسَنُ عَلَيْهِ السَّلَامَ: عَلَيكُم بِالفِكْرِ فَإِنَّهُ حَياةُ قَلبِ البَصيرِ و مَفاتيحُ أبوابِ الحِكمَةِ. (بحار الأنوار ج ۷۵ ص ۱۱۵)

بر شما باد انديشه كردن! زيرا انديشه حيات قلب بينا و كليد درهای حكمت است.

 

15- عوامل تقویت قلب

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَصْلُ قُوَّةَ الْقَلْبِ التَّوَكُّلُ عَلَی اللَّهِ‌. (عیون الحکم ج ۱ ص ۱۲۰)

ریشه و سرچشمه‌ی نیرومندی (قوت) قلب، توکّل (اعتماد) بر خداست.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَكْلُ السَّفَرْجَلِ قُوَّةٌ لِلْقَلْبِ الضَّعِيفِ وَ يُطَيِّبُ الْمَعِدَةَ وَ يُذَكِّي الْفُؤَادَ وَ يُشَجِّعُ الْجَبَانَ‌. (کافی ج ۶ ص ۳۵۷)

خوردن بِه، قوّتی برای قلب ضعیف، معده را پاك و ترسو را شجاع می‌كند.

 

16- عوامل نرمی قلب

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: شَكَا رَجُلٌ إِلَی النَّبِيِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‌ قَسَاوَةَ الْقَلْبِ فَقَالَ لَهُ : عَلَيْكَ بِالْعَدَسِ فَإِنَّهُ يُرِقُّ الْقَلْبَ وَ يُسْرِعُ الدَّمْعَةَ وَ قَدْ بَارَكَ عَلَيْهِ سَبْعُونَ نَبِيّاً. (بحار الأنوار ج ۶۳ ص ۲۵۸)

مردی از قساوت قلب به پیامبر (صلی اللَّه علیه و آله) شکایت کرد. فرمود: بر تو باد خوردن عدس! که دل را نرم و اشک را بزودی روان می‌سازد و هفتاد پیامبر به آن برکت بخشیده‌اند.

 

17- عوامل سلامت قلب

اَللهُ تَعالی: مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَانَ بِالْغَيْبِ وَ جَاءَ بِقَلْبٍ مُّنِيبٍ. (ق/۳۳)

همان کسی که در نهان از [خدای] رحمان می ترسید و دلی رجوع کننده [به سوی خدا] آورده است.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خَلَقَ اللَّهُ الْقَلْبَ طَاهِراً صَافِياً وَ جَعَلَ غِذَاءَهُ الذِّكْرَ وَ الْفِكْرَ وَ الْهَيْبَةَ وَ التَّعْظِيمَ. (بحار الأنوار ج ۷۳ ص ۱۳۴)

خدا دل را پاک و زلال آفریده و خوراکش را ذکر و اندیشه و هیبت و تعظیم ساخته است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْداً رَزَقَهُ قَلْباً سَلِيماً وَ خُلْقاً قَوِيماً. (غرر الحکم ج ۱ ص ۲۸۹)

هنگامی كه خداوند بنده‌ای را دوست بدارد، دلی سالم و خلقی درست روزی او كند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمَوَاعِظُ صِقَالُ النُّفُوسِ وَ جِلَاءُ الْقُلُوبِ‌. (غرر الحکم ج ۱ ص ۷۲)

اندرزها صيقل بخش جان‌ها، و جلا دهنده‌ی دل‌هاست.

 

18- قلب سلیم

اَللهُ تَعالی: يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلّا مَنْ أَتَی اللّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ‌. (شعراء/۸۸ و ۸۹)

در آن روز كه مال و فرزندان سودی نمی‌بخشد، مگر كسی كه دلی پاك به سوی خدا بياورد.

 

اَلحَسنُ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌: أَسْلَمُ الْقُلُوبِ مَا طَهُرَ مِنَ الشُّبُهَاتِ‌. (بحار الأنوار ج ۷۵ ص ۱۰۹)

سالم‌ترین دل‌ها آن است که از شُبهات (مادی و معنوی) پاک باشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يَصْدُرُ عَنِ الْقَلْبِ السَّلِيمِ إِلَّا مَعْنًی مُسْتَقِيمٌ‌. (عیون الحکم ج ۱ ص ۵۳۵)

از دل سالم، جز معنی و مقصود حق و استوار تراوش نکند.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْقَلْبُ السَّلِيمُ الَّذِي يَلْقَی اللَّهَ وَ لَيْسَ فِيهِ أَحَدٌ سِوَاهُ‌. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۴)

قلب سالم، قلبی است که خدا را ملاقات کند، در حالی که در آن جز خدا نباشد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فَطُوبَی لِذِي قَلْبٍ سَلِيمٍ أَطَاعَ مَنْ يَهْدِيهِ وَ تَجَنَّبَ مَا يُرْدِيهِ. (بحار الأنوار ج ۵۳ ص ۸۰)

پس خوشا به حال کسی که دلی سالم دارد و از کسی که او را هدایت کرده، اطاعت و از آنچه او را پَست می‌کند، اجتناب می‌کند!

 

19- آثار قلب سلیم

19-1- یاری فرشتگان

اُلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَیْراً نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَهً بَیْضَاءَ وَ فَتَحَ مَسَامِعَ قَلْبِهِ وَ وَکَّلَ بِهِ مَلَکاً یُسَدِّدُهُ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۷)

وقتی که خدا خیر و سعادت بنده را بخواهد، نقطه روشنی در دلش قرار می‌دهد و تمام روزنه‌های دل را باز می‌کند و فرشته‌ای که او را یاری کند، بر او می‌گمارد.

 

19-2- خلوص نیّت

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌ : سَلَامَةَ الْقَلْبِ مِنْ هَوَاجِسِ الْمَحْذُورَاتِ بِتَخْلِيصِ النِّيَّةِ لِلَّهِ فِي الْأُمُورِ كُلِّهَا. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۲۱۰)

پاك و سالم بودن دل از خطورات نفسانی، نيّت را در همه‌ی كارها برای خدا خالص می‌گرداند.

 

19-3- پاکی اعضای بدن

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: إِذَا طَابَ قَلْبُ الْمَرْءِ طَابَ جَسَدُهُ… (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۰)

اگر دل انسان پاک شد، تمام بدن پاک خواهد بود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: فِي الْإِنْسَانِ مُضْغَةٌ إِذَا هِيَ سَلِمَتْ وَ صَحَّتْ سَلِمَ بِهَا سَائِرُ الْجَسَدِ وَ هِيَ الْقَلْبُ‌. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۰)

در انسان پاره گوشتی است كه اگر آن سالم و درست باشد، ديگر اعضای بدنش هم با آن سالم می‏‌شوند. آن پاره گوشت، قلب است.

 

19-4- بی اعتنایی به دنیا

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: آهِ آهِ عَلَی قُلُوبٍ حُشِیَتْ نُوراً وَ إِنَّمَا کَانَتِ الدُّنْیَا عِنْدَهُمْ بِمَنْزِلَهِ الشُّجَاعِ الْأَرْقَمِ وَ الْعَدُوِّ الْأَعْجَمِ. (بحار الأنوار ج ۷۵ ص ۲۷۹)

آه! آه! بر دل‌های آکنده از نور، که دنیا در نظرشان تنها به مانند اژدهایی خوش خط و خال و زهر آلود و دشمنی زبان نافهم است.

 

19-5- کنترل زبان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ‌. (بحار الأنوار ج ۶۸ ص ۴)

زبان (و گفتار) انسان خردمند، در ورای فرمان دل و روح اوست و دل کم خرد، پس از زبان او قرار دارد.

 

20- خستگی قلب

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ كَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ فَاهْدُوا إِلَيْهَا طَرَائِفَ الْحِكَمِ‌. (بحار الأنوار ج ۷۴ ص ۱۶۶)

همانا این دل‌ها کسل می‌شوند، همان طور که بدن‌ها کسل می‌شوند. پس به دل‌ها طُرفه هایی از حکمت هدیه کنید.

 

اَلْعَسْکَرِیُّ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌ : إِذَا نَشِطَتِ الْقُلُوبُ فَأَوْدِعُوهَا وَ إِذَا نَفَرَتْ فَوَدِّعُوهَا. (بحار الأنوار ج ۷۵ ص ۳۷۷)

هر گاه دل‌ها در نشاط باشند، آن‌ها را به عبادت عادت دهید و اگر فرار (اکراه) داشته باشند آن‌ها را رها کنید.

 

21- عوامل بیماری قلب

اَللهُ تَعالی:…كَذلِكَ يَطْبَعُ اللهُ عَلی كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ. (غافر/۳۵)

…اينگونه خداوند بر دل هر متكبّر گردنكشی مُهر می‌نهد.

 

اَللهُ تَعالی: أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللهُ عَلی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً… (جاثیه /۲۳)

آيا ديدی كسی را كه معبود خود را هوای نفس خويش قرار داده و خداوند او را با آگاهی [بر اينكه شايسته‌ی هدايت نيست] گمراه ساخته و بر گوش و قلبش مهر زده و بر چشمش پرده‌ای قرار داده است؟!…

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ كَثُرَ طَعْمُهُ سَقِمَ بَدَنُهُ وَ قَسَا قَلْبُهُ‌. (بحار الأنوار ج ۶۳ ص ۳۳۸)

کسی که پرخور باشد، تنش بیمار و دلش به قساوت گرفتار است.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِلْقَلْبِ أُذُنَيْنِ فَإِذَا هَمَّ الْعَبْدُ بِذَنْبٍ قَالَ لَهُ رُوحُ الْإِيمَانِ لَا تَفْعَلْ وَ قَالَ لَهُ الشَّيْطَانُ‌ افْعَلْ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۴۴)
قلب انسان، دو گوش دارد كه وقتی او تصمیم به انجام گناهی می‌گیرد، روح ایمان به او می‌گوید: نكن! و شیطان می‌گوید: بكن!

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا جَفَّتِ الدُّمُوعُ إِلَّا لِقَسْوَهِ الْقُلُوبِ وَ مَا قَسَتِ الْقُلُوبُ إِلَّا لِکَثْرَةِ الذُّنُوبِ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۵)

چشم‌ها خشک نمی‌شوند، مگر در اثر قساوت و سخت‌دلی و دل‌ها هم سخت نمی‌شود، مگر در اثر گناهان زیاد.

 

البَاقرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْقَلْبَ لَیُوَاقِعُ الْخَطِیئَةِ فَمَا تَزَالُ بِهِ حَتَّی تَغْلِبَ عَلَیْهِ فَیَصِیرَ أَسْفَلُهُ أَعْلَاهُ وَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۵)

قلب آدمی که مشغول انجام گناه شد، پیگیری می‌کند تا به جایی می‌رسد که دل واژگون می‌شود و بالای آن پایین می‌آید و پایین آن بالا می‌شود.

 

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِزَالَةُ الْجِبَالِ أَهْوَنُ مِنْ إِزَالَةِ قَلْبٍ عَنْ مَوْضِعِهِ‌. (بحار الأنوار ج ۷۵ ص ۲۴۰)

کندن کوه‌ها آسان‌تر از کندن (و رها ساختن) قلب از جایگاه (و دلبستگی‌های) آن است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَعْجَبُ مَا فِی الْإِنْسَانِ قَلْبُهُ وَ لَهُ مَوَادُّ مِنَ الْحِکْمَهِ وَ أَضْدَادٌ مِنْ خِلَافِهَا… فَکُلُّ تَقْصِیرٍ بِهِ مُضِرٌّ وَ کُلُّ إِفْرَاطٍ بِهِ مُفْسِدٌ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص۵۲)

شگفت انگیزترین اعضای انسان، قلب اوست که سرمایه‌ها و منابع دانش و حکمت در آن است و حالات ضد آن را نیز دارد… بنابراین هر گونه کوتاهی و کُندروی زیان‌بار و هر گونه افراط و تندروی، موجب فساد و تباهی است.

 

22- نشانه های بیماری قلب

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مِنْ عَلَامَاتِ الشَّقَاءِ جُمُودُ الْعَیْنِ وَ قَسْوَهُ الْقَلْبِ وَ شِدَّهُ الْحِرْصِ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ وَ الْإِصْرَارُ عَلَی الذَّنْبِ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص۵۲)

از نشانه‌های شقاوت و تیره‌روزی، خشکی چشم، سختی دل، حرص زیاد برای زندگی و اصرار بر گناه کردن است.

 

23- بیماری قلب

اَللهُ تَعالی: في قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللهُ مَرَضاً… (بقره/۱۰)

در دل‌های آنان يك نوع بيماری است، خداوند بر بيماری آنان افزوده…

 

اَلکَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌: فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً بِحَیْثُ تَاهَتْ لَهُ قُلُوبُهُمْ جَزَاءً بِمَا أَرَیْتَهُمْ مِنْ هَذِهِ الْآیَاتِ وَ الْمُعْجِزَاتِ. (بحار الأنوار ج ۳۷ ص ۱۴۶)

وقتی خداوند نشانه‌ها و معجزاتی برای هدایتشان به آنها ارائه کرد، ولی آنها روی گردانیدند، قلب‌هایشان سرگردان شده و گمراه‌تر گشتند و به این معنا مریضی قلبشان افزون شد.

 

23-1- عدم درک حقیقت

اَللهُ تَعالی: وَ لَقَد ذَرَأَنا لِجَهَنَّمَ كَثيرًا مِنَ الْجِنِّ وَ الْاِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها… (اعراف/۱۷۹)

و در حقيقت، بسياری از جنّيان و آدميان را برای دوزخ آفريده‌ايم. [چرا كه‌] دل‌هايی دارند كه با آن [حقايق را] دريافت نمی‌كنند…

 

23-2- تشویش و اضطراب

اَلکَاظِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ لِلْقَلْبِ تَلَجْلُجاً فِي الْخَوْفِ يَطْلُبُ الْحَقَّ فَإِذَا أَصَابَهُ اطْمَأَنَّ بِهِ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۷)

قلب آدمی تا حقیقت را نیافته است، تشویش و اضطراب دارد، ولی چون به حق دست یافت، آرامش می‌یابد.

 

23-3- قساوت قلب

اَللهُ تَعالی: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللهِ أُولئِكَ في ضَلالٍ مُبينٍ. (زمر/۲۲)

وای بر آنان كه قلب‌هايی سخت در برابر ذكر خدا دارند! آنها در گمراهی آشكاری هستند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْقَسْوَةُ وَ الرِّقَّةُ مِنَ الْقَلْبِ. (بحار الأنوار ج ۱۴ ص ۱۴۱)

قساوت و رقّت از قلب ناشی می‌شود.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَلْبُ الْکَافِرِ أَقْسَی مِنَ الْحَجَرِ. (بحارالأنوار ج ۶۷ ص ۵۳)

دل کافر از سنگ سخت‌تر است.

 

اَلبَاقرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌ : أَوْحَی اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی إِلَی مُوسَی لَا تَفْرَحْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ وَ لَا تَدَعْ ذِكْرِي عَلَی كُلِّ حَالٍ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِي الذُّنُوبَ وَ تَرْكُ ذِكْرِي يُقْسِي الْقُلُوبَ‌. (بحار الأنوار ج ۱۳ ص ۳۴۲)

خداوند به موسی وحی کرد: به زیاد بودن مال و ثروت خوشحال نباش و در هر حال از ذکر کردن من غافل نشو. چون زیاد بودن مال تو را از گناهت غافل و ترک ذکر من، قلب‌ها را بی‌رحم می‌کند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: لَا تُكْثِرُوا الْكَلَامَ بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْكَلَامِ بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ تَقْسُو الْقَلْبَ. (بحار الأنوار ج ۶۸ ص ۲۸۱)

پرحرف نباشید، جز درباره‌ی ذکر الهی که پرحرفی به جز در مورد ذکر خدا، موجب سختی و قساوت قلب است.

 

23-4- ترس قلب

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: بِئْسَ الْعَوْنُ عَلَی الدِّينِ قَلْبٌ نَخِيبٌ وَ بَطْنٌ رَغِيبٌ وَ نَعْظٌ شَدِيدٌ. (بحار الأنوار ج ۶۳ ص ۳۳۵)

دل ترسو و شكم فراخ و شهوت شَديد، بد ياورانی برای دين هستند.

 

23-5- خیانت و فتنه

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: شَرُّ مَا أُلْقِيَ فِي الْقُلُوبِ الْغُلُولُ‌. (عیون الحکم ج ۱ ص ۲۹۵)

بدترین چیزی که در دل‌ها جای می‌گیرد، تصمیم به خیانت است.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: خُلُوُّ الْقَلْبِ مِنَ التَّقْوَی يَمْلَأُهُ مِنْ فِتَنِ الدُّنْيَا. (غرر الحكم ج ۲ ص ۵۶۵)

دلی كه از تقوای الهی خالی باشد، فتنه‌های دنيا آن را پر كند.

 

23-6- قلب واژگون

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِذَا لَمْ يَغَرِ الرَّجُلُ فَهُوَ مَنْكُوسُ الْقَلْبِ‌. (کافی ج ۵ ص ۵۳۶)

وقتی مرد در مواقع لازم غیرت نورزد، پس قلبش واژگون است.

 

23-7- قلب قفل زده

اَللهُ تَعالی: أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها. (محمد/۲۴)

آيا آنها در قرآن تدبّر نمی‌كنند، يا بر دل‌هايشان قفل‌هايی نهاده شده است؟!

 

23-8- تنگی قلب

اَللهُ تَعالی: وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ… (انعام/۱۲۵)

و آن كس را كه [به خاطر اعمال خلافش] بخواهد گمراه سازد، سينه‌اش را آنچنان تنگ می‌كند كه گويا می‌خواهد به آسمان بالا برود.

 

23-9- تردید قلب

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: کُلُّ قَلْبٍ فِیهِ شِرْکٌ أَوْ شَکٌّ فَهُوَ سَاقِطٌ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۲۳۹)

هر دلی که در آن شرک یا شائبه شک و تردیدی باشد، ارزش ندارد و از اعتبار ساقط است.

 

23-10- کوری قلب

اَللهُ تَعالی:… وَ لكِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتي فِي الصُّدُورِ. (حج/۴۶)

بلكه دل‌هايی كه در سينه­‌هاست، كور می‌شود.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: شَرُّ الْعَمَی عَمَی الْقَلْبِ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۱)

بدترین نابینایی‌ها، کوردلی است.

 

24- آثار بیماری قلب

24-1- دوری از قُرب الهی

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: إِنَّ أَبْعَدَ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْقَلْبُ الْقَاسِي. (بحار الأنوار ج ۶۸ ص ۲۸۱)

دورترین مردم از درگاه الهی، کسی است که قساوت دل داشته باشد.

 

24-2- عدم اجابت دعا

الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ‌ : إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَا يَسْتَجِيبُ دُعَاءً بِظَهْرِ قَلْبٍ قَاسٍ‌. (بحار الأنوار ج ۹۲ ص ۱۶۴)

خداوند دعايی را كه از پشت قلب با قساوت برخيزد، مستجاب نمی‌كند.

 

24-3- ناپاکی اعضای بدن

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: وَ إِذَا خَبُثَ الْقَلْبُ خَبُثَ الْجَسَدُ. (بحار الأنوار ج ۶۷ ص ۵۰)

اگر دل ناپاک و پلید باشد، بدن و اعضا هم ناپاک خواهد بود.

 

25- عوامل مرگ قلب

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَثْرَةُ الضَّحِكِ تُمِيتُ‌ الْقَلْبَ. (وسائل الشیعه ج ۱۲ ص ۱۱۶)

خنده‌ی زیاد (افراط در شادمانی) دل را می‌میراند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ قَلَّ وَرَعُهُ مَاتَ قَلْبُهُ وَ مَنْ مَاتَ قَلْبُهُ دَخَلَ النَّارَ. (بحار الأنوار ج ۶۸ ص ۲۸۶)

کسی که ورع و تقوایش کم باشد، دلش می‌میرد و کسی که دلش مرده باشد، داخل آتش می‌شود.

 

26- قلب و زبان

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْقَلْبُ خَازِنُ اللِّسَانِ‌. (عیون الحکم ج ۱ ص ۶۱)

قلب انسان، نگهدارنده (کنترل کننده) گفته‌های زبان است.

 

27- قلب و گناه

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا وَجَعَ أَوْجَعُ لِلْقُلُوبِ مِنَ الذُّنُوبِ. (بحار الأنوار ج ۷۰ ص ۳۴۲)

برای قلب و دل انسان‌ها دردی آزار دهنده‌تر از گناهان نیست.