آداب شب زنده داری

آداب شب زنده داری

 

چکیده

خداوند متعال طبق آیه: {جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا.} (انعام/۹۶) شب را مایه‌ی آرامش قرار داد و بندگان بر این اساس، شب را در خواب بسر می‌برند. اما تراکم کارها در این روزگار معاصر، اقتضا دارد که آنان در شب، کمتر بخوابند و زندگی فعال خود را در آن‌ زمان ادامه دهند. آداب شب زنده داری، مجموعه دستورات قرآن و روایات در این زمینه است.

 

۱- معنی و مفهوم شب زنده داری

«تهجّد» به معنای «بیدار ماندن در شب» است. (مفردات راغب اصفهانی)

شب زنده داری، به معنی فعالیت و عبادت در هنگام شب است، که مردم با استفاده از این فرصت، می‌توانند بهره‌مندی بیشتری از زمان داشته باشند.

 

۲- اهمیّت شب زنده داری

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ السَّهَرُ أَحَدُ الْحَيَاتَيْن‏. (تصنیف غرر الحکم ص ۳۱۹)

بيداری شب‌ها، يكی از دو زندگی است‏.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ سَهَرُ اللَّيْلِ شِعَارُ الْمُتَّقِينَ وَ شِيمَةُ الْمُشْتَاقِين. ‏(تصنیف غرر الحکم ص ۳۱۹)

بيداری شب، شعار پرهيزگاران و خوی مشتاقان است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَشْرَافُ أُمَّتِي حَمَلَةُ الْقُرْآنِ وَ أَصْحَابُ اللَّيْلِ. (امالی صدوق ص ۲۳۴)

بزرگان امّت من آنانند كه قرآن را حفظ و نگهداری می‌کنند و شب‏ زنده‏ داری می‏‌كنند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا سُلَيْمَانُ‏ لَا تَدَعْ‏ قِيَامَ‏ اللَّيْلِ‏ فَإِنَ‏ الْمَغْبُونَ‏ مَنْ‏ حُرِمَ‏ قِيَامَ‏ اللَّيْل‏. (بحار الأنوار ج ۸۴ ص ۱۴۶)

ای سلیمان! از شب زنده داری غافل مباش. آن کسی که از قیام شب محروم شود، مغبون و زیان رسیده است.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا أَبَا حَمْزَةَ لَا تَنَامَنَّ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَإِنِّي أَكْرَهُهَا لَكَ إِنَّ اللَّهَ يُقَسِّمُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَرْزَاقَ الْعِبَادِ وَ عَلَی أَيْدِينَا يُجْرِيهَا. (بحار الانوار ج ۷۳ ص ۱۸۵)

ای ابی حمزه‌! پيش از طلوع خورشید نخواب، که من آن را برایت خوب نمی‌دانم. زیرا خداوند در آن وقت، روزی بندگانش را به دست ما تقسیم می‌کند.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أسهِرُوا عُيونَكُم و أضمِرُوا بُطونَكُم  و استَعمِلُوا أقدامَكُم و أنفِقُوا أموالَكُم و خُذُوا مِن أجسادِكُم فَجُودُوا بها علی أنفُسِكُم و لا تَبخَلُوا بها عَنها. ( نهج البلاغه خطبه۱۸۳)

چشمانتان را شب‌ها بيدار داريد و شكم‌هايتان را گرسنه، پاهايتان را به كار (عبادت) گيريد و اموالتان را انفاق كنيد و از جسم‌هايتان بستانيد و به جان‌هايتان ببخشيد و از اين كار بُخل و دريغ نورزيد .

 

۳- نماز

اَللهُ تَعالی: «اِنَّ نَاشِئَةَ الَّیْلِ هِیَ اَشَدُّ وَطْئاً وَاَقْوَمُ قَیِلاً اِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَویِلاً. (مزمل/۶)

بی تردید نماز و عبادت شبانه، محکم‌تر و پایدارتر و گفتار در آن استوارتر و درست‌تر است. و تو در روز، تلاش و کوشش فراوان خواهی داشت.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ {إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ‏ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلًا.} قَالَ قِيَامُ الرَّجُلِ عَنْ فِرَاشِهِ يُرِيدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ لَا يُرِيدُ بِهِ غَيْرَه‏.(من لایحضره الفقیه ج ۱ ص ۴۷۲)

در مورد اين آيه كه خدای عزیز و بلندمرتبه می‌فرمايد: {بی تردید عبادت شب، محکم‌تر و پایدارتر و گفتار در آن، استوارتر و درست تر است.} آن حضرت فرمود: مراد برخاستن شخص است از بسترش، در حالی كه مقصودش از اين كار، فقط رضای خدای عزیز و بلندمرتبه باشد و هيچ چيز ديگر در نظر نداشته باشد.

 

كَانَ عَلِيٌّ  (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَقُولُ:‏ إِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ أُمِرْنَا أَنْ نُطْعِمَ الطَّعَامَ وَ نُودِيَ فِي النَّائِبَةِ وَ نُصَلِّيَ إِذَا نَامَ النَّاس. (بحار الأنوار ج  ۷۱ ص ۳۶۰)

علی (علیه السلام) پیوسته می‌فرمود: ما خاندانی هستیم که فرمان یافته‌ایم خوراک اطعام کنیم و در پيشامدهای سخت به دادرسی خوانده شويم و هنگامی که مردم خفته‌اند، نماز بگزاریم.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَا زَالَ جَبْرَئِيلُ يُوصِينِي بِقِيَامِ اللَّيْلِ حَتَّی ظَنَنْتُ أَنَّ خِيَارَ أُمَّتِي لَنْ يَنَامُوا. ( بحار الأنوار ج ۸۴ ص ۱۴۴)

جبرئیل (علیه السلام) همچنان مرا به قیام شب و نماز در آن سفارش می‌کرد، که من گمان کردم خوبان و برگزیدگان امت من، شب را نمی‌خوابند.

 

اَلسّجادُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … و اعمُرْ لَيلي بِإيقاظِي فيهِ لِعبادَتِكَ و تَفَرُّدِي بِالتَّهجُّدِ لكَ  و تَجَرُّدِي بِسُكُوني إلَيكَ  و إنزالِ حوائجِي بكَ …  (صحيفه سجّاديّه دعای عرفه ۴۷)

خدايا! با بيدار كردن من در شب برای بندگيت و خلوتِ شب زنده داری برای تو و آرام گرفتنم به تو و آوردن نيازها و خواسته هايم به درگاه تو ، شبم را آباد گردان .

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَقُومُ النَّاسُ مِنْ فُرُشِهِمْ‏ عَلَی ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ صِنْفٍ لَهُ وَ لَا عَلَيْهِ وَ صِنْفٍ عَلَيْهِ وَ لَا لَهُ وَ صِنْفٍ لَا عَلَيْهِ وَ لَا لَهُ فَأَمَّا الصِّنْفُ الَّذِي لَهُ وَ لَا عَلَيْهِ فَيَقُومُ مِنْ مَنَامِهِ فَيَتَوَضَّأُ وَ يُصَلِّي وَ يَذْكُرُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَذَلِكَ الَّذِي لَهُ وَ لَا عَلَيْهِ وَ أَمَّا الصِّنْفُ الثَّانِي فَلَمْ يَزَلْ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَذَلِكَ الَّذِي عَلَيْهِ وَ لَا لَهُ وَ أَمَّا الصِّنْفُ الثَّالِثُ فَلَمْ يَزَلْ نَائِماً حَتَّی أَصْبَحَ فَذَلِكَ الَّذِي لَا عَلَيْهِ وَ لَا لَهُ. (من لایحضره الفقیه ج ۱ ص ۴۷۳)

مردم كه صبحگاهان از بستر خود برمی‏‌خيزند، جزو يكی از اين سه گروه هستند: يك عدّه سود برده‌‏اند و ضرر نكرده‌‏اند، و يك گروه زيان ديده‌‏اند و بهره‌‏ای نيافته‏‌اند، و گروه آخر نه زيان ديده‌‏اند و نه سود برده‌‏اند. امّا گروه اوّل كه در طول شب سود برده‏‌اند و زيان نديده‌‏اند، كسانی هستند كه از خواب برخاسته و وضو ساخته و نماز گزارند و به ياد خدای عزیز و بلندمرتبه هستند. اين گروه همان كسانی هستند كه سود برده و زيان نكرده‏‌اند. و امّا گروه دوّم، كسانی هستند كه شب را در معصيت خدای عزیز و بلندمرتبه گذرانيده‌‏اند. اين همان گروه زيان ديده هستند كه هيچ نفعی نبرده‌‏اند. و بالاخره گروه سوم، شب را پيوسته تا صبحگاهان در خواب گذرانيده‌اند. اين گروه همان دسته‌اند كه نه زيان كرده و نه سود برده‌اند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ يٰا عَلِيُّ! عَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ، عَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ، عَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ وَ مَنِ‏ اسْتَخَفَ‏ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ‏ فَلَيْسَ مِنَّا، … (مستدرك الوسائل ج ‏۳ ص ۶۴)

یا علی ! بر نماز شب مواظبت کن! بر نماز شب مواظبت کن! بر نماز شب مواظبت کن! و هر كس نسبت به نماز شب بی‏‌اعتنا باشد، از ما نيست‏.

 

۴- قرائت قرآن

اَللهُ تَعالی: يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا. (مزمل/۱-۴)

ای جامه بر خود پیچیده! شب را جز اندکی برخیز. نصفِ شب یا اندکی از نصف را کم کن یا بر نصف بیفزا. و قرآن را شمرده و روشن و با تأمل و دقت بخوان.

 

اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنْ قِيَامِ اللَّيْلِ بِالْقُرْآنِ فَقَالَ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ مَنْ‏ صَلَّی‏ لَيْلَةً تَامَّةً تَالِياً لِكِتَابِ اللَّهِ رَاكِعاً وَ سَاجِداً وَ ذَاكِراً وَ سَاقَهُ إِلَی أَنْ قَالَ يَقُولُ الرَّبُّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی لِمَلَائِكَتِهِ يَا مَلَائِكَتِي انْظُرُوا إِلَی عَبْدِي أَحْيَا لَيْلَةً ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي أَسْكِنُوهُ الْفِرْدَوْسَ وَ لَهُ فِيهَا مِائَةُ أَلْفِ مَدِينَةٍ فِي كُلِّ مَدِينَةٍ جَمِيعُ مَا تَشْتَهِي الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَ مَا لَا يَخْطُرُ عَلَی بَالٍ سِوَی مَا أَعْدَدْتُ لَهُ مِنَ الْكَرَامَةِ وَ الْمَزِيدِ وَ الْقُرْبَةِ. (بحار الأنوار ج ‏8 ص 186)

مردی از علی بن ابی طالب (علیه السلام) پرسید از شب زنده داری با قرائت قرآن؛ حضرت پاسخ داد و حدیث را ادامه داد تا آنجا که فرمود: مژده باد که هر که شب را نماز بخواند و تلاوت قرآن کند و در رکوع و سجود و ذکر بگذراند! و حدیث را ادامه داد تا آنجا که فرمود: خدای تبارک و تعالی به فرشتگانش گوید: ای فرشتگان من! به بنده‌ی من نگاه کنید که همه‌ی شب را برای رضای من احیاء کرده است. او را به بهشت فردوس برید که در آن صد هزار شهر دارد و در هر شهریست هر آنچه دل خواهد و دیده لذت برد و بر خاطر کسی نگذشته باشد علاوه بر آنچه از کرامت و مزید و تقرب برای او آماده شده است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ لا سَهَرَ إلاّ في ثلاثٍ: مُتَهَجِّدٍ بالقرآنِ و في طَلَبِ العِلمِ  أو عَروسٍ تُهدی إلی زَوجِها. ( بحار الأنوار ج  ۷۶ ص ۱۷۸)

شب زنده داری جز برای سه چيز روا نيست: تلاوت قرآن ، تحصيل علم  و يا فرستادن عروس به خانه شوهرش.

 

۵- استغفار

اَللهُ تَعالی: الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ. (آل عمران/۱۷)

آنان که صبر کنندگان و راستگویان و فرمانبرداران و انفاق کنندگان و استغفار کنندگان در سحرها هستند.

 

اَللهُ تَعالی: کانُوا قَلِیلاً مِنَ اَللَّیلِ ما یهْجَعُونَ وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یسْتَغْفِرُونَ.  (ذاریات/۱۷و۱۸)

آنان اندکی از شب را می خوابیدند [و بیشتر آن را به عبادت و بندگی می گذراندند] و سحرگاهان از خدا درخواست آمرزش می کردند.

 

إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي مَحْمُودٍ:‏ قُلْتُ لِلرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا تَقُولُ فِي الْحَدِيثِ الَّذِي يَرْوِيهِ النَّاسُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَنَّهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی يَنْزِلُ كُلَّ لَيْلَةٍ جُمُعَة إِلَی السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَقَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لَعَنَ اللَّهُ الْمُحَرِّفِينَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ اللَّهِ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) كَذَلِكَ إِنَّمَا قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی يُنْزِلُ مَلَكاً إِلَی السَّمَاءِ الدُّنْيَا كُلَّ لَيْلَةٍ فِي الثُّلُثِ الْأَخِيرِ وَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ فَيَأْمُرُهُ فَيُنَادِي هَلْ مِنْ سَائِلٍ فَأُعْطِيَهُ هَلْ مِنْ تَائِبٍ فَأَتُوبَ عَلَيْهِ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ فَأَغْفِرَ لَهُ يَا طَالِبَ الْخَيْرِ أَقْبِلْ يَا طَالِبَ الشَّرِّ أَقْصِرْ فَلَا يَزَالُ يُنَادِي بِهَذَا حَتَّی يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ عَادَ إِلَی مَحَلِّهِ مِنْ مَلَكُوتِ السَّمَاءِ.(بحار الانوار ج ۸۴ ص۱۶۳)

ابراهیم ابن ابی محمود: به حضرت رضا (علیه السلام) عرض کردم: ای فرزند رسول خدا،  نظر شما در باره‌ی حديثی که مردم از حضرت رسول (صلی الله علیه وآله) نقل می‌کنند چيست؟ با اين مضمون که پيامبر (صلی الله علیه وآله) فرمود: خداوند تبارک و تعالی هر شب جمعه به آسمان دنيا پايين می‌آيد. امام‌رضا (علیه السلام) در پاسخ فرمود: خداوند لعنت کند کسانی را که کلمات را از محل خود جابه‌جا و تحريف می‌کنند! به‌خدا قسم! رسول خدا (صلی الله علیه وآله)  چنين سخنی نگفته‌ است؛ بلکه فرموده‌ است: خداوند تعالی در یک سوم آخر هر شب و هر شب جمعه از اول شب، فرشته‌ای به آسمان دنيا می‌فرستد و آن فرشته به فرمان خداوند ندا می‌کند: آيا هيچ درخواست‌کننده‌ای هست تا خواسته‌اش را برآورم؟ آيا هيچ توبه‌کننده‌ای هست تا توبه‌اش را بپذيرم؟ آيا هيچ استغفارکننده‌ای هست تا او را بيامرزم؟‌ ای کسی  که طالب خير هستی! به اين سو بيا. ‌ای که به‌دنبال شر هستی! دست نگهدار. اين فرشته تا طلوع فجر اين ندا را همچنان ادامه می‌دهد و چون فجر طلوع کند، به محل خود در ملکوت آسمان باز می‌گردد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:  إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی إِذَا أَرَادَ أَنْ يُصِيب‏ أَهْلَ الْأَرْضِ بِعَذَابٍ قَالَ لَوْ لَا الَّذِينَ يَتَحَابُّونَ بِجَلَالِي‏ وَ يَعْمُرُونَ مَسَاجِدِي‏ وَ يَسْتَغْفِرُونَ بِالْأَسْحَارِ لَوْ لَا هُمْ‏ لَأَنْزَلْتُ عَذَابِي. (من لایحضره الفقیه ج ۱ ص ۴۷۳)

همانا خداوند تبارك و تعالی هر گاه بخواهد زمينيان را عذاب كند به آنان خطاب می‌فرمايد: اگر نبودند آن كسانی كه با جلال من به يكديگر محبّت می‏‌كنند و مسجدهای مرا آباد می‏‌كنند و رونق می‏‌دهند، و سحرگاهان استغفار و طلب آمرزش می‌‏كنند، اگر ايشان نبودند و به خاطر آنان نبود، بی شک عذاب خود را فرو می‌فرستادم!

 

۶- تسبیح و تنزیه

اَللهُ تَعالی: وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَیٰ. (طه/۱۳۰)

و در بخشی از ساعات شب و اطراف روز تسبیح بگوی تا خشنود شوی.

 

اَللهُ تَعالی: فَاصْبِرْ عَلَیٰ مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ. (ق /۳۹ -۴۰)

پس بر آزار مشرکان شکیبا باش، و پیش از طلوع خورشید و پیش از غروب آن پروردگارت را همراه با سپاس و ستایش تسبیح گوی، و در پاره ای از شب و نیز پس از سجده ها، خدا را تسبیح گوی.

 

اَللهُ تَعالی: وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ. (طور/۴۸-۴۹)

و در برابر حکم پروردگارت شکیبایی کن که تو زیر نظر و مراقبت ما هستی. و هنگامی که برمی خیزی پروردگارت را همراه با سپاس و ستایش تسبیح گوی. و نیز پاره ای از شب و هنگام ناپدید شدن ستارگان خدا را تسبیح گوی.

 

 

۷- سجده و ستایش خداوند

اَللهُ تَعالی: لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ. (آل عمران/۱۱۳)

همه‌ی اهل کتاب یکسان نیستند؛ از اهل کتاب گروهی درستکار هستند، آیات خدا را در ساعاتی از شب می‌خوانند و سجده می‌کنند.

 

اَللهُ تَعالی: وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا و َقِيَامًا. (فرقان/۶۴)

و آنان که شب را برای پروردگارشان با سجده و قیام به صبح می‌رسانند.

 

اَللهُ تَعالی: أَمَّن هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیلِ ساجِدًا وَ قائِمًا یحذَرُ الآخِرَةَ وَ یرجو رَحمَةَ رَبِّهِ قُل هَل یستَوِی الَّذینَ یعلَمونَ وَالَّذینَ لا یعلَمونَ إِنَّما یتَذَکرُ أُولُو الأَلبابِ. (زمر/۹)

آیا آن کسی که در دل شب به خاک می‌افتد و در حال سجده و قیام است و از آخرت می‌ترسد و امید به رحمت پروردگارش دارد، مانند غیر اوست؟ آیا آن کسی که می‌داند، با کسی که نمی‌داند، یکسان است؟ البته عاقلان به خود می‌آیند.

 

اَللهُ تَعالی: وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا. (انسان/۲۶)

و پاره‌ای از شب را سر به سجده گذار، و او را در شب طولانی تسبیح گوی.

 

۸- دعا و نیایش

اَللهُ تَعالی: تَتَجَافَیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ. (سجده/۱۶-۱۷)

ملازم بستر استراحت و خواب نیستند، بلکه پهلوهایشان از خوابگاه‌هایشان دور می‌شود در حالی که همواره پروردگارشان را به علت بیم از عذاب و امید به رحمت و پاداش می‌خوانند و از آنچه آنان را روزی داده‌ایم، انفاق می‌کنند. پس هیچ کس نمی‌داند چه چیزهایی که مایه‌ی شادمانی و خوشحالی آنان است، به پاداش اعمالی که همواره انجام می‌داده‌اند، برای آنان پنهان داشته‌اند.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: … أَ لَا أُخْبِرُكَ بِأَبْوَابِ الْخَيْرِ، الصَّوْمُ جُنَّةٌ وَ الصَّدَقَةُ تَحُطُّ الْخَطِيئَةَ وَ قِيَامُ الرَّجُلِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ يُنَاجِي رَبَّهُ ثُمَّ تَلَا {تَتَجَافَیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ.} (سجده/۱۶) (بحار الانوار ج ۶۵ ص۳۸۶ )

آيا تو را  از درهای خير با خبر نسازم؟ روزه سپر است، و صدقه كه گناه را فرو می ريزد، و بپا خاستن مرد در دل شب تا با خدايش مناجات كند، سپس اين آيه را قرائت فرمود: {و شب‌ها، پهلو از بستر خواب حركت دهند، و در دل شب با بيم و اميد (و ناله‌ی اشتياق) خدای خود را بخوانند و از آنچه روزی آنها كرديم، به مسكينان انفاق كنند.}

 

عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَنَّهُ كَانَ إِذَا قَامَ‏ آخِرَ اللَّيْلِ‏ رَفَعَ‏ صَوْتَهُ‏ حَتَّی يَسْمَعَ أَهْلُ الدَّارِ وَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَی هَوْلِ الْمُطَّلَعِ وَ وَسِّعْ عَلَيَّ الْمَضْجَعَ وَ ارْزُقْنِي خَيْرَ مَا قَبْلَ الْمَوْتِ وَ ارْزُقْنِي خَيْرَ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ. (من لا يحضره الفقيه ج‏۱ ص۴۸۰)

عبد الرّحمن بن حجّاج از امام صادق عليه السّلام روايت كرده كه مرسوم و معمول آن حضرت چنين بود كه هر گاه آخر شب از خواب برمی‌خاست صدای خود را بلند می‌كرد، چندان كه همه‌ی اهل خانه می‏‌شنيدند و اين دعا را به صدای بلند می‌خواند: بار خدايا! بر هراس و ترسی كه در آغاز سفر قيامت مشرف شوم ياری فرما، و آرامگاه مرا،گشاده و فراخ ساز، و آنچه خوبی پيش از مرگست روزيم گردان، و نيز آنچه خوبی كه پس از مرگ است، نصيبم ساز.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: كَانَ فِيمَا نَاجَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ أَنَّهُ قَالَ لَهُ يَا ابْنَ عِمْرَانَ كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُحِبُّنِي فَإِذَا جَنَّهُ اللَّيْلُ نَامَ عَنِّي أَ لَيْسَ كُلُّ مُحِبٍّ يُحِبُّ خَلْوَةَ حَبِيبِهِ هَا أَنَا يَا ابْنَ عِمْرَانَ مُطَّلِعٌ عَلَی أَحِبَّائِي إِذَا جَنَّهُمُ اللَّيْلُ حَوَّلْتُ أَبْصَارَهُمْ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ مَثَّلْتُ عُقُوبَتِي بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ يُخَاطِبُونِّي عَنِ الْمُشَاهَدَةِ وَ يُكَلِّمُونِّي عَنِ الْحُضُورِ يَا ابْنَ عِمْرَانَ هَبْ لِي مِنْ قَلْبِكَ الْخُشُوعَ وَ مِنْ بَدَنِكَ الْخُضُوعَ وَ مِنْ عَيْنَيْكَ الدُّمُوعَ فِي ظُلَمِ اللَّيَالِي ادْعُنِي فَإِنَّكَ تَجِدُنِي قَرِيباً مُجِيبا. (امالی صدوق ص۲۱۴)

خدای عزیز و بلندمرتبه به موسی بن عمران خطاب كرد: ای پسر عمران! دروغ می‏‌گويد كسی كه می‏‌پندارد مرا دوست دارد، ولی وقتی شب او را فرا می‌‏گيرد از من غفلت كرده و می‌‏خوابد. مگر نه این است که هر دوستداری دوست دارد با محبوبش خلوت کند؟ ای پسر عمران! این منم که بر احوال دوستانم آگاهم و چون شب آنان را فراگیرد، قلب‌ها و چشم‌هايشان به اضطراب می‌‏افتد و عقوبت من در برابر چشمانشان مجسّم می‏‌گردد با زبانی كه گويا مرا مشاهده می‏‌كنند با من سخن می‏‌گويند و آنچنان با من تكلّم می‌‏كنند كه گويا مرا حاضر می‏‌بينند.ای پسر عمران! از قلب خود خشوع و از بدن خود خضوع و از دو چشم خود سيل اشك را در تاريكی‌های شب به من ارزانی كن و آنها را به وديعه به من بسپار، هر آينه مرا نزديك و اجابت‏‌كننده خواهی يافت.

 

اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:… رِجَالٌ كَأَنَّ قُلُوبَهُمْ زُبَرُ الْحَدِيد …  رِجَالٌ لَا يَنَامُونَ اللَّيْلَ لَهُمْ دَوِيٌّ فِي صَلَاتِهِمْ كَدَوِيِّ النَّحْلِ يَبِيتُونَ قِيَاماً عَلَی أَطْرَافِهِمْ وَ يُصْبِحُونَ عَلَی خُيُولِهِمْ رُهْبَانٌ بِاللَّيْلِ لُيُوثٌ بِالنَّهَار… (بحار الانوار ج ۵۲ ص ۳۰۸)

(یاران حضرت مهدی علیه السلام) مردانی هستند كه دل‌های آنها مانند پاره‏‌های آهن است‏ … مردانی هستند كه شب‌ها نمی‏‌خوابند. زمزمه‌ی آنها در حال عبادت، همچون زمزمه‌ی زنبور عسل است. تمام شب را به عبادت مشغولند، و روزها سواره به دشمن حمله می‌كنند. آنها در وقت شب، راهب و هنگام روز، شيرند!

 

۹- ذکر الهی

اَللهُ تَعالی: قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا  وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا. (مزمل/۲و۸)

شب را جز اندکی که ویژه استراحت است، برای عبادت برخیز. نام پروردگارت را یاد کن و از غیر او قطع امید کن و فقط دل بر او ببند.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ سَهَرُ الْعُيُونِ بِذِكْرِ اللَّهِ خُلْصَانُ الْعَارِفِينَ وَ حُلْوَانُ الْمُقَرَّبِين‏. (تصنیف غرر الحکم ص ۳۱۹)

بيداری چشم‌ها به ذكر خدا، خلوص عارفان و شيرينی مقرّبان‏ است.

 

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ سَهَرُ الْعُيُونِ بِذِكْرِ اللَّهِ سُبْحَانَه‏. (تصنیف غرر الحکم ص ۳۱۹)

افزون‌ترين عبادت، بيداری چشم‌هاست به ياد خدای سبحان.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: سَهَرُ الْعُيُونِ‏ بِذِكْرِ اللَّهِ‏ فُرْصَةُ الصُّعَدَاءِ وَ نُزْهَةُ الْأَوْلِيَاءِ. (غرر الحكم ص ۴۰۴ )

بيدار باشِ چشم‌ها در شب به ذكر خدا، فرصت نيكبختان و تفرّج اولياست .

 

۱۰- رسیدگی به نیازمندان

شُعَيْبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْخُزَاعِيُّ ‏: وُجِدَ عَلَی ظَهْرِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) يَوْمَ الطَّفِّ أَثَرٌ فَسَأَلُوا زَيْنَ الْعَابِدِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ هَذَا مِمَّا كَانَ يَنْقُل‏ الْجِرَابَ عَلَی ظَهْرِهِ إِلَی مَنَازِلِ‏ الْأَرَامِلِ‏ وَ الْيَتَامَی‏ وَ الْمَسَاكِينِ. (بحار الانوار ج ۴۴ ص ۱۹۱)

شعیب بن عبدالرحمن خزاعی: روز عاشورا يك اثر زخم به پشت مبارك امام حسين (عليه السّلام) مشاهده شد. وقتی از حضرت امام زين العابدين (عليه السّلام) راجع به آن اثرِ زخم جويا شدند، فرمود: آن اثرِ آن كيسه‌‏های غذایی است كه به دوش می‌گرفت و برای بيوه زنان و يتيمان و بی‏نوايان می‌برد.

 

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا كُمَيْلُ‏ مُرْ أَهْلَكَ‏ أَنْ‏ يَرُوحُوا  فِي‏ كَسْبِ‏ الْمَكَارِمِ‏ وَ يُدْلِجُوا فِي حَاجَةِ مَنْ هُوَ نَائِمٌ، فَوَالَّذِي وَسِعَ سَمْعُهُ الْأَصْوَاتَ مَا مِنْ أَحَدٍ أَوْدَعَ قَلْباً سُرُوراً إِلَّا وَ خَلَقَ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِكَ السُّرُورِ لُطْفاً فَإِذَا نَزَلَتْ بِهِ نَائِبَةٌ  جَرَی إِلَيْهَا كَالْمَاءِ فِي انْحِدَارِهِ حَتَّی يَطْرُدَهَا عَنْهُ كَمَا تُطْرَدُ غَرِيبَةُ الْإِبِل‏. (نهج البلاغه حکمت ۲۵۷)

ای کمیل! خاندان و خویشان خود را وادار کن که روزها در پی کسب فضایل و مکارم باشند و شب‌ها در انجام حوایج مردمی که خوابند، بکوشند. سوگند به کسی که تمام صداها را می‌شنود، هر کس سرور و خوشحالی در قلبی ایجاد کند، خداوند به عوض آن برایش لطف و مهربانی می‌آفریند که هرگاه مصیبت و اندوهی به او برسد، این لطف مانند آب به سوی آن سرازیر می‌شود، تا آن مصیبت را از او دور کند، همان گونه كه شتر غريب را از آبگاه دور کند.

 

۱۱- شب زنده داری خاص

اَلرَسُولُ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:‏‏ مَنْ أَحْيَا لَيْلَةَ الْعِيدِ وَ لَيْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ لَمْ يَمُتْ قَلْبُهُ يَوْمَ تَمُوتُ الْقُلُوبُ. (بحار الانوار ج ۸۸ ص ۱۳۲)

هر كس شب عيد (فطر یا قربان) و شب نيمه‌ی شعبان را به احيا بگذراند، دل او نمی‌‏ميرد آن روزی كه همه دل‌ها می‌‏ميرند.